Mahabharata 3.190.43-59

Devanāgarī

अथ कस्य चित् कालस्य तस्यां कुमारास् त्रयस् तस्य राज्ञः संबभूवुः शलो दलो बलश् चेति ॥
ततस् तेषां ज्येष्ठं शलं समये पिता राज्ये ऽभिषिच्य तपसि धृतात्मा वनं जगाम ॥
अथ कदा चिच् छलो मृगयाम् अचरत् ॥
मृगं चासाद्य रथेनान्वधावत् ॥
सूतं चोवाच ॥
शीघ्रं मां वहस्वेति ॥
स तथोक्तः सूतो राजानम् अब्रवीत् ॥
मा क्रियताम् अनुबन्धः ॥
नैष शक्यस् त्वया मृगो ग्रहीतुं यद्य् अपि ते रथे युक्तौ वाम्यौ स्याताम् इति ॥
ततो ऽब्रवीद् राजा सूतम् ॥
आचक्ष्व मे वाम्यौ ॥
हन्मि वा त्वाम् इति ॥
स एवम् उक्तो राजभयभीतो वामदेवशापभीतश् च सन्न् आचख्यौ राज्ञे ॥
वामदेवस्याश्वौ वाम्यौ मनोजवाव् इति ॥
अथैनम् एवं ब्रुवाणम् अब्रवीद् राजा ॥
वामदेवाश्रमं याहीति ॥
स गत्वा वामदेवाश्रमं तम् ऋषिम् अब्रवीत् ॥
भगवन् मृगो मया विद्धः पलायते ॥
तं संभावयेयम् ॥
अर्हसि मे वाम्यौ दातुम् इति ॥
तम् अब्रवीद् ऋषिः ॥
ददानि ते वाम्यौ ॥
कृतकार्येण भवता ममैव निर्यात्यौ क्षिप्रम् इति ॥
स च ताव् अश्वौ प्रतिगृह्यानुज्ञाप्य चर्षिं प्रायाद् वाम्यसंयुक्तेन रथेन मृगं प्रति ॥
गच्छंश् चाब्रवीत् सूतम् ॥
अश्वरत्नाव् इमाव् अयोग्यौ ब्राह्मणानाम् ॥
नैतौ प्रतिदेयौ वामदेवायेति ॥
एवम् उक्त्वा मृगम् अवाप्य स्वनगरम् एत्याश्वावन्तःपुरे ऽस्थापयत् ॥
अथर्षिश् चिन्तयाम् आस ॥
तरुणो राजपुत्रः कल्याणं पत्रम् आसाद्य रमते ॥
न मे प्रतिनिर्यातयति ॥
अहो कष्टम् इति ॥
मनसा निश्चित्य मासि पूर्णे शिष्यम् अब्रवीत् ॥
गच्छात्रेय ॥
राजानं ब्रूहि ॥
यदि पर्याप्तं निर्यातयोपाध्यायवाम्याव् इति ॥
स गत्वैवं तं राजानम् अब्रवीत् ॥
तं राजा प्रत्युवाच ॥
राज्ञाम् एतद् वाहनम् ॥
अनर्हा ब्राह्मणा रत्नानाम् एवंविधानाम् ॥
किं च ब्राह्मणानाम् अश्वैः कार्यम् ॥
साधु प्रतिगम्यताम् इति ॥
स गत्वैवम् उपाध्यायायाचष्ट ॥
तच् छ्रुत्वा वचनम् अप्रियं वामदेवः क्रोधपरीतात्मा स्वयम् एव राजानम् अभिगम्याश्वार्थम् अभ्यचोदयत् ॥
न चादाद् राजा ॥

Transliteration (IAST)

atha kasya cit kālasya tasyāṃ kumārās trayas tasya rājñaḥ saṃbabhūvuḥ śalo dalo balaś ceti ||
tatas teṣāṃ jyeṣṭhaṃ śalaṃ samaye pitā rājye 'bhiṣicya tapasi dhṛtātmā vanaṃ jagāma ||
atha kadā cic chalo mṛgayām acarat ||
mṛgaṃ cāsādya rathenānvadhāvat ||
sūtaṃ covāca ||
śīghraṃ māṃ vahasveti ||
sa tathoktaḥ sūto rājānam abravīt ||
mā kriyatām anubandhaḥ ||
naiṣa śakyas tvayā mṛgo grahītuṃ yady api te rathe yuktau vāmyau syātām iti ||
tato 'bravīd rājā sūtam ||
ācakṣva me vāmyau ||
hanmi vā tvām iti ||
sa evam ukto rājabhayabhīto vāmadevaśāpabhītaś ca sann ācakhyau rājñe ||
vāmadevasyāśvau vāmyau manojavāv iti ||
athainam evaṃ bruvāṇam abravīd rājā ||
vāmadevāśramaṃ yāhīti ||
sa gatvā vāmadevāśramaṃ tam ṛṣim abravīt ||
bhagavan mṛgo mayā viddhaḥ palāyate ||
taṃ saṃbhāvayeyam ||
arhasi me vāmyau dātum iti ||
tam abravīd ṛṣiḥ ||
dadāni te vāmyau ||
kṛtakāryeṇa bhavatā mamaiva niryātyau kṣipram iti ||
sa ca tāv aśvau pratigṛhyānujñāpya carṣiṃ prāyād vāmyasaṃyuktena rathena mṛgaṃ prati ||
gacchaṃś cābravīt sūtam ||
aśvaratnāv imāv ayogyau brāhmaṇānām ||
naitau pratideyau vāmadevāyeti ||
evam uktvā mṛgam avāpya svanagaram etyāśvāvantaḥpure 'sthāpayat ||
atharṣiś cintayām āsa ||
taruṇo rājaputraḥ kalyāṇaṃ patram āsādya ramate ||
na me pratiniryātayati ||
aho kaṣṭam iti ||
manasā niścitya māsi pūrṇe śiṣyam abravīt ||
gacchātreya ||
rājānaṃ brūhi ||
yadi paryāptaṃ niryātayopādhyāyavāmyāv iti ||
sa gatvaivaṃ taṃ rājānam abravīt ||
taṃ rājā pratyuvāca ||
rājñām etad vāhanam ||
anarhā brāhmaṇā ratnānām evaṃvidhānām ||
kiṃ ca brāhmaṇānām aśvaiḥ kāryam ||
sādhu pratigamyatām iti ||
sa gatvaivam upādhyāyāyācaṣṭa ||
tac chrutvā vacanam apriyaṃ vāmadevaḥ krodhaparītātmā svayam eva rājānam abhigamyāśvārtham abhyacodayat ||
na cādād rājā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अथ कस्य चित् कालस्य तस्यां कुमारास् त्रयस् तस्य राज्ञः संबभूवुः शलो दलो बलश् चेति ॥ ततस् तेषां ज्येष्ठं शलं समये पिता राज्ये ऽभिषिच्य तपसि धृतात्मा वनं जगाम ॥ अथ कदा चिच् छलो मृगयाम् अचरत् ॥ मृगं चासाद्य रथेनान्वधावत् ॥ सूतं चोवाच ॥ शीघ्रं मां वहस्वेति ॥ स तथोक्तः सूतो राजानम् अब्रवीत् ॥ मा क्रियताम् अनुबन्धः ॥ नैष शक्यस् त्वया मृगो ग्रहीतुं यद्य् अपि ते रथे युक्तौ वाम्यौ स्याताम् इति ॥ ततो ऽब्रवीद् राजा सूतम् ॥ आचक्ष्व मे वाम्यौ ॥ हन्मि वा त्वाम् इति ॥ स एवम् उक्तो राजभयभीतो वामदेवशापभीतश् च सन्न् आचख्यौ राज्ञे ॥ वामदेवस्याश्वौ वाम्यौ मनोजवाव् इति ॥ अथैनम् एवं ब्रुवाणम् अब्रवीद् राजा ॥ वामदेवाश्रमं याहीति ॥ स गत्वा वामदेवाश्रमं तम् ऋषिम् अब्रवीत् ॥ भगवन् मृगो मया विद्धः पलायते ॥ तं संभावयेयम् ॥ अर्हसि मे वाम्यौ दातुम् इति ॥ तम् अब्रवीद् ऋषिः ॥ ददानि ते वाम्यौ ॥ कृतकार्येण भवता ममैव निर्यात्यौ क्षिप्रम् इति ॥ स च ताव् अश्वौ प्रतिगृह्यानुज्ञाप्य चर्षिं प्रायाद् वाम्यसंयुक्तेन रथेन मृगं प्रति ॥ गच्छंश् चाब्रवीत् सूतम् ॥ अश्वरत्नाव् इमाव् अयोग्यौ ब्राह्मणानाम् ॥ नैतौ प्रतिदेयौ वामदेवायेति ॥ एवम् उक्त्वा मृगम् अवाप्य स्वनगरम् एत्याश्वावन्तःपुरे ऽस्थापयत् ॥ अथर्षिश् चिन्तयाम् आस ॥ तरुणो राजपुत्रः कल्याणं पत्रम् आसाद्य रमते ॥ न मे प्रतिनिर्यातयति ॥ अहो कष्टम् इति ॥ मनसा निश्चित्य मासि पूर्णे शिष्यम् अब्रवीत् ॥ गच्छात्रेय ॥ राजानं ब्रूहि ॥ यदि पर्याप्तं निर्यातयोपाध्यायवाम्याव् इति ॥ स गत्वैवं तं राजानम् अब्रवीत् ॥ तं राजा प्रत्युवाच ॥ राज्ञाम् एतद् वाहनम् ॥ अनर्हा ब्राह्मणा रत्नानाम् एवंविधानाम् ॥ किं च ब्राह्मणानाम् अश्वैः कार्यम् ॥ साधु प्रतिगम्यताम् इति ॥ स गत्वैवम् उपाध्यायायाचष्ट ॥ तच् छ्रुत्वा वचनम् अप्रियं वामदेवः क्रोधपरीतात्मा स्वयम् एव राजानम् अभिगम्याश्वार्थम् अभ्यचोदयत् ॥ न चादाद् राजा ॥atha kasya cit kālasya tasyāṃ kumārās trayas tasya rājñaḥ saṃbabhūvuḥ śalo dalo balaś ceti || tatas teṣāṃ jyeṣṭhaṃ śalaṃ samaye pitā rājye 'bhiṣicya tapasi dhṛtātmā vanaṃ jagāma || atha kadā cic chalo mṛgayām acarat || mṛgaṃ cāsādya rathenānvadhāvat || sūtaṃ covāca || śīghraṃ māṃ vahasveti || sa tathoktaḥ sūto rājānam abravīt || mā kriyatām anubandhaḥ || naiṣa śakyas tvayā mṛgo grahītuṃ yady api te rathe yuktau vāmyau syātām iti || tato 'bravīd rājā sūtam || ācakṣva me vāmyau || hanmi vā tvām iti || sa evam ukto rājabhayabhīto vāmadevaśāpabhītaś ca sann ācakhyau rājñe || vāmadevasyāśvau vāmyau manojavāv iti || athainam evaṃ bruvāṇam abravīd rājā || vāmadevāśramaṃ yāhīti || sa gatvā vāmadevāśramaṃ tam ṛṣim abravīt || bhagavan mṛgo mayā viddhaḥ palāyate || taṃ saṃbhāvayeyam || arhasi me vāmyau dātum iti || tam abravīd ṛṣiḥ || dadāni te vāmyau || kṛtakāryeṇa bhavatā mamaiva niryātyau kṣipram iti || sa ca tāv aśvau pratigṛhyānujñāpya carṣiṃ prāyād vāmyasaṃyuktena rathena mṛgaṃ prati || gacchaṃś cābravīt sūtam || aśvaratnāv imāv ayogyau brāhmaṇānām || naitau pratideyau vāmadevāyeti || evam uktvā mṛgam avāpya svanagaram etyāśvāvantaḥpure 'sthāpayat || atharṣiś cintayām āsa || taruṇo rājaputraḥ kalyāṇaṃ patram āsādya ramate || na me pratiniryātayati || aho kaṣṭam iti || manasā niścitya māsi pūrṇe śiṣyam abravīt || gacchātreya || rājānaṃ brūhi || yadi paryāptaṃ niryātayopādhyāyavāmyāv iti || sa gatvaivaṃ taṃ rājānam abravīt || taṃ rājā pratyuvāca || rājñām etad vāhanam || anarhā brāhmaṇā ratnānām evaṃvidhānām || kiṃ ca brāhmaṇānām aśvaiḥ kāryam || sādhu pratigamyatām iti || sa gatvaivam upādhyāyāyācaṣṭa || tac chrutvā vacanam apriyaṃ vāmadevaḥ krodhaparītātmā svayam eva rājānam abhigamyāśvārtham abhyacodayat || na cādād rājā ||У Парикшита и Сушобханы рождаются три сына: Шала, Дала и Бала; Парикшит ставит старшего Шалу на царство и уходит в лес; Шала на охоте преследует зверя, возница говорит, что догнать его можно только на быстрых конях Вамадевы; Шала берет у риши двух вāмья-коней с обещанием вернуть после дела, но, поймав зверя и вернувшись в город, оставляет коней во внутреннем дворце; через месяц Вамадева посылает ученика, затем сам приходит требовать коней, но царь отказывается.

Translation

Маркандея сказал: «Со временем у Парикшита родились три сына от Сушобханы: Шала, Дала и Бала. Поставив старшего Шалу на царство, отец ушел в лес для тапаса. Однажды Шала охотился и погнался за зверем. Возница сказал, что догнать такого зверя можно было бы только с двумя быстрыми конями Вамадевы. Под страхом царя и проклятия риши возница открыл это. Шала поехал к обители Вамадевы и попросил коней. Риши дал двух вāмья-коней, сказав: “Когда дело будет сделано, быстро верни их мне”. Царь взял их, поймал зверя, вернулся в город и поставил коней во внутреннем дворце. Через месяц Вамадева послал ученика напомнить о возврате. Шала ответил, что такие драгоценные кони годятся царям, а не брахманам. Тогда Вамадева сам пришел требовать коней, но царь не отдал».

Commentary

Нарушение обещания здесь точное и сознательное. Шала берет силу брахмана для царского дела, а затем объявляет брахмана недостойным того, что сам у него получил.

Version

03975ceffd08 · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC