Mahabharata 3.192.1-7

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
युधिष्ठिरो धर्मराजः पप्रच्छ भरतर्षभ ॥
मार्कण्डेयं तपोवृद्धं दीर्घायुषम् अकल्मषम् ॥
विदितास् तव धर्मज्ञ देवदानवराक्षसाः ॥
राजवंशाश् च विविधा ऋषिवंशाश् च शाश्वताः ॥
न ते ऽस्त्य् अविदितं किं चिद् अस्मिंल् लोके द्विजोत्तम ॥
कथां वेत्सि मुने दिव्यां मनुष्योरगरक्षसाम् ॥
एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं तत्त्वेन कथितं द्विज ॥
कुवलाश्व इति ख्यात इक्ष्वाकुर् अपराजितः ॥
कथं नाम विपर्यासाद् धुन्धुमारत्वम् आगतः ॥
एतद् इच्छामि तत्त्वेन ज्ञातुं भार्गवसत्तम ॥
विपर्यस्तं यथा नाम कुवलाश्वस्य धीमतः ॥
मार्कण्डेय उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि शृणु राजन् युधिष्ठिर ॥
धर्मिष्ठम् इदम् आख्यानं धुन्धुमारस्य तच् छृणु ॥
यथा स राजा इक्ष्वाकुः कुवलाश्वो महीपतिः ॥
धुन्धुमारत्वम् अगमत् तच् छृणुष्व महीपते ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ papraccha bharatarṣabha ||
mārkaṇḍeyaṃ tapovṛddhaṃ dīrghāyuṣam akalmaṣam ||
viditās tava dharmajña devadānavarākṣasāḥ ||
rājavaṃśāś ca vividhā ṛṣivaṃśāś ca śāśvatāḥ ||
na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid asmiṃl loke dvijottama ||
kathāṃ vetsi mune divyāṃ manuṣyoragarakṣasām ||
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tattvena kathitaṃ dvija ||
kuvalāśva iti khyāta ikṣvākur aparājitaḥ ||
kathaṃ nāma viparyāsād dhundhumāratvam āgataḥ ||
etad icchāmi tattvena jñātuṃ bhārgavasattama ||
viparyastaṃ yathā nāma kuvalāśvasya dhīmataḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu rājan yudhiṣṭhira ||
dharmiṣṭham idam ākhyānaṃ dhundhumārasya tac chṛṇu ||
yathā sa rājā ikṣvākuḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ ||
dhundhumāratvam agamat tac chṛṇuṣva mahīpate ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच युधिष्ठिरो धर्मराजः पप्रच्छ भरतर्षभ ॥ मार्कण्डेयं तपोवृद्धं दीर्घायुषम् अकल्मषम् ॥ विदितास् तव धर्मज्ञ देवदानवराक्षसाः ॥ राजवंशाश् च विविधा ऋषिवंशाश् च शाश्वताः ॥ न ते ऽस्त्य् अविदितं किं चिद् अस्मिंल् लोके द्विजोत्तम ॥ कथां वेत्सि मुने दिव्यां मनुष्योरगरक्षसाम् ॥ एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं तत्त्वेन कथितं द्विज ॥ कुवलाश्व इति ख्यात इक्ष्वाकुर् अपराजितः ॥ कथं नाम विपर्यासाद् धुन्धुमारत्वम् आगतः ॥ एतद् इच्छामि तत्त्वेन ज्ञातुं भार्गवसत्तम ॥ विपर्यस्तं यथा नाम कुवलाश्वस्य धीमतः ॥ मार्कण्डेय उवाच हन्त ते कथयिष्यामि शृणु राजन् युधिष्ठिर ॥ धर्मिष्ठम् इदम् आख्यानं धुन्धुमारस्य तच् छृणु ॥ यथा स राजा इक्ष्वाकुः कुवलाश्वो महीपतिः ॥ धुन्धुमारत्वम् अगमत् तच् छृणुष्व महीपते ॥vaiśaṃpāyana uvāca yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ papraccha bharatarṣabha || mārkaṇḍeyaṃ tapovṛddhaṃ dīrghāyuṣam akalmaṣam || viditās tava dharmajña devadānavarākṣasāḥ || rājavaṃśāś ca vividhā ṛṣivaṃśāś ca śāśvatāḥ || na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid asmiṃl loke dvijottama || kathāṃ vetsi mune divyāṃ manuṣyoragarakṣasām || etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tattvena kathitaṃ dvija || kuvalāśva iti khyāta ikṣvākur aparājitaḥ || kathaṃ nāma viparyāsād dhundhumāratvam āgataḥ || etad icchāmi tattvena jñātuṃ bhārgavasattama || viparyastaṃ yathā nāma kuvalāśvasya dhīmataḥ || mārkaṇḍeya uvāca hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu rājan yudhiṣṭhira || dharmiṣṭham idam ākhyānaṃ dhundhumārasya tac chṛṇu || yathā sa rājā ikṣvākuḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ || dhundhumāratvam agamat tac chṛṇuṣva mahīpate ||Юдхиштхира, услышав о восстановлении Индрадьюмны, просит Маркандею рассказать историю Кувалашвы: как непобедимый Икшваку получил имя Дхундхумара; Маркандея обещает рассказать праведное повествование о Дхундхумаре.

Translation

Юдхиштхира спросил Маркандею, знающего роды богов, данавов, ракшасов, царей и риши, о Кувалашве из рода Икшваку: как этот непобедимый царь получил имя Дхундхумара. Маркандея ответил: «Я расскажу тебе праведное повествование о Дхундхумаре; слушай, как царь Кувалашва стал носить это имя».

Commentary

Юдхиштхира просит историю имени, потому что имя в эпосе хранит действие. Узнать имя Дхундхумары значит узнать, какое служение сделало царя памятным.

Version

b3495939d41e · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC