Mahabharata 3.190.19-33

Devanāgarī

तत्रैवासीने राजनि सेनान्वगच्छत् ॥
पदेनानुपदं दृष्ट्वा राजानं परिवार्यातिष्ठत् ॥
पर्याश्वस्तश् च राजा तयैव सह शिबिकया प्रायाद् अविघाटितया ॥
स्वनगरम् अनुप्राप्य रहसि तया सह रमन्न् आस्ते ॥
नान्यत् किं चनापश्यत् ॥
अथ प्रधानामात्यस् तस्याभ्याशचराः स्त्रियो ऽपृच्छत् ॥
किम् अत्र प्रयोजनं वर्तत इति ॥
अथाब्रुवंस् ताः स्त्रियः ॥
अपूर्वम् इव पश्याम उदकं नात्र नीयतेति ॥
अथामात्यो ऽनुदकं वनं कारयित्वोदारवृक्षं बहुमूलपुष्पफलं रहस्य् उपगम्य राजानम् अब्रवीत् ॥
वनम् इदम् उदारम् अनुदकम् ॥
साध्व् अत्र रम्यताम् इति ॥
स तस्य वचनात् तयैव सह देव्या तद् वनं प्राविशत् ॥
स कदा चित् तस्मिन् वने रम्ये तयैव सह व्यवहरत् ॥
अथ क्षुत्तृष्णार्दितः श्रान्तो ऽतिमात्रम् अतिमुक्तागारम् अपश्यत् ॥
तत् प्रविश्य राजा सह प्रियया सुधातलसुकृतां विमलसलिलपूर्णां वापीम् अपश्यत् ॥
दृष्ट्वैव च तां तस्या एव तीरे सहैव तया देव्या व्यतिष्ठत् ॥
अथ तां देवीं स राजाब्रवीत् ॥
साध्व् अवतर वापीसलिलम् इति ॥
सा तद्वचः श्रुत्वावतीर्य वापीं न्यमज्जत् ॥
न पुनर् उदमज्जत् ॥
तां मृगयमाणो राजा नापश्यत् ॥
वापीम् अपि निःस्राव्य मण्डूकं श्वभ्रमुखे दृष्ट्वा क्रुद्ध आज्ञापयाम् आस ॥
सर्वमण्डूकवधः क्रियताम् इति ॥
यो मयार्थी स मृतकैर् मण्डूकैर् उपायनैर् माम् उपतिष्ठेद् इति ॥
अथ मण्डूकवधे घोरे क्रियमाणे दिक्षु सर्वासु मण्डूकान् भयम् आविशत् ॥
ते भीता मण्डूकराज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयन् ॥
ततो मण्डूकराट् तापसवेषधारी राजानम् अभ्यगच्छत् ॥
उपेत्य चैनम् उवाच ॥
मा राजन् क्रोधवशं गमः ॥
प्रसादं कुरु ॥
नार्हसि मण्डूकानाम् अनपराधिनां वधं कर्तुम् इति ॥

Transliteration (IAST)

tatraivāsīne rājani senānvagacchat ||
padenānupadaṃ dṛṣṭvā rājānaṃ parivāryātiṣṭhat ||
paryāśvastaś ca rājā tayaiva saha śibikayā prāyād avighāṭitayā ||
svanagaram anuprāpya rahasi tayā saha ramann āste ||
nānyat kiṃ canāpaśyat ||
atha pradhānāmātyas tasyābhyāśacarāḥ striyo 'pṛcchat ||
kim atra prayojanaṃ vartata iti ||
athābruvaṃs tāḥ striyaḥ ||
apūrvam iva paśyāma udakaṃ nātra nīyateti ||
athāmātyo 'nudakaṃ vanaṃ kārayitvodāravṛkṣaṃ bahumūlapuṣpaphalaṃ rahasy upagamya rājānam abravīt ||
vanam idam udāram anudakam ||
sādhv atra ramyatām iti ||
sa tasya vacanāt tayaiva saha devyā tad vanaṃ prāviśat ||
sa kadā cit tasmin vane ramye tayaiva saha vyavaharat ||
atha kṣuttṛṣṇārditaḥ śrānto 'timātram atimuktāgāram apaśyat ||
tat praviśya rājā saha priyayā sudhātalasukṛtāṃ vimalasalilapūrṇāṃ vāpīm apaśyat ||
dṛṣṭvaiva ca tāṃ tasyā eva tīre sahaiva tayā devyā vyatiṣṭhat ||
atha tāṃ devīṃ sa rājābravīt ||
sādhv avatara vāpīsalilam iti ||
sā tadvacaḥ śrutvāvatīrya vāpīṃ nyamajjat ||
na punar udamajjat ||
tāṃ mṛgayamāṇo rājā nāpaśyat ||
vāpīm api niḥsrāvya maṇḍūkaṃ śvabhramukhe dṛṣṭvā kruddha ājñāpayām āsa ||
sarvamaṇḍūkavadhaḥ kriyatām iti ||
yo mayārthī sa mṛtakair maṇḍūkair upāyanair mām upatiṣṭhed iti ||
atha maṇḍūkavadhe ghore kriyamāṇe dikṣu sarvāsu maṇḍūkān bhayam āviśat ||
te bhītā maṇḍūkarājñe yathāvṛttaṃ nyavedayan ||
tato maṇḍūkarāṭ tāpasaveṣadhārī rājānam abhyagacchat ||
upetya cainam uvāca ||
mā rājan krodhavaśaṃ gamaḥ ||
prasādaṃ kuru ||
nārhasi maṇḍūkānām anaparādhināṃ vadhaṃ kartum iti ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तत्रैवासीने राजनि सेनान्वगच्छत् ॥ पदेनानुपदं दृष्ट्वा राजानं परिवार्यातिष्ठत् ॥ पर्याश्वस्तश् च राजा तयैव सह शिबिकया प्रायाद् अविघाटितया ॥ स्वनगरम् अनुप्राप्य रहसि तया सह रमन्न् आस्ते ॥ नान्यत् किं चनापश्यत् ॥ अथ प्रधानामात्यस् तस्याभ्याशचराः स्त्रियो ऽपृच्छत् ॥ किम् अत्र प्रयोजनं वर्तत इति ॥ अथाब्रुवंस् ताः स्त्रियः ॥ अपूर्वम् इव पश्याम उदकं नात्र नीयतेति ॥ अथामात्यो ऽनुदकं वनं कारयित्वोदारवृक्षं बहुमूलपुष्पफलं रहस्य् उपगम्य राजानम् अब्रवीत् ॥ वनम् इदम् उदारम् अनुदकम् ॥ साध्व् अत्र रम्यताम् इति ॥ स तस्य वचनात् तयैव सह देव्या तद् वनं प्राविशत् ॥ स कदा चित् तस्मिन् वने रम्ये तयैव सह व्यवहरत् ॥ अथ क्षुत्तृष्णार्दितः श्रान्तो ऽतिमात्रम् अतिमुक्तागारम् अपश्यत् ॥ तत् प्रविश्य राजा सह प्रियया सुधातलसुकृतां विमलसलिलपूर्णां वापीम् अपश्यत् ॥ दृष्ट्वैव च तां तस्या एव तीरे सहैव तया देव्या व्यतिष्ठत् ॥ अथ तां देवीं स राजाब्रवीत् ॥ साध्व् अवतर वापीसलिलम् इति ॥ सा तद्वचः श्रुत्वावतीर्य वापीं न्यमज्जत् ॥ न पुनर् उदमज्जत् ॥ तां मृगयमाणो राजा नापश्यत् ॥ वापीम् अपि निःस्राव्य मण्डूकं श्वभ्रमुखे दृष्ट्वा क्रुद्ध आज्ञापयाम् आस ॥ सर्वमण्डूकवधः क्रियताम् इति ॥ यो मयार्थी स मृतकैर् मण्डूकैर् उपायनैर् माम् उपतिष्ठेद् इति ॥ अथ मण्डूकवधे घोरे क्रियमाणे दिक्षु सर्वासु मण्डूकान् भयम् आविशत् ॥ ते भीता मण्डूकराज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयन् ॥ ततो मण्डूकराट् तापसवेषधारी राजानम् अभ्यगच्छत् ॥ उपेत्य चैनम् उवाच ॥ मा राजन् क्रोधवशं गमः ॥ प्रसादं कुरु ॥ नार्हसि मण्डूकानाम् अनपराधिनां वधं कर्तुम् इति ॥tatraivāsīne rājani senānvagacchat || padenānupadaṃ dṛṣṭvā rājānaṃ parivāryātiṣṭhat || paryāśvastaś ca rājā tayaiva saha śibikayā prāyād avighāṭitayā || svanagaram anuprāpya rahasi tayā saha ramann āste || nānyat kiṃ canāpaśyat || atha pradhānāmātyas tasyābhyāśacarāḥ striyo 'pṛcchat || kim atra prayojanaṃ vartata iti || athābruvaṃs tāḥ striyaḥ || apūrvam iva paśyāma udakaṃ nātra nīyateti || athāmātyo 'nudakaṃ vanaṃ kārayitvodāravṛkṣaṃ bahumūlapuṣpaphalaṃ rahasy upagamya rājānam abravīt || vanam idam udāram anudakam || sādhv atra ramyatām iti || sa tasya vacanāt tayaiva saha devyā tad vanaṃ prāviśat || sa kadā cit tasmin vane ramye tayaiva saha vyavaharat || atha kṣuttṛṣṇārditaḥ śrānto 'timātram atimuktāgāram apaśyat || tat praviśya rājā saha priyayā sudhātalasukṛtāṃ vimalasalilapūrṇāṃ vāpīm apaśyat || dṛṣṭvaiva ca tāṃ tasyā eva tīre sahaiva tayā devyā vyatiṣṭhat || atha tāṃ devīṃ sa rājābravīt || sādhv avatara vāpīsalilam iti || sā tadvacaḥ śrutvāvatīrya vāpīṃ nyamajjat || na punar udamajjat || tāṃ mṛgayamāṇo rājā nāpaśyat || vāpīm api niḥsrāvya maṇḍūkaṃ śvabhramukhe dṛṣṭvā kruddha ājñāpayām āsa || sarvamaṇḍūkavadhaḥ kriyatām iti || yo mayārthī sa mṛtakair maṇḍūkair upāyanair mām upatiṣṭhed iti || atha maṇḍūkavadhe ghore kriyamāṇe dikṣu sarvāsu maṇḍūkān bhayam āviśat || te bhītā maṇḍūkarājñe yathāvṛttaṃ nyavedayan || tato maṇḍūkarāṭ tāpasaveṣadhārī rājānam abhyagacchat || upetya cainam uvāca || mā rājan krodhavaśaṃ gamaḥ || prasādaṃ kuru || nārhasi maṇḍūkānām anaparādhināṃ vadhaṃ kartum iti ||Войско находит царя, он возвращается с девушкой в город и живет с ней в уединении; министр узнает, что туда не носят воду, устраивает безводный лес и приглашает царя; там царь находит чистую купальню, просит жену войти в воду, она погружается и не выходит; осушив водоем, он видит лягушку в отверстии и в гневе приказывает убивать всех лягушек, чтобы всякий проситель приносил мертвых лягушек; лягушки в страхе сообщают царю лягушек, и тот в облике тапасвина приходит просить царя не убивать невиновных.

Translation

«Войско нашло царя и привело его с девушкой в город. Он жил с ней в уединении и не смотрел ни на что другое. Главный министр расспросил женщин и узнал, что туда не носят воду. Тогда он устроил прекрасный безводный лес и сказал царю: “Здесь можно наслаждаться”. Однажды в том лесу царь нашел чистую купальню, полную прозрачной воды, и попросил жену войти в нее. Она погрузилась и не всплыла. Царь искал ее, осушил водоем и увидел у отверстия лягушку. В гневе он приказал: “Пусть убивают всех лягушек. Кто хочет обратиться ко мне, пусть приносит мертвых лягушек”. Когда началось страшное истребление, лягушки в страхе сообщили обо всем своему царю. Царь лягушек в облике тапасвина пришел к Парикшиту и сказал: “Не поддавайся гневу, царь. Смилуйся. Не следует убивать невиновных лягушек”».

Commentary

Гнев царя превращает личную потерю в насилие над невиновными. Так текст показывает, насколько опасна власть, когда она не остановлена разумом.

Version

87a60aa64259 · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC