Mahabharata 3.192.8-20

Devanāgarī

महर्षिर् विश्रुतस् तात उत्तङ्क इति भारत ॥
मरुधन्वसु रम्येषु आश्रमस् तस्य कौरव ॥
उत्तङ्कस् तु महाराज तपो ऽतप्यत् सुदुश्चरम् ॥
आरिराधयिषुर् विष्णुं बहून् वर्षगणान् विभो ॥
तस्य प्रीतः स भगवान् साक्षाद् दर्शनम् एयिवान् ॥
दृष्ट्वैव चर्षिः प्रह्वस् तं तुष्टाव विविधैः स्तवैः ॥
त्वया देव प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः ॥
स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि तथैव च ॥
ब्रह्म वेदाश् च वेद्यं च त्वया सृष्टं महाद्युते ॥
शिरस् ते गगनं देव नेत्रे शशिदिवाकरौ ॥
निःश्वासः पवनश् चापि तेजो ऽग्निश् च तवाच्युत ॥
बाहवस् ते दिशः सर्वाः कुक्षिश् चापि महार्णवः ॥
ऊरू ते पर्वता देव खं नाभिर् मधुसूदन ॥
पादौ ते पृथिवी देवी रोमाण्य् ओषधयस् तथा ॥
इन्द्रसोमाग्निवरुणा देवासुरमहोरगाः ॥
प्रह्वास् त्वाम् उपतिष्ठन्ति स्तुवन्तो विविधैः स्तवैः ॥
त्वया व्याप्तानि सर्वाणि भूतानि भुवनेश्वर ॥
योगिनः सुमहावीर्याः स्तुवन्ति त्वां महर्षयः ॥
त्वयि तुष्टे जगत् स्वस्थं त्वयि क्रुद्धे महद् भयम् ॥
भयानाम् अपनेतासि त्वम् एकः पुरुषोत्तम ॥
देवानां मानुषाणां च सर्वभूतसुखावहः ॥
त्रिभिर् विक्रमणैर् देव त्रयो लोकास् त्वयाहृताः ॥
असुराणां समृद्धानां विनाशश् च त्वया कृतः ॥
तव विक्रमणैर् देवा निर्वाणम् अगमन् परम् ॥
पराभवं च दैत्येन्द्रास् त्वयि क्रुद्धे महाद्युते ॥
त्वं हि कर्ता विकर्ता च भूतानाम् इह सर्वशः ॥
आराधयित्वा त्वां देवाः सुखम् एधन्ति सर्वशः ॥
एवं स्तुतो हृषीकेश उत्तङ्केन महात्मना ॥
उत्तङ्कम् अब्रवीद् विष्णुः प्रीतस् ते ऽहं वरं वृणु ॥

Transliteration (IAST)

maharṣir viśrutas tāta uttaṅka iti bhārata ||
marudhanvasu ramyeṣu āśramas tasya kaurava ||
uttaṅkas tu mahārāja tapo 'tapyat suduścaram ||
ārirādhayiṣur viṣṇuṃ bahūn varṣagaṇān vibho ||
tasya prītaḥ sa bhagavān sākṣād darśanam eyivān ||
dṛṣṭvaiva carṣiḥ prahvas taṃ tuṣṭāva vividhaiḥ stavaiḥ ||
tvayā deva prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ ||
sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni tathaiva ca ||
brahma vedāś ca vedyaṃ ca tvayā sṛṣṭaṃ mahādyute ||
śiras te gaganaṃ deva netre śaśidivākarau ||
niḥśvāsaḥ pavanaś cāpi tejo 'gniś ca tavācyuta ||
bāhavas te diśaḥ sarvāḥ kukṣiś cāpi mahārṇavaḥ ||
ūrū te parvatā deva khaṃ nābhir madhusūdana ||
pādau te pṛthivī devī romāṇy oṣadhayas tathā ||
indrasomāgnivaruṇā devāsuramahoragāḥ ||
prahvās tvām upatiṣṭhanti stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ ||
tvayā vyāptāni sarvāṇi bhūtāni bhuvaneśvara ||
yoginaḥ sumahāvīryāḥ stuvanti tvāṃ maharṣayaḥ ||
tvayi tuṣṭe jagat svasthaṃ tvayi kruddhe mahad bhayam ||
bhayānām apanetāsi tvam ekaḥ puruṣottama ||
devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca sarvabhūtasukhāvahaḥ ||
tribhir vikramaṇair deva trayo lokās tvayāhṛtāḥ ||
asurāṇāṃ samṛddhānāṃ vināśaś ca tvayā kṛtaḥ ||
tava vikramaṇair devā nirvāṇam agaman param ||
parābhavaṃ ca daityendrās tvayi kruddhe mahādyute ||
tvaṃ hi kartā vikartā ca bhūtānām iha sarvaśaḥ ||
ārādhayitvā tvāṃ devāḥ sukham edhanti sarvaśaḥ ||
evaṃ stuto hṛṣīkeśa uttaṅkena mahātmanā ||
uttaṅkam abravīd viṣṇuḥ prītas te 'haṃ varaṃ vṛṇu ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

महर्षिर् विश्रुतस् तात उत्तङ्क इति भारत ॥ मरुधन्वसु रम्येषु आश्रमस् तस्य कौरव ॥ उत्तङ्कस् तु महाराज तपो ऽतप्यत् सुदुश्चरम् ॥ आरिराधयिषुर् विष्णुं बहून् वर्षगणान् विभो ॥ तस्य प्रीतः स भगवान् साक्षाद् दर्शनम् एयिवान् ॥ दृष्ट्वैव चर्षिः प्रह्वस् तं तुष्टाव विविधैः स्तवैः ॥ त्वया देव प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः ॥ स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि तथैव च ॥ ब्रह्म वेदाश् च वेद्यं च त्वया सृष्टं महाद्युते ॥ शिरस् ते गगनं देव नेत्रे शशिदिवाकरौ ॥ निःश्वासः पवनश् चापि तेजो ऽग्निश् च तवाच्युत ॥ बाहवस् ते दिशः सर्वाः कुक्षिश् चापि महार्णवः ॥ ऊरू ते पर्वता देव खं नाभिर् मधुसूदन ॥ पादौ ते पृथिवी देवी रोमाण्य् ओषधयस् तथा ॥ इन्द्रसोमाग्निवरुणा देवासुरमहोरगाः ॥ प्रह्वास् त्वाम् उपतिष्ठन्ति स्तुवन्तो विविधैः स्तवैः ॥ त्वया व्याप्तानि सर्वाणि भूतानि भुवनेश्वर ॥ योगिनः सुमहावीर्याः स्तुवन्ति त्वां महर्षयः ॥ त्वयि तुष्टे जगत् स्वस्थं त्वयि क्रुद्धे महद् भयम् ॥ भयानाम् अपनेतासि त्वम् एकः पुरुषोत्तम ॥ देवानां मानुषाणां च सर्वभूतसुखावहः ॥ त्रिभिर् विक्रमणैर् देव त्रयो लोकास् त्वयाहृताः ॥ असुराणां समृद्धानां विनाशश् च त्वया कृतः ॥ तव विक्रमणैर् देवा निर्वाणम् अगमन् परम् ॥ पराभवं च दैत्येन्द्रास् त्वयि क्रुद्धे महाद्युते ॥ त्वं हि कर्ता विकर्ता च भूतानाम् इह सर्वशः ॥ आराधयित्वा त्वां देवाः सुखम् एधन्ति सर्वशः ॥ एवं स्तुतो हृषीकेश उत्तङ्केन महात्मना ॥ उत्तङ्कम् अब्रवीद् विष्णुः प्रीतस् ते ऽहं वरं वृणु ॥maharṣir viśrutas tāta uttaṅka iti bhārata || marudhanvasu ramyeṣu āśramas tasya kaurava || uttaṅkas tu mahārāja tapo 'tapyat suduścaram || ārirādhayiṣur viṣṇuṃ bahūn varṣagaṇān vibho || tasya prītaḥ sa bhagavān sākṣād darśanam eyivān || dṛṣṭvaiva carṣiḥ prahvas taṃ tuṣṭāva vividhaiḥ stavaiḥ || tvayā deva prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ || sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni tathaiva ca || brahma vedāś ca vedyaṃ ca tvayā sṛṣṭaṃ mahādyute || śiras te gaganaṃ deva netre śaśidivākarau || niḥśvāsaḥ pavanaś cāpi tejo 'gniś ca tavācyuta || bāhavas te diśaḥ sarvāḥ kukṣiś cāpi mahārṇavaḥ || ūrū te parvatā deva khaṃ nābhir madhusūdana || pādau te pṛthivī devī romāṇy oṣadhayas tathā || indrasomāgnivaruṇā devāsuramahoragāḥ || prahvās tvām upatiṣṭhanti stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ || tvayā vyāptāni sarvāṇi bhūtāni bhuvaneśvara || yoginaḥ sumahāvīryāḥ stuvanti tvāṃ maharṣayaḥ || tvayi tuṣṭe jagat svasthaṃ tvayi kruddhe mahad bhayam || bhayānām apanetāsi tvam ekaḥ puruṣottama || devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca sarvabhūtasukhāvahaḥ || tribhir vikramaṇair deva trayo lokās tvayāhṛtāḥ || asurāṇāṃ samṛddhānāṃ vināśaś ca tvayā kṛtaḥ || tava vikramaṇair devā nirvāṇam agaman param || parābhavaṃ ca daityendrās tvayi kruddhe mahādyute || tvaṃ hi kartā vikartā ca bhūtānām iha sarvaśaḥ || ārādhayitvā tvāṃ devāḥ sukham edhanti sarvaśaḥ || evaṃ stuto hṛṣīkeśa uttaṅkena mahātmanā || uttaṅkam abravīd viṣṇuḥ prītas te 'haṃ varaṃ vṛṇu ||Markandeya tells of the sage Uttanka, whose hermitage was in the deserts of Marudhanva; he performed severe austerities, wishing to please Vishnu; Hrishikesha appeared before him, and Uttanka praised Him as the creator of all beings, of the Vedas, of Brahman and of that which is to be known, with the sky as His head, the sun and moon as His eyes, the wind as His breath, fire as His radiance, the directions as His arms, the ocean as His belly, the mountains as His thighs, space as His navel, the earth as His feet, and the plants as His hair.

Translation

In Marudhanva lived the renowned sage Uttanka. He performed exceedingly difficult austerities, wishing to please Vishnu. The Blessed Lord appeared before him directly, and the sage, bowing low, began to praise Him: "By You, O God, all beings have been created — with gods, asuras, and men, the moving and the unmoving. By You have been created Brahman, the Vedas, and that which is to be known. The sky is Your head, the moon and sun Your eyes, the wind Your breath, fire Your radiance; the directions are Your arms, the great ocean Your belly, the mountains Your thighs, space Your navel, the earth Your feet, the plants Your hair. Indra, Soma, Agni, Varuna, the gods, the asuras, and the great serpents stand before You and praise You."

Commentary

Uttanka beholds Vishnu as the cosmic Person. Such vision turns the whole world into a body of service, rather than an independent reality separate from the Lord.

Version

6358bc1112f9 · published Jul 16, 2026, 5:17:03 PM UTC

Available inRUEN