Mahabharata 3.194.8-18

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
शृणु राजन्न् इदं सर्वं यथावृत्तं नराधिप ॥
एकार्णवे तदा घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥
प्रनष्टेषु च भूतेषु सर्वेषु भरतर्षभ ॥
प्रभवः सर्वभूतानां शाश्वतः पुरुषो ऽव्ययः ॥
सुष्वाप भगवान् विष्णुर् अप्शय्याम् एक एव ह ॥
नागस्य भोगे महति शेषस्यामिततेजसः ॥
लोककर्ता महाभाग भगवान् अच्युतो हरिः ॥
नागभोगेन महता परिरभ्य महीम् इमाम् ॥
स्वपतस् तस्य देवस्य पद्मं सूर्यसमप्रभम् ॥
नाभ्यां विनिःसृतं तत्र यत्रोत्पन्नः पितामहः ॥
साक्षाल् लोकगुरुर् ब्रह्मा पद्मे सूर्येन्दुसप्रभे ॥
चतुर्वेदश् चतुर्मूर्तिस् तथैव च चतुर्मुखः ॥
स्वप्रभावाद् दुराधर्षो महाबलपराक्रमः ॥
कस्य चित् त्व् अथ कालस्य दानवौ वीर्यवत्तरौ ॥
मधुश् च कैटभश् चैव दृष्टवन्तौ हरिं प्रभुम् ॥
शयानं शयने दिव्ये नागभोगे महाद्युतिम् ॥
बहुयोजनविस्तीर्णे बहुयोजनम् आयते ॥
किरीटकौस्तुभधरं पीतकौशेयवाससम् ॥
दीप्यमानं श्रिया राजंस् तेजसा वपुषा तथा ॥
सहस्रसूर्यप्रतिमम् अद्भुतोपमदर्शनम् ॥
विस्मयः सुमहान् आसीन् मधुकैटभयोस् तदा ॥
दृष्ट्वा पितामहं चैव पद्मे पद्मनिभेक्षणम् ॥
वित्रासयेताम् अथ तौ ब्रह्माणम् अमितौजसम् ॥
वित्रास्यमानो बहुशो ब्रह्मा ताभ्यां महायशाः ॥
अकम्पयत् पद्मनालं ततो ऽबुध्यत केशवः ॥
अथापश्यत गोविन्दो दानवौ वीर्यवत्तरौ ॥
दृष्ट्वा ताव् अब्रवीद् देवः स्वागतं वां महाबलौ ॥
ददानि वां वरं श्रेष्ठं प्रीतिर् हि मम जायते ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
śṛṇu rājann idaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ narādhipa ||
ekārṇave tadā ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame ||
pranaṣṭeṣu ca bhūteṣu sarveṣu bharatarṣabha ||
prabhavaḥ sarvabhūtānāṃ śāśvataḥ puruṣo 'vyayaḥ ||
suṣvāpa bhagavān viṣṇur apśayyām eka eva ha ||
nāgasya bhoge mahati śeṣasyāmitatejasaḥ ||
lokakartā mahābhāga bhagavān acyuto hariḥ ||
nāgabhogena mahatā parirabhya mahīm imām ||
svapatas tasya devasya padmaṃ sūryasamaprabham ||
nābhyāṃ viniḥsṛtaṃ tatra yatrotpannaḥ pitāmahaḥ ||
sākṣāl lokagurur brahmā padme sūryendusaprabhe ||
caturvedaś caturmūrtis tathaiva ca caturmukhaḥ ||
svaprabhāvād durādharṣo mahābalaparākramaḥ ||
kasya cit tv atha kālasya dānavau vīryavattarau ||
madhuś ca kaiṭabhaś caiva dṛṣṭavantau hariṃ prabhum ||
śayānaṃ śayane divye nāgabhoge mahādyutim ||
bahuyojanavistīrṇe bahuyojanam āyate ||
kirīṭakaustubhadharaṃ pītakauśeyavāsasam ||
dīpyamānaṃ śriyā rājaṃs tejasā vapuṣā tathā ||
sahasrasūryapratimam adbhutopamadarśanam ||
vismayaḥ sumahān āsīn madhukaiṭabhayos tadā ||
dṛṣṭvā pitāmahaṃ caiva padme padmanibhekṣaṇam ||
vitrāsayetām atha tau brahmāṇam amitaujasam ||
vitrāsyamāno bahuśo brahmā tābhyāṃ mahāyaśāḥ ||
akampayat padmanālaṃ tato 'budhyata keśavaḥ ||
athāpaśyata govindo dānavau vīryavattarau ||
dṛṣṭvā tāv abravīd devaḥ svāgataṃ vāṃ mahābalau ||
dadāni vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ prītir hi mama jāyate ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच शृणु राजन्न् इदं सर्वं यथावृत्तं नराधिप ॥ एकार्णवे तदा घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ प्रनष्टेषु च भूतेषु सर्वेषु भरतर्षभ ॥ प्रभवः सर्वभूतानां शाश्वतः पुरुषो ऽव्ययः ॥ सुष्वाप भगवान् विष्णुर् अप्शय्याम् एक एव ह ॥ नागस्य भोगे महति शेषस्यामिततेजसः ॥ लोककर्ता महाभाग भगवान् अच्युतो हरिः ॥ नागभोगेन महता परिरभ्य महीम् इमाम् ॥ स्वपतस् तस्य देवस्य पद्मं सूर्यसमप्रभम् ॥ नाभ्यां विनिःसृतं तत्र यत्रोत्पन्नः पितामहः ॥ साक्षाल् लोकगुरुर् ब्रह्मा पद्मे सूर्येन्दुसप्रभे ॥ चतुर्वेदश् चतुर्मूर्तिस् तथैव च चतुर्मुखः ॥ स्वप्रभावाद् दुराधर्षो महाबलपराक्रमः ॥ कस्य चित् त्व् अथ कालस्य दानवौ वीर्यवत्तरौ ॥ मधुश् च कैटभश् चैव दृष्टवन्तौ हरिं प्रभुम् ॥ शयानं शयने दिव्ये नागभोगे महाद्युतिम् ॥ बहुयोजनविस्तीर्णे बहुयोजनम् आयते ॥ किरीटकौस्तुभधरं पीतकौशेयवाससम् ॥ दीप्यमानं श्रिया राजंस् तेजसा वपुषा तथा ॥ सहस्रसूर्यप्रतिमम् अद्भुतोपमदर्शनम् ॥ विस्मयः सुमहान् आसीन् मधुकैटभयोस् तदा ॥ दृष्ट्वा पितामहं चैव पद्मे पद्मनिभेक्षणम् ॥ वित्रासयेताम् अथ तौ ब्रह्माणम् अमितौजसम् ॥ वित्रास्यमानो बहुशो ब्रह्मा ताभ्यां महायशाः ॥ अकम्पयत् पद्मनालं ततो ऽबुध्यत केशवः ॥ अथापश्यत गोविन्दो दानवौ वीर्यवत्तरौ ॥ दृष्ट्वा ताव् अब्रवीद् देवः स्वागतं वां महाबलौ ॥ ददानि वां वरं श्रेष्ठं प्रीतिर् हि मम जायते ॥mārkaṇḍeya uvāca śṛṇu rājann idaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ narādhipa || ekārṇave tadā ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame || pranaṣṭeṣu ca bhūteṣu sarveṣu bharatarṣabha || prabhavaḥ sarvabhūtānāṃ śāśvataḥ puruṣo 'vyayaḥ || suṣvāpa bhagavān viṣṇur apśayyām eka eva ha || nāgasya bhoge mahati śeṣasyāmitatejasaḥ || lokakartā mahābhāga bhagavān acyuto hariḥ || nāgabhogena mahatā parirabhya mahīm imām || svapatas tasya devasya padmaṃ sūryasamaprabham || nābhyāṃ viniḥsṛtaṃ tatra yatrotpannaḥ pitāmahaḥ || sākṣāl lokagurur brahmā padme sūryendusaprabhe || caturvedaś caturmūrtis tathaiva ca caturmukhaḥ || svaprabhāvād durādharṣo mahābalaparākramaḥ || kasya cit tv atha kālasya dānavau vīryavattarau || madhuś ca kaiṭabhaś caiva dṛṣṭavantau hariṃ prabhum || śayānaṃ śayane divye nāgabhoge mahādyutim || bahuyojanavistīrṇe bahuyojanam āyate || kirīṭakaustubhadharaṃ pītakauśeyavāsasam || dīpyamānaṃ śriyā rājaṃs tejasā vapuṣā tathā || sahasrasūryapratimam adbhutopamadarśanam || vismayaḥ sumahān āsīn madhukaiṭabhayos tadā || dṛṣṭvā pitāmahaṃ caiva padme padmanibhekṣaṇam || vitrāsayetām atha tau brahmāṇam amitaujasam || vitrāsyamāno bahuśo brahmā tābhyāṃ mahāyaśāḥ || akampayat padmanālaṃ tato 'budhyata keśavaḥ || athāpaśyata govindo dānavau vīryavattarau || dṛṣṭvā tāv abravīd devaḥ svāgataṃ vāṃ mahābalau || dadāni vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ prītir hi mama jāyate ||Маркандея рассказывает о начале: когда мир был единым океаном и все существа исчезли, вечный Пуруша, благословенный Вишну-Ачьюта-Хари, один спал на водах на великом теле Шеши; из Его пупа вышел лотос, сияющий как солнце, и на нем появился Брахма; через время Мадху и Кайтабха увидели Хари, спящего на змее, и Брахму на лотосе; они стали пугать Брахму, тот потряс стебель лотоса, и Кешава пробудился.

Translation

Маркандея сказал: «Когда в страшном едином океане исчезло движущееся и неподвижное, вечный Пуруша, источник всех существ, благословенный Вишну, Ачьюта Хари, один спал на водах, на великом теле Шеши. Из Его пупа вышел лотос, сияющий как солнце, и на нем появился сам Брахма, отец мира. Через некоторое время два могучих данава, Мадху и Кайтабха, увидели владыку Хари, спящего на божественном ложе, на великом змее, в кирите, с Каустубхой, в желтых шелках, сияющего как тысяча солнц. Они увидели и Питамаху на лотосе и стали пугать Брахму. Испуганный Брахма потряс стебель лотоса, и тогда Кешава пробудился».

Commentary

Картина снова возвращает к Вишну на водах пралаи. Все угрозы миру возникают уже внутри Его присутствия и завершаются Его пробуждением.

Version

b0aef7a21ea8 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC