Mahabharata 3.192.1-7

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
युधिष्ठिरो धर्मराजः पप्रच्छ भरतर्षभ ॥
मार्कण्डेयं तपोवृद्धं दीर्घायुषम् अकल्मषम् ॥
विदितास् तव धर्मज्ञ देवदानवराक्षसाः ॥
राजवंशाश् च विविधा ऋषिवंशाश् च शाश्वताः ॥
न ते ऽस्त्य् अविदितं किं चिद् अस्मिंल् लोके द्विजोत्तम ॥
कथां वेत्सि मुने दिव्यां मनुष्योरगरक्षसाम् ॥
एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं तत्त्वेन कथितं द्विज ॥
कुवलाश्व इति ख्यात इक्ष्वाकुर् अपराजितः ॥
कथं नाम विपर्यासाद् धुन्धुमारत्वम् आगतः ॥
एतद् इच्छामि तत्त्वेन ज्ञातुं भार्गवसत्तम ॥
विपर्यस्तं यथा नाम कुवलाश्वस्य धीमतः ॥
मार्कण्डेय उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि शृणु राजन् युधिष्ठिर ॥
धर्मिष्ठम् इदम् आख्यानं धुन्धुमारस्य तच् छृणु ॥
यथा स राजा इक्ष्वाकुः कुवलाश्वो महीपतिः ॥
धुन्धुमारत्वम् अगमत् तच् छृणुष्व महीपते ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ papraccha bharatarṣabha ||
mārkaṇḍeyaṃ tapovṛddhaṃ dīrghāyuṣam akalmaṣam ||
viditās tava dharmajña devadānavarākṣasāḥ ||
rājavaṃśāś ca vividhā ṛṣivaṃśāś ca śāśvatāḥ ||
na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid asmiṃl loke dvijottama ||
kathāṃ vetsi mune divyāṃ manuṣyoragarakṣasām ||
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tattvena kathitaṃ dvija ||
kuvalāśva iti khyāta ikṣvākur aparājitaḥ ||
kathaṃ nāma viparyāsād dhundhumāratvam āgataḥ ||
etad icchāmi tattvena jñātuṃ bhārgavasattama ||
viparyastaṃ yathā nāma kuvalāśvasya dhīmataḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu rājan yudhiṣṭhira ||
dharmiṣṭham idam ākhyānaṃ dhundhumārasya tac chṛṇu ||
yathā sa rājā ikṣvākuḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ ||
dhundhumāratvam agamat tac chṛṇuṣva mahīpate ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच युधिष्ठिरो धर्मराजः पप्रच्छ भरतर्षभ ॥ मार्कण्डेयं तपोवृद्धं दीर्घायुषम् अकल्मषम् ॥ विदितास् तव धर्मज्ञ देवदानवराक्षसाः ॥ राजवंशाश् च विविधा ऋषिवंशाश् च शाश्वताः ॥ न ते ऽस्त्य् अविदितं किं चिद् अस्मिंल् लोके द्विजोत्तम ॥ कथां वेत्सि मुने दिव्यां मनुष्योरगरक्षसाम् ॥ एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं तत्त्वेन कथितं द्विज ॥ कुवलाश्व इति ख्यात इक्ष्वाकुर् अपराजितः ॥ कथं नाम विपर्यासाद् धुन्धुमारत्वम् आगतः ॥ एतद् इच्छामि तत्त्वेन ज्ञातुं भार्गवसत्तम ॥ विपर्यस्तं यथा नाम कुवलाश्वस्य धीमतः ॥ मार्कण्डेय उवाच हन्त ते कथयिष्यामि शृणु राजन् युधिष्ठिर ॥ धर्मिष्ठम् इदम् आख्यानं धुन्धुमारस्य तच् छृणु ॥ यथा स राजा इक्ष्वाकुः कुवलाश्वो महीपतिः ॥ धुन्धुमारत्वम् अगमत् तच् छृणुष्व महीपते ॥vaiśaṃpāyana uvāca yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ papraccha bharatarṣabha || mārkaṇḍeyaṃ tapovṛddhaṃ dīrghāyuṣam akalmaṣam || viditās tava dharmajña devadānavarākṣasāḥ || rājavaṃśāś ca vividhā ṛṣivaṃśāś ca śāśvatāḥ || na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid asmiṃl loke dvijottama || kathāṃ vetsi mune divyāṃ manuṣyoragarakṣasām || etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tattvena kathitaṃ dvija || kuvalāśva iti khyāta ikṣvākur aparājitaḥ || kathaṃ nāma viparyāsād dhundhumāratvam āgataḥ || etad icchāmi tattvena jñātuṃ bhārgavasattama || viparyastaṃ yathā nāma kuvalāśvasya dhīmataḥ || mārkaṇḍeya uvāca hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu rājan yudhiṣṭhira || dharmiṣṭham idam ākhyānaṃ dhundhumārasya tac chṛṇu || yathā sa rājā ikṣvākuḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ || dhundhumāratvam agamat tac chṛṇuṣva mahīpate ||Yudhishthira, having heard of the restoration of Indradyumna, asks Markandeya to tell the story of Kuvalashva: how the unconquered Ikshvaku came to bear the name Dhundhumara; Markandeya promises to tell the righteous narrative of Dhundhumara.

Translation

Yudhishthira asked Markandeya, who knew the lineages of gods, danavas, rakshasas, kings, and sages, about Kuvalashva of the line of Ikshvaku: how this unconquered king came to bear the name Dhundhumara. Markandeya replied: "I will tell you the righteous narrative of Dhundhumara; listen to how King Kuvalashva came to bear this name."

Commentary

Yudhishthira asks for the story behind the name, because in the epic a name preserves an act. To learn the name Dhundhumara is to learn what deed of service made the king memorable.

Version

531297253cab · published Jul 16, 2026, 5:17:03 PM UTC

Available inRUEN