Mahabharata 3.192.8-20

Devanāgarī

महर्षिर् विश्रुतस् तात उत्तङ्क इति भारत ॥
मरुधन्वसु रम्येषु आश्रमस् तस्य कौरव ॥
उत्तङ्कस् तु महाराज तपो ऽतप्यत् सुदुश्चरम् ॥
आरिराधयिषुर् विष्णुं बहून् वर्षगणान् विभो ॥
तस्य प्रीतः स भगवान् साक्षाद् दर्शनम् एयिवान् ॥
दृष्ट्वैव चर्षिः प्रह्वस् तं तुष्टाव विविधैः स्तवैः ॥
त्वया देव प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः ॥
स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि तथैव च ॥
ब्रह्म वेदाश् च वेद्यं च त्वया सृष्टं महाद्युते ॥
शिरस् ते गगनं देव नेत्रे शशिदिवाकरौ ॥
निःश्वासः पवनश् चापि तेजो ऽग्निश् च तवाच्युत ॥
बाहवस् ते दिशः सर्वाः कुक्षिश् चापि महार्णवः ॥
ऊरू ते पर्वता देव खं नाभिर् मधुसूदन ॥
पादौ ते पृथिवी देवी रोमाण्य् ओषधयस् तथा ॥
इन्द्रसोमाग्निवरुणा देवासुरमहोरगाः ॥
प्रह्वास् त्वाम् उपतिष्ठन्ति स्तुवन्तो विविधैः स्तवैः ॥
त्वया व्याप्तानि सर्वाणि भूतानि भुवनेश्वर ॥
योगिनः सुमहावीर्याः स्तुवन्ति त्वां महर्षयः ॥
त्वयि तुष्टे जगत् स्वस्थं त्वयि क्रुद्धे महद् भयम् ॥
भयानाम् अपनेतासि त्वम् एकः पुरुषोत्तम ॥
देवानां मानुषाणां च सर्वभूतसुखावहः ॥
त्रिभिर् विक्रमणैर् देव त्रयो लोकास् त्वयाहृताः ॥
असुराणां समृद्धानां विनाशश् च त्वया कृतः ॥
तव विक्रमणैर् देवा निर्वाणम् अगमन् परम् ॥
पराभवं च दैत्येन्द्रास् त्वयि क्रुद्धे महाद्युते ॥
त्वं हि कर्ता विकर्ता च भूतानाम् इह सर्वशः ॥
आराधयित्वा त्वां देवाः सुखम् एधन्ति सर्वशः ॥
एवं स्तुतो हृषीकेश उत्तङ्केन महात्मना ॥
उत्तङ्कम् अब्रवीद् विष्णुः प्रीतस् ते ऽहं वरं वृणु ॥

Transliteration (IAST)

maharṣir viśrutas tāta uttaṅka iti bhārata ||
marudhanvasu ramyeṣu āśramas tasya kaurava ||
uttaṅkas tu mahārāja tapo 'tapyat suduścaram ||
ārirādhayiṣur viṣṇuṃ bahūn varṣagaṇān vibho ||
tasya prītaḥ sa bhagavān sākṣād darśanam eyivān ||
dṛṣṭvaiva carṣiḥ prahvas taṃ tuṣṭāva vividhaiḥ stavaiḥ ||
tvayā deva prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ ||
sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni tathaiva ca ||
brahma vedāś ca vedyaṃ ca tvayā sṛṣṭaṃ mahādyute ||
śiras te gaganaṃ deva netre śaśidivākarau ||
niḥśvāsaḥ pavanaś cāpi tejo 'gniś ca tavācyuta ||
bāhavas te diśaḥ sarvāḥ kukṣiś cāpi mahārṇavaḥ ||
ūrū te parvatā deva khaṃ nābhir madhusūdana ||
pādau te pṛthivī devī romāṇy oṣadhayas tathā ||
indrasomāgnivaruṇā devāsuramahoragāḥ ||
prahvās tvām upatiṣṭhanti stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ ||
tvayā vyāptāni sarvāṇi bhūtāni bhuvaneśvara ||
yoginaḥ sumahāvīryāḥ stuvanti tvāṃ maharṣayaḥ ||
tvayi tuṣṭe jagat svasthaṃ tvayi kruddhe mahad bhayam ||
bhayānām apanetāsi tvam ekaḥ puruṣottama ||
devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca sarvabhūtasukhāvahaḥ ||
tribhir vikramaṇair deva trayo lokās tvayāhṛtāḥ ||
asurāṇāṃ samṛddhānāṃ vināśaś ca tvayā kṛtaḥ ||
tava vikramaṇair devā nirvāṇam agaman param ||
parābhavaṃ ca daityendrās tvayi kruddhe mahādyute ||
tvaṃ hi kartā vikartā ca bhūtānām iha sarvaśaḥ ||
ārādhayitvā tvāṃ devāḥ sukham edhanti sarvaśaḥ ||
evaṃ stuto hṛṣīkeśa uttaṅkena mahātmanā ||
uttaṅkam abravīd viṣṇuḥ prītas te 'haṃ varaṃ vṛṇu ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

महर्षिर् विश्रुतस् तात उत्तङ्क इति भारत ॥ मरुधन्वसु रम्येषु आश्रमस् तस्य कौरव ॥ उत्तङ्कस् तु महाराज तपो ऽतप्यत् सुदुश्चरम् ॥ आरिराधयिषुर् विष्णुं बहून् वर्षगणान् विभो ॥ तस्य प्रीतः स भगवान् साक्षाद् दर्शनम् एयिवान् ॥ दृष्ट्वैव चर्षिः प्रह्वस् तं तुष्टाव विविधैः स्तवैः ॥ त्वया देव प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः ॥ स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि तथैव च ॥ ब्रह्म वेदाश् च वेद्यं च त्वया सृष्टं महाद्युते ॥ शिरस् ते गगनं देव नेत्रे शशिदिवाकरौ ॥ निःश्वासः पवनश् चापि तेजो ऽग्निश् च तवाच्युत ॥ बाहवस् ते दिशः सर्वाः कुक्षिश् चापि महार्णवः ॥ ऊरू ते पर्वता देव खं नाभिर् मधुसूदन ॥ पादौ ते पृथिवी देवी रोमाण्य् ओषधयस् तथा ॥ इन्द्रसोमाग्निवरुणा देवासुरमहोरगाः ॥ प्रह्वास् त्वाम् उपतिष्ठन्ति स्तुवन्तो विविधैः स्तवैः ॥ त्वया व्याप्तानि सर्वाणि भूतानि भुवनेश्वर ॥ योगिनः सुमहावीर्याः स्तुवन्ति त्वां महर्षयः ॥ त्वयि तुष्टे जगत् स्वस्थं त्वयि क्रुद्धे महद् भयम् ॥ भयानाम् अपनेतासि त्वम् एकः पुरुषोत्तम ॥ देवानां मानुषाणां च सर्वभूतसुखावहः ॥ त्रिभिर् विक्रमणैर् देव त्रयो लोकास् त्वयाहृताः ॥ असुराणां समृद्धानां विनाशश् च त्वया कृतः ॥ तव विक्रमणैर् देवा निर्वाणम् अगमन् परम् ॥ पराभवं च दैत्येन्द्रास् त्वयि क्रुद्धे महाद्युते ॥ त्वं हि कर्ता विकर्ता च भूतानाम् इह सर्वशः ॥ आराधयित्वा त्वां देवाः सुखम् एधन्ति सर्वशः ॥ एवं स्तुतो हृषीकेश उत्तङ्केन महात्मना ॥ उत्तङ्कम् अब्रवीद् विष्णुः प्रीतस् ते ऽहं वरं वृणु ॥maharṣir viśrutas tāta uttaṅka iti bhārata || marudhanvasu ramyeṣu āśramas tasya kaurava || uttaṅkas tu mahārāja tapo 'tapyat suduścaram || ārirādhayiṣur viṣṇuṃ bahūn varṣagaṇān vibho || tasya prītaḥ sa bhagavān sākṣād darśanam eyivān || dṛṣṭvaiva carṣiḥ prahvas taṃ tuṣṭāva vividhaiḥ stavaiḥ || tvayā deva prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ || sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni tathaiva ca || brahma vedāś ca vedyaṃ ca tvayā sṛṣṭaṃ mahādyute || śiras te gaganaṃ deva netre śaśidivākarau || niḥśvāsaḥ pavanaś cāpi tejo 'gniś ca tavācyuta || bāhavas te diśaḥ sarvāḥ kukṣiś cāpi mahārṇavaḥ || ūrū te parvatā deva khaṃ nābhir madhusūdana || pādau te pṛthivī devī romāṇy oṣadhayas tathā || indrasomāgnivaruṇā devāsuramahoragāḥ || prahvās tvām upatiṣṭhanti stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ || tvayā vyāptāni sarvāṇi bhūtāni bhuvaneśvara || yoginaḥ sumahāvīryāḥ stuvanti tvāṃ maharṣayaḥ || tvayi tuṣṭe jagat svasthaṃ tvayi kruddhe mahad bhayam || bhayānām apanetāsi tvam ekaḥ puruṣottama || devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca sarvabhūtasukhāvahaḥ || tribhir vikramaṇair deva trayo lokās tvayāhṛtāḥ || asurāṇāṃ samṛddhānāṃ vināśaś ca tvayā kṛtaḥ || tava vikramaṇair devā nirvāṇam agaman param || parābhavaṃ ca daityendrās tvayi kruddhe mahādyute || tvaṃ hi kartā vikartā ca bhūtānām iha sarvaśaḥ || ārādhayitvā tvāṃ devāḥ sukham edhanti sarvaśaḥ || evaṃ stuto hṛṣīkeśa uttaṅkena mahātmanā || uttaṅkam abravīd viṣṇuḥ prītas te 'haṃ varaṃ vṛṇu ||Маркандея рассказывает о риши Уттанке, чей ашрам был в пустынях Марудханвы; он совершал суровый тапас, желая удовлетворить Вишну; Хришикеша явился ему, и Уттанка прославил Его как творца всех существ, Вед, Брахмана и познаваемого, с небом как головой, солнцем и луной как глазами, ветром как дыханием, огнем как сиянием, сторонами как руками, океаном как животом, горами как бедрами, пространством как пупом, землей как стопами и травами как волосами.

Translation

В Марудханве жил знаменитый риши Уттанка. Он совершал чрезвычайно трудный тапас, желая удовлетворить Вишну. Благословенный явился ему прямо, и риши, склонившись, стал славить Его: «Тобой, о Бог, созданы все существа - с богами, асурами и людьми, движущиеся и неподвижные. Тобой созданы Брахман, Веды и то, что должно быть познано. Небо - Твоя голова, луна и солнце - глаза, ветер - дыхание, огонь - сияние; стороны - руки, великий океан - живот, горы - бедра, пространство - пуп, земля - стопы, растения - волосы. Индра, Сома, Агни, Варуна, боги, асуры и великие змеи стоят перед Тобой и славят Тебя».

Commentary

Уттанка видит Вишну как космическую Личность. Такое видение делает весь мир телом служения, а не самостоятельной реальностью, отделенной от Господа.

Version

f149e7c0ddfb · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC