Mahabharata 3.190.70-82

Devanāgarī

राज्ये तदा तत्र गत्वा स विप्रः; प्रोवाचेदं वचनं वामदेवः ॥
दलं राजानं ब्राह्मणानां हि देयम्; एवं राजन् सर्वधर्मेषु दृष्टम् ॥
बिभेषि चेत् त्वम् अधर्मान् नरेन्द्र; प्रयच्छ मे शीघ्रम् एवाद्य वाम्यौ ॥
एतच् छ्रुत्वा वामदेवस्य वाक्यं; स पार्थिवः सूतम् उवाच रोषात् ॥
एकं हि मे सायकं चित्ररूपं; दिग्धं विषेणाहर संगृहीतम् ॥
येन विद्धो वामदेवः शयीत; संदश्यमानः श्वभिर् आर्तरूपः ॥
वामदेव उवाच
जानामि पुत्रं दशवर्षं तवाहं; जातं महिष्यां श्येनजितं नरेन्द्र ॥
तं जहि त्वं मद्वचनात् प्रणुन्नस्; तूर्णं प्रियं सायकैर् घोररूपैः ॥
मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्तो वामदेवेन राजन्न्; अन्तःपुरे राजपुत्रं जघान ॥
स सायकस् तिग्मतेजा विसृष्टः; श्रुत्वा दलस् तच् च वाक्यं बभाषे ॥
इक्ष्वाकवो हन्त चरामि वः प्रियं; निहन्मीमं विप्रम् अद्य प्रमथ्य ॥
आनीयताम् अपरस् तिग्मतेजाः; पश्यध्वं मे वीर्यम् अद्य क्षितीशाः ॥
वामदेव उवाच
यं त्वम् एनं सायकं घोररूपं; विषेण दिग्धं मम संदधासि ॥
न त्वम् एनं शरवर्यं विमोक्तुं; संधातुं वा शक्ष्यसि मानवेन्द्र ॥
राजोवाच
इक्ष्वाकवः पश्यत मां गृहीतं; न वै शक्नोम्य् एष शरं विमोक्तुम् ॥
न चास्य कर्तुं नाशम् अभ्युत्सहामि; आयुष्मान् वै जीवतु वामदेवः ॥
वामदेव उवाच
संस्पृशैनां महिषीं सायकेन; ततस् तस्माद् एनसो मोक्ष्यसे त्वम् ॥
मार्कण्डेय उवाच
ततस् तथा कृतवान् पार्थिवस् तु; ततो मुनिं राजपुत्री बभाषे ॥
यथा युक्तं वामदेवाहम् एनं; दिने दिने संविशन्ती व्यशंसम् ॥
ब्राह्मणेभ्यो मृगयन्ती सूनृतानि; तथा ब्रह्मन् पुण्यलोकं लभेयम् ॥
वामदेव उवाच
त्वया त्रातं राजकुलं शुभेक्षणे; वरं वृणीष्वाप्रतिमं ददानि ते ॥
प्रशाधीमं स्वजनं राजपुत्रि; इक्ष्वाकुराज्यं सुमहच् चाप्य् अनिन्द्ये ॥
राजपुत्र्य् उवाच
वरं वृणे भगवन्न् एकम् एव; विमुच्यतां किल्बिषाद् अद्य भर्ता ॥
शिवेन चाध्याहि सपुत्रबान्धवं; वरो वृतो ह्य् एष मया द्विजाग्र्य ॥
मार्कण्डेय उवाच
श्रुत्वा वचः स मुनी राजपुत्र्यास्; तथास्त्व् इति प्राह कुरुप्रवीर ॥
ततः स राजा मुदितो बभूव; वाम्यौ चास्मै संप्रददौ प्रणम्य ॥

Transliteration (IAST)

rājye tadā tatra gatvā sa vipraḥ; provācedaṃ vacanaṃ vāmadevaḥ ||
dalaṃ rājānaṃ brāhmaṇānāṃ hi deyam; evaṃ rājan sarvadharmeṣu dṛṣṭam ||
bibheṣi cet tvam adharmān narendra; prayaccha me śīghram evādya vāmyau ||
etac chrutvā vāmadevasya vākyaṃ; sa pārthivaḥ sūtam uvāca roṣāt ||
ekaṃ hi me sāyakaṃ citrarūpaṃ; digdhaṃ viṣeṇāhara saṃgṛhītam ||
yena viddho vāmadevaḥ śayīta; saṃdaśyamānaḥ śvabhir ārtarūpaḥ ||
vāmadeva uvāca
jānāmi putraṃ daśavarṣaṃ tavāhaṃ; jātaṃ mahiṣyāṃ śyenajitaṃ narendra ||
taṃ jahi tvaṃ madvacanāt praṇunnas; tūrṇaṃ priyaṃ sāyakair ghorarūpaiḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
evam ukto vāmadevena rājann; antaḥpure rājaputraṃ jaghāna ||
sa sāyakas tigmatejā visṛṣṭaḥ; śrutvā dalas tac ca vākyaṃ babhāṣe ||
ikṣvākavo hanta carāmi vaḥ priyaṃ; nihanmīmaṃ vipram adya pramathya ||
ānīyatām aparas tigmatejāḥ; paśyadhvaṃ me vīryam adya kṣitīśāḥ ||
vāmadeva uvāca
yaṃ tvam enaṃ sāyakaṃ ghorarūpaṃ; viṣeṇa digdhaṃ mama saṃdadhāsi ||
na tvam enaṃ śaravaryaṃ vimoktuṃ; saṃdhātuṃ vā śakṣyasi mānavendra ||
rājovāca
ikṣvākavaḥ paśyata māṃ gṛhītaṃ; na vai śaknomy eṣa śaraṃ vimoktum ||
na cāsya kartuṃ nāśam abhyutsahāmi; āyuṣmān vai jīvatu vāmadevaḥ ||
vāmadeva uvāca
saṃspṛśaināṃ mahiṣīṃ sāyakena; tatas tasmād enaso mokṣyase tvam ||
mārkaṇḍeya uvāca
tatas tathā kṛtavān pārthivas tu; tato muniṃ rājaputrī babhāṣe ||
yathā yuktaṃ vāmadevāham enaṃ; dine dine saṃviśantī vyaśaṃsam ||
brāhmaṇebhyo mṛgayantī sūnṛtāni; tathā brahman puṇyalokaṃ labheyam ||
vāmadeva uvāca
tvayā trātaṃ rājakulaṃ śubhekṣaṇe; varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ dadāni te ||
praśādhīmaṃ svajanaṃ rājaputri; ikṣvākurājyaṃ sumahac cāpy anindye ||
rājaputry uvāca
varaṃ vṛṇe bhagavann ekam eva; vimucyatāṃ kilbiṣād adya bhartā ||
śivena cādhyāhi saputrabāndhavaṃ; varo vṛto hy eṣa mayā dvijāgrya ||
mārkaṇḍeya uvāca
śrutvā vacaḥ sa munī rājaputryās; tathāstv iti prāha kurupravīra ||
tataḥ sa rājā mudito babhūva; vāmyau cāsmai saṃpradadau praṇamya ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

राज्ये तदा तत्र गत्वा स विप्रः; प्रोवाचेदं वचनं वामदेवः ॥ दलं राजानं ब्राह्मणानां हि देयम्; एवं राजन् सर्वधर्मेषु दृष्टम् ॥ बिभेषि चेत् त्वम् अधर्मान् नरेन्द्र; प्रयच्छ मे शीघ्रम् एवाद्य वाम्यौ ॥ एतच् छ्रुत्वा वामदेवस्य वाक्यं; स पार्थिवः सूतम् उवाच रोषात् ॥ एकं हि मे सायकं चित्ररूपं; दिग्धं विषेणाहर संगृहीतम् ॥ येन विद्धो वामदेवः शयीत; संदश्यमानः श्वभिर् आर्तरूपः ॥ वामदेव उवाच जानामि पुत्रं दशवर्षं तवाहं; जातं महिष्यां श्येनजितं नरेन्द्र ॥ तं जहि त्वं मद्वचनात् प्रणुन्नस्; तूर्णं प्रियं सायकैर् घोररूपैः ॥ मार्कण्डेय उवाच एवम् उक्तो वामदेवेन राजन्न्; अन्तःपुरे राजपुत्रं जघान ॥ स सायकस् तिग्मतेजा विसृष्टः; श्रुत्वा दलस् तच् च वाक्यं बभाषे ॥ इक्ष्वाकवो हन्त चरामि वः प्रियं; निहन्मीमं विप्रम् अद्य प्रमथ्य ॥ आनीयताम् अपरस् तिग्मतेजाः; पश्यध्वं मे वीर्यम् अद्य क्षितीशाः ॥ वामदेव उवाच यं त्वम् एनं सायकं घोररूपं; विषेण दिग्धं मम संदधासि ॥ न त्वम् एनं शरवर्यं विमोक्तुं; संधातुं वा शक्ष्यसि मानवेन्द्र ॥ राजोवाच इक्ष्वाकवः पश्यत मां गृहीतं; न वै शक्नोम्य् एष शरं विमोक्तुम् ॥ न चास्य कर्तुं नाशम् अभ्युत्सहामि; आयुष्मान् वै जीवतु वामदेवः ॥ वामदेव उवाच संस्पृशैनां महिषीं सायकेन; ततस् तस्माद् एनसो मोक्ष्यसे त्वम् ॥ मार्कण्डेय उवाच ततस् तथा कृतवान् पार्थिवस् तु; ततो मुनिं राजपुत्री बभाषे ॥ यथा युक्तं वामदेवाहम् एनं; दिने दिने संविशन्ती व्यशंसम् ॥ ब्राह्मणेभ्यो मृगयन्ती सूनृतानि; तथा ब्रह्मन् पुण्यलोकं लभेयम् ॥ वामदेव उवाच त्वया त्रातं राजकुलं शुभेक्षणे; वरं वृणीष्वाप्रतिमं ददानि ते ॥ प्रशाधीमं स्वजनं राजपुत्रि; इक्ष्वाकुराज्यं सुमहच् चाप्य् अनिन्द्ये ॥ राजपुत्र्य् उवाच वरं वृणे भगवन्न् एकम् एव; विमुच्यतां किल्बिषाद् अद्य भर्ता ॥ शिवेन चाध्याहि सपुत्रबान्धवं; वरो वृतो ह्य् एष मया द्विजाग्र्य ॥ मार्कण्डेय उवाच श्रुत्वा वचः स मुनी राजपुत्र्यास्; तथास्त्व् इति प्राह कुरुप्रवीर ॥ ततः स राजा मुदितो बभूव; वाम्यौ चास्मै संप्रददौ प्रणम्य ॥rājye tadā tatra gatvā sa vipraḥ; provācedaṃ vacanaṃ vāmadevaḥ || dalaṃ rājānaṃ brāhmaṇānāṃ hi deyam; evaṃ rājan sarvadharmeṣu dṛṣṭam || bibheṣi cet tvam adharmān narendra; prayaccha me śīghram evādya vāmyau || etac chrutvā vāmadevasya vākyaṃ; sa pārthivaḥ sūtam uvāca roṣāt || ekaṃ hi me sāyakaṃ citrarūpaṃ; digdhaṃ viṣeṇāhara saṃgṛhītam || yena viddho vāmadevaḥ śayīta; saṃdaśyamānaḥ śvabhir ārtarūpaḥ || vāmadeva uvāca jānāmi putraṃ daśavarṣaṃ tavāhaṃ; jātaṃ mahiṣyāṃ śyenajitaṃ narendra || taṃ jahi tvaṃ madvacanāt praṇunnas; tūrṇaṃ priyaṃ sāyakair ghorarūpaiḥ || mārkaṇḍeya uvāca evam ukto vāmadevena rājann; antaḥpure rājaputraṃ jaghāna || sa sāyakas tigmatejā visṛṣṭaḥ; śrutvā dalas tac ca vākyaṃ babhāṣe || ikṣvākavo hanta carāmi vaḥ priyaṃ; nihanmīmaṃ vipram adya pramathya || ānīyatām aparas tigmatejāḥ; paśyadhvaṃ me vīryam adya kṣitīśāḥ || vāmadeva uvāca yaṃ tvam enaṃ sāyakaṃ ghorarūpaṃ; viṣeṇa digdhaṃ mama saṃdadhāsi || na tvam enaṃ śaravaryaṃ vimoktuṃ; saṃdhātuṃ vā śakṣyasi mānavendra || rājovāca ikṣvākavaḥ paśyata māṃ gṛhītaṃ; na vai śaknomy eṣa śaraṃ vimoktum || na cāsya kartuṃ nāśam abhyutsahāmi; āyuṣmān vai jīvatu vāmadevaḥ || vāmadeva uvāca saṃspṛśaināṃ mahiṣīṃ sāyakena; tatas tasmād enaso mokṣyase tvam || mārkaṇḍeya uvāca tatas tathā kṛtavān pārthivas tu; tato muniṃ rājaputrī babhāṣe || yathā yuktaṃ vāmadevāham enaṃ; dine dine saṃviśantī vyaśaṃsam || brāhmaṇebhyo mṛgayantī sūnṛtāni; tathā brahman puṇyalokaṃ labheyam || vāmadeva uvāca tvayā trātaṃ rājakulaṃ śubhekṣaṇe; varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ dadāni te || praśādhīmaṃ svajanaṃ rājaputri; ikṣvākurājyaṃ sumahac cāpy anindye || rājaputry uvāca varaṃ vṛṇe bhagavann ekam eva; vimucyatāṃ kilbiṣād adya bhartā || śivena cādhyāhi saputrabāndhavaṃ; varo vṛto hy eṣa mayā dvijāgrya || mārkaṇḍeya uvāca śrutvā vacaḥ sa munī rājaputryās; tathāstv iti prāha kurupravīra || tataḥ sa rājā mudito babhūva; vāmyau cāsmai saṃpradadau praṇamya ||Вамадева приходит к царю Дале и говорит, что во всех дхармах брахманам положено отдавать должное; если он боится адхармы, пусть быстро отдаст коней; Дала в гневе требует ядовитую стрелу, чтобы убить риши, но Вамадева знает его десятилетнего сына Шьенаджита и направляет стрелу на него; сын погибает во дворце; Дала снова хочет стрелять, но не может ни выпустить, ни убрать стрелу; Вамадева велит коснуться ею царицы, и царь освобождается; царица говорит, что каждый день будет наставлять мужа искать добрые слова для брахманов; Вамадева дает ей дар, она просит освободить мужа от греха и дать благополучие ему с сыновьями и родными; риши говорит 'да будет так', царь радуется и, поклонившись, возвращает коней.

Translation

«Вамадева пришел к Дале и сказал: “Царь, во всех дхармах видно: брахманам следует отдавать должное. Если ты боишься адхармы, быстро отдай мне коней”. Дала разгневался и велел принести ядовитую стрелу, чтобы Вамадева лежал, растерзанный псами. Риши сказал: “Я знаю твоего десятилетнего сына Шьенаджита, рожденного от главной царицы. По моему слову порази его этой страшной стрелой”. И стрела, выпущенная царем, убила царского сына во дворце. Дала снова велел принести оружие, но Вамадева сказал: “Эту страшную стрелу, которую ты направляешь на меня, ты не сможешь ни выпустить, ни убрать”. Царь признал: “Икшваку, смотрите: я схвачен. Я не могу выпустить стрелу и не могу уничтожить ее. Да живет Вамадева”. Риши велел коснуться стрелой царицы; так царь освободился от греха. Царевна сказала: “Вамадева, как должно, я каждый день, ложась с ним, буду наставлять его искать добрые слова для брахманов. Пусть так, брахман, я достигну благого мира”. Вамадева ответил: “Ты спасла царский род, прекрасноглазая. Проси несравненный дар. Управляй своим народом и великим царством Икшваку”. Она сказала: “Один дар я прошу, господин: пусть сегодня мой муж освободится от греха; наставь его с сыновьями и родными ко благу”. Услышав слова царевны, риши сказал: “Да будет так”. Тогда царь обрадовался и, поклонившись, отдал ему двух вāмья-коней».

Commentary

Царский род спасает не новая сила, а смиренное слово царицы, обращенное к брахману. Там, где мужья отвечали гневом, она просит освобождения от греха и возвращает путь к дхарме.

Version

b392d058e3c6 · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC