Mahabharata 3.191.21-28

Devanāgarī

दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः ॥
यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते ॥
अकीर्तिः कीर्त्यते यस्य लोके भूतस्य कस्य चित् ॥
पतत्य् एवाधमांल् लोकान् यावच् छब्दः स कीर्त्यते ॥
तस्मात् कल्याणवृत्तः स्याद् अत्यन्ताय नरो भुवि ॥
विहाय वृत्तं पापिष्ठं धर्मम् एवाभिसंश्रयेत् ॥
इत्य् एतच् छ्रुत्वा स राजाब्रवीत् ॥
तिष्ठ तावद् यावद् इदानीम् इमौ वृद्धौ यथास्थानं प्रतिपादयामीति ॥
स मां प्राकारकर्णं चोलूकं यथोचिते स्थाने प्रतिपाद्य तेनैव यानेन संसिद्धो यथोचितं स्थानं प्रतिपन्नः ॥
एतन् मयानुभूतं चिरजीविना दृष्टम् इति पाण्डवान् उवाच मार्कण्डेयः ॥
पाण्डवाश् चोचुः प्रीताः ॥
साधु ॥
शोभनं कृतं भवता राजानम् इन्द्रद्युम्नं स्वर्गलोकाच् च्युतं स्वे स्थाने स्वर्गे पुनः प्रतिपादयतेति ॥
अथैनान् अब्रवीद् असौ ॥
ननु देवकीपुत्रेणापि कृष्णेन नरके मज्जमानो राजर्षिर् नृगस् तस्मात् कृच्छ्रात् समुद्धृत्य पुनः स्वर्गं प्रतिपादित इति ॥

Transliteration (IAST)

divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ ||
yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate ||
akīrtiḥ kīrtyate yasya loke bhūtasya kasya cit ||
pataty evādhamāṃl lokān yāvac chabdaḥ sa kīrtyate ||
tasmāt kalyāṇavṛttaḥ syād atyantāya naro bhuvi ||
vihāya vṛttaṃ pāpiṣṭhaṃ dharmam evābhisaṃśrayet ||
ity etac chrutvā sa rājābravīt ||
tiṣṭha tāvad yāvad idānīm imau vṛddhau yathāsthānaṃ pratipādayāmīti ||
sa māṃ prākārakarṇaṃ colūkaṃ yathocite sthāne pratipādya tenaiva yānena saṃsiddho yathocitaṃ sthānaṃ pratipannaḥ ||
etan mayānubhūtaṃ cirajīvinā dṛṣṭam iti pāṇḍavān uvāca mārkaṇḍeyaḥ ||
pāṇḍavāś cocuḥ prītāḥ ||
sādhu ||
śobhanaṃ kṛtaṃ bhavatā rājānam indradyumnaṃ svargalokāc cyutaṃ sve sthāne svarge punaḥ pratipādayateti ||
athainān abravīd asau ||
nanu devakīputreṇāpi kṛṣṇena narake majjamāno rājarṣir nṛgas tasmāt kṛcchrāt samuddhṛtya punaḥ svargaṃ pratipādita iti ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः ॥ यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते ॥ अकीर्तिः कीर्त्यते यस्य लोके भूतस्य कस्य चित् ॥ पतत्य् एवाधमांल् लोकान् यावच् छब्दः स कीर्त्यते ॥ तस्मात् कल्याणवृत्तः स्याद् अत्यन्ताय नरो भुवि ॥ विहाय वृत्तं पापिष्ठं धर्मम् एवाभिसंश्रयेत् ॥ इत्य् एतच् छ्रुत्वा स राजाब्रवीत् ॥ तिष्ठ तावद् यावद् इदानीम् इमौ वृद्धौ यथास्थानं प्रतिपादयामीति ॥ स मां प्राकारकर्णं चोलूकं यथोचिते स्थाने प्रतिपाद्य तेनैव यानेन संसिद्धो यथोचितं स्थानं प्रतिपन्नः ॥ एतन् मयानुभूतं चिरजीविना दृष्टम् इति पाण्डवान् उवाच मार्कण्डेयः ॥ पाण्डवाश् चोचुः प्रीताः ॥ साधु ॥ शोभनं कृतं भवता राजानम् इन्द्रद्युम्नं स्वर्गलोकाच् च्युतं स्वे स्थाने स्वर्गे पुनः प्रतिपादयतेति ॥ अथैनान् अब्रवीद् असौ ॥ ननु देवकीपुत्रेणापि कृष्णेन नरके मज्जमानो राजर्षिर् नृगस् तस्मात् कृच्छ्रात् समुद्धृत्य पुनः स्वर्गं प्रतिपादित इति ॥divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ || yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate || akīrtiḥ kīrtyate yasya loke bhūtasya kasya cit || pataty evādhamāṃl lokān yāvac chabdaḥ sa kīrtyate || tasmāt kalyāṇavṛttaḥ syād atyantāya naro bhuvi || vihāya vṛttaṃ pāpiṣṭhaṃ dharmam evābhisaṃśrayet || ity etac chrutvā sa rājābravīt || tiṣṭha tāvad yāvad idānīm imau vṛddhau yathāsthānaṃ pratipādayāmīti || sa māṃ prākārakarṇaṃ colūkaṃ yathocite sthāne pratipādya tenaiva yānena saṃsiddho yathocitaṃ sthānaṃ pratipannaḥ || etan mayānubhūtaṃ cirajīvinā dṛṣṭam iti pāṇḍavān uvāca mārkaṇḍeyaḥ || pāṇḍavāś cocuḥ prītāḥ || sādhu || śobhanaṃ kṛtaṃ bhavatā rājānam indradyumnaṃ svargalokāc cyutaṃ sve sthāne svarge punaḥ pratipādayateti || athainān abravīd asau || nanu devakīputreṇāpi kṛṣṇena narake majjamāno rājarṣir nṛgas tasmāt kṛcchrāt samuddhṛtya punaḥ svargaṃ pratipādita iti ||Небесный голос говорит, что звук благого дела касается неба и земли, и пока этот звук жив, человек называется человеком; дурная слава низвергает в низшие миры, поэтому надо оставить греховное поведение и держаться дхармы; Индрадьюмна сначала возвращает старцев на их места и затем восходит на небо; Пандавы хвалят Маркандею, а он напоминает, что Кришна, сын Деваки, также поднял царя Нригу из ада и снова привел на небо.

Translation

Голос сказал: «Звук благого дела касается неба и земли; пока этот звук жив, человек по-настоящему именуется человеком. Но тот, чья дурная слава повторяется в мире, падает в низшие миры, пока звучит это имя. Поэтому человеку следует быть благонравным, оставить греховное поведение и принять прибежище в дхарме». Индрадьюмна попросил колесницу подождать, пока он вернет Маркандею и сову на их места. Сделав это, он достиг своего небесного положения. Пандавы похвалили Маркандею за то, что он восстановил царя на небесах, а Маркандея сказал им: «Разве не сын Деваки Кришна поднял из ада раджарши Нригу и снова привел его к небу?»

Commentary

Маркандея завершает рассказ указанием на Кришну: высшая милость может поднять даже того, кто уже погружается в тяжкое состояние. Но эта милость не отменяет закона доброй славы, а раскрывает его глубину.

Version

c4fb4a1c0ab4 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC