Mahabharata 3.194.8-18

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
शृणु राजन्न् इदं सर्वं यथावृत्तं नराधिप ॥
एकार्णवे तदा घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥
प्रनष्टेषु च भूतेषु सर्वेषु भरतर्षभ ॥
प्रभवः सर्वभूतानां शाश्वतः पुरुषो ऽव्ययः ॥
सुष्वाप भगवान् विष्णुर् अप्शय्याम् एक एव ह ॥
नागस्य भोगे महति शेषस्यामिततेजसः ॥
लोककर्ता महाभाग भगवान् अच्युतो हरिः ॥
नागभोगेन महता परिरभ्य महीम् इमाम् ॥
स्वपतस् तस्य देवस्य पद्मं सूर्यसमप्रभम् ॥
नाभ्यां विनिःसृतं तत्र यत्रोत्पन्नः पितामहः ॥
साक्षाल् लोकगुरुर् ब्रह्मा पद्मे सूर्येन्दुसप्रभे ॥
चतुर्वेदश् चतुर्मूर्तिस् तथैव च चतुर्मुखः ॥
स्वप्रभावाद् दुराधर्षो महाबलपराक्रमः ॥
कस्य चित् त्व् अथ कालस्य दानवौ वीर्यवत्तरौ ॥
मधुश् च कैटभश् चैव दृष्टवन्तौ हरिं प्रभुम् ॥
शयानं शयने दिव्ये नागभोगे महाद्युतिम् ॥
बहुयोजनविस्तीर्णे बहुयोजनम् आयते ॥
किरीटकौस्तुभधरं पीतकौशेयवाससम् ॥
दीप्यमानं श्रिया राजंस् तेजसा वपुषा तथा ॥
सहस्रसूर्यप्रतिमम् अद्भुतोपमदर्शनम् ॥
विस्मयः सुमहान् आसीन् मधुकैटभयोस् तदा ॥
दृष्ट्वा पितामहं चैव पद्मे पद्मनिभेक्षणम् ॥
वित्रासयेताम् अथ तौ ब्रह्माणम् अमितौजसम् ॥
वित्रास्यमानो बहुशो ब्रह्मा ताभ्यां महायशाः ॥
अकम्पयत् पद्मनालं ततो ऽबुध्यत केशवः ॥
अथापश्यत गोविन्दो दानवौ वीर्यवत्तरौ ॥
दृष्ट्वा ताव् अब्रवीद् देवः स्वागतं वां महाबलौ ॥
ददानि वां वरं श्रेष्ठं प्रीतिर् हि मम जायते ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
śṛṇu rājann idaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ narādhipa ||
ekārṇave tadā ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame ||
pranaṣṭeṣu ca bhūteṣu sarveṣu bharatarṣabha ||
prabhavaḥ sarvabhūtānāṃ śāśvataḥ puruṣo 'vyayaḥ ||
suṣvāpa bhagavān viṣṇur apśayyām eka eva ha ||
nāgasya bhoge mahati śeṣasyāmitatejasaḥ ||
lokakartā mahābhāga bhagavān acyuto hariḥ ||
nāgabhogena mahatā parirabhya mahīm imām ||
svapatas tasya devasya padmaṃ sūryasamaprabham ||
nābhyāṃ viniḥsṛtaṃ tatra yatrotpannaḥ pitāmahaḥ ||
sākṣāl lokagurur brahmā padme sūryendusaprabhe ||
caturvedaś caturmūrtis tathaiva ca caturmukhaḥ ||
svaprabhāvād durādharṣo mahābalaparākramaḥ ||
kasya cit tv atha kālasya dānavau vīryavattarau ||
madhuś ca kaiṭabhaś caiva dṛṣṭavantau hariṃ prabhum ||
śayānaṃ śayane divye nāgabhoge mahādyutim ||
bahuyojanavistīrṇe bahuyojanam āyate ||
kirīṭakaustubhadharaṃ pītakauśeyavāsasam ||
dīpyamānaṃ śriyā rājaṃs tejasā vapuṣā tathā ||
sahasrasūryapratimam adbhutopamadarśanam ||
vismayaḥ sumahān āsīn madhukaiṭabhayos tadā ||
dṛṣṭvā pitāmahaṃ caiva padme padmanibhekṣaṇam ||
vitrāsayetām atha tau brahmāṇam amitaujasam ||
vitrāsyamāno bahuśo brahmā tābhyāṃ mahāyaśāḥ ||
akampayat padmanālaṃ tato 'budhyata keśavaḥ ||
athāpaśyata govindo dānavau vīryavattarau ||
dṛṣṭvā tāv abravīd devaḥ svāgataṃ vāṃ mahābalau ||
dadāni vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ prītir hi mama jāyate ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच शृणु राजन्न् इदं सर्वं यथावृत्तं नराधिप ॥ एकार्णवे तदा घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ प्रनष्टेषु च भूतेषु सर्वेषु भरतर्षभ ॥ प्रभवः सर्वभूतानां शाश्वतः पुरुषो ऽव्ययः ॥ सुष्वाप भगवान् विष्णुर् अप्शय्याम् एक एव ह ॥ नागस्य भोगे महति शेषस्यामिततेजसः ॥ लोककर्ता महाभाग भगवान् अच्युतो हरिः ॥ नागभोगेन महता परिरभ्य महीम् इमाम् ॥ स्वपतस् तस्य देवस्य पद्मं सूर्यसमप्रभम् ॥ नाभ्यां विनिःसृतं तत्र यत्रोत्पन्नः पितामहः ॥ साक्षाल् लोकगुरुर् ब्रह्मा पद्मे सूर्येन्दुसप्रभे ॥ चतुर्वेदश् चतुर्मूर्तिस् तथैव च चतुर्मुखः ॥ स्वप्रभावाद् दुराधर्षो महाबलपराक्रमः ॥ कस्य चित् त्व् अथ कालस्य दानवौ वीर्यवत्तरौ ॥ मधुश् च कैटभश् चैव दृष्टवन्तौ हरिं प्रभुम् ॥ शयानं शयने दिव्ये नागभोगे महाद्युतिम् ॥ बहुयोजनविस्तीर्णे बहुयोजनम् आयते ॥ किरीटकौस्तुभधरं पीतकौशेयवाससम् ॥ दीप्यमानं श्रिया राजंस् तेजसा वपुषा तथा ॥ सहस्रसूर्यप्रतिमम् अद्भुतोपमदर्शनम् ॥ विस्मयः सुमहान् आसीन् मधुकैटभयोस् तदा ॥ दृष्ट्वा पितामहं चैव पद्मे पद्मनिभेक्षणम् ॥ वित्रासयेताम् अथ तौ ब्रह्माणम् अमितौजसम् ॥ वित्रास्यमानो बहुशो ब्रह्मा ताभ्यां महायशाः ॥ अकम्पयत् पद्मनालं ततो ऽबुध्यत केशवः ॥ अथापश्यत गोविन्दो दानवौ वीर्यवत्तरौ ॥ दृष्ट्वा ताव् अब्रवीद् देवः स्वागतं वां महाबलौ ॥ ददानि वां वरं श्रेष्ठं प्रीतिर् हि मम जायते ॥mārkaṇḍeya uvāca śṛṇu rājann idaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ narādhipa || ekārṇave tadā ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame || pranaṣṭeṣu ca bhūteṣu sarveṣu bharatarṣabha || prabhavaḥ sarvabhūtānāṃ śāśvataḥ puruṣo 'vyayaḥ || suṣvāpa bhagavān viṣṇur apśayyām eka eva ha || nāgasya bhoge mahati śeṣasyāmitatejasaḥ || lokakartā mahābhāga bhagavān acyuto hariḥ || nāgabhogena mahatā parirabhya mahīm imām || svapatas tasya devasya padmaṃ sūryasamaprabham || nābhyāṃ viniḥsṛtaṃ tatra yatrotpannaḥ pitāmahaḥ || sākṣāl lokagurur brahmā padme sūryendusaprabhe || caturvedaś caturmūrtis tathaiva ca caturmukhaḥ || svaprabhāvād durādharṣo mahābalaparākramaḥ || kasya cit tv atha kālasya dānavau vīryavattarau || madhuś ca kaiṭabhaś caiva dṛṣṭavantau hariṃ prabhum || śayānaṃ śayane divye nāgabhoge mahādyutim || bahuyojanavistīrṇe bahuyojanam āyate || kirīṭakaustubhadharaṃ pītakauśeyavāsasam || dīpyamānaṃ śriyā rājaṃs tejasā vapuṣā tathā || sahasrasūryapratimam adbhutopamadarśanam || vismayaḥ sumahān āsīn madhukaiṭabhayos tadā || dṛṣṭvā pitāmahaṃ caiva padme padmanibhekṣaṇam || vitrāsayetām atha tau brahmāṇam amitaujasam || vitrāsyamāno bahuśo brahmā tābhyāṃ mahāyaśāḥ || akampayat padmanālaṃ tato 'budhyata keśavaḥ || athāpaśyata govindo dānavau vīryavattarau || dṛṣṭvā tāv abravīd devaḥ svāgataṃ vāṃ mahābalau || dadāni vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ prītir hi mama jāyate ||Markandeya tells of the beginning: when the world was a single ocean and all beings had vanished, the eternal Purusha, the blessed Vishnu-Achyuta-Hari, slept alone upon the waters on the great body of Shesha; from His navel arose a lotus, radiant as the sun, and upon it appeared Brahma; after some time Madhu and Kaitabha saw Hari sleeping on the serpent, and Brahma on the lotus; they began to frighten Brahma, who shook the stalk of the lotus, and Keshava awoke.

Translation

Markandeya said: 'When, in the terrible single ocean, all that moved and all that stood still had vanished, the eternal Purusha, the source of all beings, the blessed Vishnu, Achyuta Hari, slept alone upon the waters, upon the great body of Shesha. From His navel there arose a lotus, radiant as the sun, and upon it appeared Brahma himself, the father of the world. After some time, two mighty danavas, Madhu and Kaitabha, saw the lord Hari sleeping on his divine couch, upon the great serpent, wearing his crown and the Kaustubha jewel, clad in yellow silk, radiant as a thousand suns. They also saw Pitamaha upon the lotus and began to frighten Brahma. Terrified, Brahma shook the stalk of the lotus, and then Keshava awoke.'

Commentary

The scene returns once more to Vishnu upon the waters of dissolution. Every threat to the world arises already within His presence and ends with His awakening.

Version

385a5ceeb0e4 · published Jul 16, 2026, 5:17:03 PM UTC

Available inRUEN