Mahabharata 3.191.1-10

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
मार्कण्डेयम् ऋषयः पाण्डवाश् च पर्यपृच्छन् ॥
अस्ति कश् चिद् भवतश् चिरजाततर इति ॥
स तान् उवाच ॥
अस्ति खलु राजर्षिर् इन्द्रद्युम्नो नाम क्षीणपुण्यस् त्रिदिवात् प्रच्युतः ॥
कीर्तिस् ते व्युच्छिन्नेति ॥
स माम् उपातिष्ठत् ॥
अथ प्रत्यभिजानाति मां भवान् इति ॥
तम् अहम् अब्रुवम् ॥
न वयं रासायनिकाः शरीरोपतापेनात्मनः समारभामहे ऽर्थानाम् अनुष्ठानम् ॥
अस्ति खलु हिमवति प्राकारकर्णो नामोलूकः ॥
स भवन्तं यदि जानीयात् ॥
प्रकृष्टे चाध्वनि हिमवान् ॥
तत्रासौ प्रतिवसतीति ॥
स माम् अश्वो भूत्वा तत्रावहद् यत्र बभूवोलूकः ॥
अथैनं स राजर्षिः पर्यपृच्छत् ॥
प्रत्यभिजानाति मां भवान् इति ॥
स मुहूर्तं ध्यात्वाब्रवीद् एनम् ॥
नाभिजाने भवन्तम् इति ॥
स एवम् उक्तो राजर्षिर् इन्द्रद्युम्नः पुनस् तम् उलूकम् अब्रवीत् ॥
अस्ति कश् चिद् भवतश् चिरजाततर इति ॥
स एवम् उक्तो ऽब्रवीद् एनम् ॥
अस्ति खल्व् इन्द्रद्युम्नसरो नाम ॥
तस्मिन् नाडीजङ्घो नाम बकः प्रतिवसति ॥
सो ऽस्मत्तश् चिरजाततरः ॥
तं पृच्छेति ॥
तत इन्द्रद्युम्नो मां चोलूकं चादाय तत् सरो ऽगच्छद् यत्रासौ नाडीजङ्घो नाम बको बभूव ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
mārkaṇḍeyam ṛṣayaḥ pāṇḍavāś ca paryapṛcchan ||
asti kaś cid bhavataś cirajātatara iti ||
sa tān uvāca ||
asti khalu rājarṣir indradyumno nāma kṣīṇapuṇyas tridivāt pracyutaḥ ||
kīrtis te vyucchinneti ||
sa mām upātiṣṭhat ||
atha pratyabhijānāti māṃ bhavān iti ||
tam aham abruvam ||
na vayaṃ rāsāyanikāḥ śarīropatāpenātmanaḥ samārabhāmahe 'rthānām anuṣṭhānam ||
asti khalu himavati prākārakarṇo nāmolūkaḥ ||
sa bhavantaṃ yadi jānīyāt ||
prakṛṣṭe cādhvani himavān ||
tatrāsau prativasatīti ||
sa mām aśvo bhūtvā tatrāvahad yatra babhūvolūkaḥ ||
athainaṃ sa rājarṣiḥ paryapṛcchat ||
pratyabhijānāti māṃ bhavān iti ||
sa muhūrtaṃ dhyātvābravīd enam ||
nābhijāne bhavantam iti ||
sa evam ukto rājarṣir indradyumnaḥ punas tam ulūkam abravīt ||
asti kaś cid bhavataś cirajātatara iti ||
sa evam ukto 'bravīd enam ||
asti khalv indradyumnasaro nāma ||
tasmin nāḍījaṅgho nāma bakaḥ prativasati ||
so 'smattaś cirajātataraḥ ||
taṃ pṛccheti ||
tata indradyumno māṃ colūkaṃ cādāya tat saro 'gacchad yatrāsau nāḍījaṅgho nāma bako babhūva ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच मार्कण्डेयम् ऋषयः पाण्डवाश् च पर्यपृच्छन् ॥ अस्ति कश् चिद् भवतश् चिरजाततर इति ॥ स तान् उवाच ॥ अस्ति खलु राजर्षिर् इन्द्रद्युम्नो नाम क्षीणपुण्यस् त्रिदिवात् प्रच्युतः ॥ कीर्तिस् ते व्युच्छिन्नेति ॥ स माम् उपातिष्ठत् ॥ अथ प्रत्यभिजानाति मां भवान् इति ॥ तम् अहम् अब्रुवम् ॥ न वयं रासायनिकाः शरीरोपतापेनात्मनः समारभामहे ऽर्थानाम् अनुष्ठानम् ॥ अस्ति खलु हिमवति प्राकारकर्णो नामोलूकः ॥ स भवन्तं यदि जानीयात् ॥ प्रकृष्टे चाध्वनि हिमवान् ॥ तत्रासौ प्रतिवसतीति ॥ स माम् अश्वो भूत्वा तत्रावहद् यत्र बभूवोलूकः ॥ अथैनं स राजर्षिः पर्यपृच्छत् ॥ प्रत्यभिजानाति मां भवान् इति ॥ स मुहूर्तं ध्यात्वाब्रवीद् एनम् ॥ नाभिजाने भवन्तम् इति ॥ स एवम् उक्तो राजर्षिर् इन्द्रद्युम्नः पुनस् तम् उलूकम् अब्रवीत् ॥ अस्ति कश् चिद् भवतश् चिरजाततर इति ॥ स एवम् उक्तो ऽब्रवीद् एनम् ॥ अस्ति खल्व् इन्द्रद्युम्नसरो नाम ॥ तस्मिन् नाडीजङ्घो नाम बकः प्रतिवसति ॥ सो ऽस्मत्तश् चिरजाततरः ॥ तं पृच्छेति ॥ तत इन्द्रद्युम्नो मां चोलूकं चादाय तत् सरो ऽगच्छद् यत्रासौ नाडीजङ्घो नाम बको बभूव ॥vaiśaṃpāyana uvāca mārkaṇḍeyam ṛṣayaḥ pāṇḍavāś ca paryapṛcchan || asti kaś cid bhavataś cirajātatara iti || sa tān uvāca || asti khalu rājarṣir indradyumno nāma kṣīṇapuṇyas tridivāt pracyutaḥ || kīrtis te vyucchinneti || sa mām upātiṣṭhat || atha pratyabhijānāti māṃ bhavān iti || tam aham abruvam || na vayaṃ rāsāyanikāḥ śarīropatāpenātmanaḥ samārabhāmahe 'rthānām anuṣṭhānam || asti khalu himavati prākārakarṇo nāmolūkaḥ || sa bhavantaṃ yadi jānīyāt || prakṛṣṭe cādhvani himavān || tatrāsau prativasatīti || sa mām aśvo bhūtvā tatrāvahad yatra babhūvolūkaḥ || athainaṃ sa rājarṣiḥ paryapṛcchat || pratyabhijānāti māṃ bhavān iti || sa muhūrtaṃ dhyātvābravīd enam || nābhijāne bhavantam iti || sa evam ukto rājarṣir indradyumnaḥ punas tam ulūkam abravīt || asti kaś cid bhavataś cirajātatara iti || sa evam ukto 'bravīd enam || asti khalv indradyumnasaro nāma || tasmin nāḍījaṅgho nāma bakaḥ prativasati || so 'smattaś cirajātataraḥ || taṃ pṛccheti || tata indradyumno māṃ colūkaṃ cādāya tat saro 'gacchad yatrāsau nāḍījaṅgho nāma bako babhūva ||Риши и Пандавы спрашивают, есть ли кто-то старше Маркандеи; он рассказывает о царе Индрадьюмне, который, утратив славу, пал с небес и просил узнать его; Маркандея направил его к старой сове Пракаракaрне на Химавате, а та указала на журавля Надиджангху в озере Индрадьюмны.

Translation

Когда риши и Пандавы спросили Маркандею, есть ли кто-нибудь еще более древний, он рассказал о раджарши Индрадьюмне. У царя истощилась заслуга, он пал с небес, потому что его слава исчезла, и пришел к Маркандее с вопросом, узнает ли тот его. Маркандея ответил, что не занимается продлением тела ради мирских дел, и посоветовал обратиться к старой сове Пракаракарне, живущей далеко на Химавате. Индрадьюмна, став конем, отвез его туда. Сова не узнала царя, но указала на еще более древнего журавля Надиджангху, живущего в озере Индрадьюмны.

Commentary

Слава в этом рассказе не тщеславие, а память о благом действии. Когда память исчезает, небесный плод истощается; когда добрый след жив, путь снова открывается.

Version

e8d266759dfd · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC