Mahabharata 3.190.60-69

Devanāgarī

वामदेव उवाच
प्रयच्छ वाम्यौ मम पार्थिव त्वं; कृतं हि ते कार्यम् अन्यैर् अशक्यम् ॥
मा त्वा वधीद् वरुणो घोरपाशैर्; ब्रह्मक्षत्रस्यान्तरे वर्तमानः ॥
राजोवाच
अनड्वाहौ सुव्रतौ साधु दान्ताव्; एतद् विप्राणां वाहनं वामदेव ॥
ताभ्यां याहि त्वं यत्र कामो महर्षे; छन्दांसि वै त्वादृशं संवहन्ति ॥
वामदेव उवाच
छन्दांसि वै मादृशं संवहन्ति; लोके ऽमुष्मिन् पार्थिव यानि सन्ति ॥
अस्मिंस् तु लोके मम यानम् एतद्; अस्मद्विधानाम् अपरेषां च राजन् ॥
राजोवाच
चत्वारो वा गर्दभास् त्वां वहन्तु; श्रेष्ठाश्वतर्यो हरयो वा तुरंगाः ॥
तैस् त्वं याहि क्षत्रियस्यैष वाहो; मम वाम्यौ न तवैतौ हि विद्धि ॥
वामदेव उवाच
घोरं व्रतं ब्राह्मणस्यैतद् आहुर्; एतद् राजन् यद् इहाजीवमानः ॥
अयस्मया घोररूपा महान्तो; वहन्तु त्वां शितशूलाश् चतुर्धा ॥
राजोवाच
ये त्वा विदुर् ब्राह्मणं वामदेव; वाचा हन्तुं मनसा कर्मणा वा ॥
ते त्वां सशिष्यम् इह पातयन्तु; मद्वाक्यनुन्नाः शितशूलासिहस्ताः ॥
वामदेव उवाच
नानुयोगा ब्राह्मणानां भवन्ति; वाचा राजन् मनसा कर्मणा वा ॥
यस् त्व् एवं ब्रह्म तपसान्वेति विद्वांस्; तेन श्रेष्ठो भवति हि जीवमानः ॥
मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्ते वामदेवेन राजन्; समुत्तस्थू राक्षसा घोररूपाः ॥
तैः शूलहस्तैर् वध्यमानः स राजा; प्रोवाचेदं वाक्यम् उच्चैस् तदानीम् ॥
इक्ष्वाकवो यदि ब्रह्मन् दलो वा; विधेया मे यदि वान्ये विशो ऽपि ॥
नोत्स्रक्ष्ये ऽहं वामदेवस्य वाम्यौ; नैवंविधा धर्मशीला भवन्ति ॥
एवं ब्रुवन्न् एव स यातुधानैर्; हतो जगामाशु महीं क्षितीशः ॥
ततो विदित्वा नृपतिं निपातितम्; इक्ष्वाकवो वै दलम् अभ्यषिञ्चन् ॥

Transliteration (IAST)

vāmadeva uvāca
prayaccha vāmyau mama pārthiva tvaṃ; kṛtaṃ hi te kāryam anyair aśakyam ||
mā tvā vadhīd varuṇo ghorapāśair; brahmakṣatrasyāntare vartamānaḥ ||
rājovāca
anaḍvāhau suvratau sādhu dāntāv; etad viprāṇāṃ vāhanaṃ vāmadeva ||
tābhyāṃ yāhi tvaṃ yatra kāmo maharṣe; chandāṃsi vai tvādṛśaṃ saṃvahanti ||
vāmadeva uvāca
chandāṃsi vai mādṛśaṃ saṃvahanti; loke 'muṣmin pārthiva yāni santi ||
asmiṃs tu loke mama yānam etad; asmadvidhānām apareṣāṃ ca rājan ||
rājovāca
catvāro vā gardabhās tvāṃ vahantu; śreṣṭhāśvataryo harayo vā turaṃgāḥ ||
tais tvaṃ yāhi kṣatriyasyaiṣa vāho; mama vāmyau na tavaitau hi viddhi ||
vāmadeva uvāca
ghoraṃ vrataṃ brāhmaṇasyaitad āhur; etad rājan yad ihājīvamānaḥ ||
ayasmayā ghorarūpā mahānto; vahantu tvāṃ śitaśūlāś caturdhā ||
rājovāca
ye tvā vidur brāhmaṇaṃ vāmadeva; vācā hantuṃ manasā karmaṇā vā ||
te tvāṃ saśiṣyam iha pātayantu; madvākyanunnāḥ śitaśūlāsihastāḥ ||
vāmadeva uvāca
nānuyogā brāhmaṇānāṃ bhavanti; vācā rājan manasā karmaṇā vā ||
yas tv evaṃ brahma tapasānveti vidvāṃs; tena śreṣṭho bhavati hi jīvamānaḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
evam ukte vāmadevena rājan; samuttasthū rākṣasā ghorarūpāḥ ||
taiḥ śūlahastair vadhyamānaḥ sa rājā; provācedaṃ vākyam uccais tadānīm ||
ikṣvākavo yadi brahman dalo vā; vidheyā me yadi vānye viśo 'pi ||
notsrakṣye 'haṃ vāmadevasya vāmyau; naivaṃvidhā dharmaśīlā bhavanti ||
evaṃ bruvann eva sa yātudhānair; hato jagāmāśu mahīṃ kṣitīśaḥ ||
tato viditvā nṛpatiṃ nipātitam; ikṣvākavo vai dalam abhyaṣiñcan ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वामदेव उवाच प्रयच्छ वाम्यौ मम पार्थिव त्वं; कृतं हि ते कार्यम् अन्यैर् अशक्यम् ॥ मा त्वा वधीद् वरुणो घोरपाशैर्; ब्रह्मक्षत्रस्यान्तरे वर्तमानः ॥ राजोवाच अनड्वाहौ सुव्रतौ साधु दान्ताव्; एतद् विप्राणां वाहनं वामदेव ॥ ताभ्यां याहि त्वं यत्र कामो महर्षे; छन्दांसि वै त्वादृशं संवहन्ति ॥ वामदेव उवाच छन्दांसि वै मादृशं संवहन्ति; लोके ऽमुष्मिन् पार्थिव यानि सन्ति ॥ अस्मिंस् तु लोके मम यानम् एतद्; अस्मद्विधानाम् अपरेषां च राजन् ॥ राजोवाच चत्वारो वा गर्दभास् त्वां वहन्तु; श्रेष्ठाश्वतर्यो हरयो वा तुरंगाः ॥ तैस् त्वं याहि क्षत्रियस्यैष वाहो; मम वाम्यौ न तवैतौ हि विद्धि ॥ वामदेव उवाच घोरं व्रतं ब्राह्मणस्यैतद् आहुर्; एतद् राजन् यद् इहाजीवमानः ॥ अयस्मया घोररूपा महान्तो; वहन्तु त्वां शितशूलाश् चतुर्धा ॥ राजोवाच ये त्वा विदुर् ब्राह्मणं वामदेव; वाचा हन्तुं मनसा कर्मणा वा ॥ ते त्वां सशिष्यम् इह पातयन्तु; मद्वाक्यनुन्नाः शितशूलासिहस्ताः ॥ वामदेव उवाच नानुयोगा ब्राह्मणानां भवन्ति; वाचा राजन् मनसा कर्मणा वा ॥ यस् त्व् एवं ब्रह्म तपसान्वेति विद्वांस्; तेन श्रेष्ठो भवति हि जीवमानः ॥ मार्कण्डेय उवाच एवम् उक्ते वामदेवेन राजन्; समुत्तस्थू राक्षसा घोररूपाः ॥ तैः शूलहस्तैर् वध्यमानः स राजा; प्रोवाचेदं वाक्यम् उच्चैस् तदानीम् ॥ इक्ष्वाकवो यदि ब्रह्मन् दलो वा; विधेया मे यदि वान्ये विशो ऽपि ॥ नोत्स्रक्ष्ये ऽहं वामदेवस्य वाम्यौ; नैवंविधा धर्मशीला भवन्ति ॥ एवं ब्रुवन्न् एव स यातुधानैर्; हतो जगामाशु महीं क्षितीशः ॥ ततो विदित्वा नृपतिं निपातितम्; इक्ष्वाकवो वै दलम् अभ्यषिञ्चन् ॥vāmadeva uvāca prayaccha vāmyau mama pārthiva tvaṃ; kṛtaṃ hi te kāryam anyair aśakyam || mā tvā vadhīd varuṇo ghorapāśair; brahmakṣatrasyāntare vartamānaḥ || rājovāca anaḍvāhau suvratau sādhu dāntāv; etad viprāṇāṃ vāhanaṃ vāmadeva || tābhyāṃ yāhi tvaṃ yatra kāmo maharṣe; chandāṃsi vai tvādṛśaṃ saṃvahanti || vāmadeva uvāca chandāṃsi vai mādṛśaṃ saṃvahanti; loke 'muṣmin pārthiva yāni santi || asmiṃs tu loke mama yānam etad; asmadvidhānām apareṣāṃ ca rājan || rājovāca catvāro vā gardabhās tvāṃ vahantu; śreṣṭhāśvataryo harayo vā turaṃgāḥ || tais tvaṃ yāhi kṣatriyasyaiṣa vāho; mama vāmyau na tavaitau hi viddhi || vāmadeva uvāca ghoraṃ vrataṃ brāhmaṇasyaitad āhur; etad rājan yad ihājīvamānaḥ || ayasmayā ghorarūpā mahānto; vahantu tvāṃ śitaśūlāś caturdhā || rājovāca ye tvā vidur brāhmaṇaṃ vāmadeva; vācā hantuṃ manasā karmaṇā vā || te tvāṃ saśiṣyam iha pātayantu; madvākyanunnāḥ śitaśūlāsihastāḥ || vāmadeva uvāca nānuyogā brāhmaṇānāṃ bhavanti; vācā rājan manasā karmaṇā vā || yas tv evaṃ brahma tapasānveti vidvāṃs; tena śreṣṭho bhavati hi jīvamānaḥ || mārkaṇḍeya uvāca evam ukte vāmadevena rājan; samuttasthū rākṣasā ghorarūpāḥ || taiḥ śūlahastair vadhyamānaḥ sa rājā; provācedaṃ vākyam uccais tadānīm || ikṣvākavo yadi brahman dalo vā; vidheyā me yadi vānye viśo 'pi || notsrakṣye 'haṃ vāmadevasya vāmyau; naivaṃvidhā dharmaśīlā bhavanti || evaṃ bruvann eva sa yātudhānair; hato jagāmāśu mahīṃ kṣitīśaḥ || tato viditvā nṛpatiṃ nipātitam; ikṣvākavo vai dalam abhyaṣiñcan ||Вамадева требует вернуть коней, совершивших невозможное дело, и предупреждает о страшных путях Варуны; Шала отвечает насмешкой, предлагая брахману быков или другие упряжки, а коней называет царскими; Вамадева говорит, что для брахмана страшен такой обет жизни без средств, и призывает железных страшных существ с острыми копьями; Шала в дерзости желает, чтобы они поразили самого Вамадеву с учеником; риши говорит, что брахманов нельзя притеснять словом, мыслью или делом; появляются ужасные ракшасы с копьями, поражают царя, но он до конца говорит, что не отдаст коней, и гибнет; Икшваку ставят на царство Далу.

Translation

Вамадева сказал: «Верни мне моих коней, земной владыка. Твое дело, невозможное для других, уже сделано. Не заставляй Варуну поражать тебя страшными путами, стоя между брахманом и кшатрием». Царь ответил: «Быки, хорошо обученные и смирные, вот езда для брахманов. Езжай на них, куда хочешь, великий риши; гимны ведь несут таких, как ты. Эти же кони - кшатрийская езда, они мои, а не твои». Вамадева возразил: «Гимны несут таких, как я в ином мире; в этом мире эта колесница - моя езда. Страшным называют обет брахмана, когда он лишен средств к жизни. Пусть железные, страшные, с острыми копьями понесут тебя в четыре стороны». Царь в дерзости пожелал, чтобы такие существа поразили самого Вамадеву с учеником. Риши сказал: «Брахманов нельзя притеснять ни словом, ни мыслью, ни делом. Кто понимает это через тапас, тот становится лучшим еще живым». Тогда поднялись ужасные ракшасы с копьями и стали поражать царя. Даже умирая, Шала говорил, что не отдаст коней Вамадевы. Он пал на землю, и Икшваку поставили на царство Далу».

Commentary

Шала гибнет не из-за бедности или ошибки, а из-за презрения к обещанию и к священному статусу брахмана. Сила кшатрия, оторванная от правды, сама вызывает свою гибель.

Version

9fcfbbd4a503 · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC