Mahabharata 3.195.13-29

Devanāgarī

तस्मिन् प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महान् अभूत् ॥
एष श्रीमान् नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति ॥
दिव्यैश् च पुष्पैस् तं देवाः समन्तात् पर्यवाकिरन् ॥
देवदुन्दुभयश् चैव नेदुः स्वयम् उदीरिताः ॥
शीतश् च वायुः प्रववौ प्रयाणे तस्य धीमतः ॥
विपांसुलां महीं कुर्वन् ववर्ष च सुरेश्वरः ॥
अन्तरिक्षे विमानानि देवतानां युधिष्ठिर ॥
तत्रैव समदृश्यन्त धुन्धुर् यत्र महासुरः ॥
कुवलाश्वस्य धुन्धोश् च युद्धकौतूहलान्विताः ॥
देवगन्धर्वसहिताः समवैक्षन् महर्षयः ॥
नारायणेन कौरव्य तेजसाप्यायितस् तदा ॥
स गतो नृपतिः क्षिप्रं पुत्रैस् तैः सर्वतोदिशम् ॥
अर्णवं खानयाम् आस कुवलाश्वो महीपतिः ॥
कुवलाश्वस्य पुत्रैस् तु तस्मिन् वै वालुकार्णवे ॥
सप्तभिर् दिवसैः खात्वा दृष्टो धुन्धुर् महाबलः ॥
आसीद् घोरं वपुस् तस्य वालुकान्तर्हितं महत् ॥
दीप्यमानं यथा सूर्यस् तेजसा भरतर्षभ ॥
ततो धुन्धुर् महाराज दिशम् आश्रित्य पश्चिमाम् ॥
सुप्तो ऽभूद् राजशार्दूल कालानलसमद्युतिः ॥
कुवलाश्वस्य पुत्रैस् तु सर्वतः परिवारितः ॥
अभिद्रुतः शरैस् तीक्ष्णैर् गदाभिर् मुसलैर् अपि ॥
पट्टिशैः परिघैः प्रासैः खड्गैश् च विमलैः शितैः ॥
स वध्यमानः संक्रुद्धः समुत्तस्थौ महाबलः ॥
क्रुद्धश् चाभक्षयत् तेषां शस्त्राणि विविधानि च ॥
आस्याद् वमन् पावकं स संवर्तकसमं तदा ॥
तान् सर्वान् नृपतेः पुत्रान् अदहत् स्वेन तेजसा ॥
मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकान् उद्वर्तयन्न् इव ॥
क्षणेन राजशार्दूल पुरेव कपिलः प्रभुः ॥
सगरस्यात्मजान् क्रुद्धस् तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥
तेषु क्रोधाग्निदग्धेषु तदा भरतसत्तम ॥
तं प्रबुद्धं महात्मानं कुम्भकर्णम् इवापरम् ॥
आससाद महातेजाः कुवलाश्वो महीपतिः ॥
तस्य वारि महाराज सुस्राव बहु देहतः ॥
तदापीयत तत् तेजो राजा वारिमयं नृप ॥
योगी योगेन वह्निं च शमयाम् आस वारिणा ॥
ब्रह्मास्त्रेण तदा राजा दैत्यं क्रूरपराक्रमम् ॥
ददाह भरतश्रेष्ठ सर्वलोकाभयाय वै ॥
सो ऽस्त्रेण दग्ध्वा राजर्षिः कुवलाश्वो महासुरम् ॥
सुरशत्रुम् अमित्रघ्नस् त्रिलोकेश इवापरः ॥
धुन्धुमार इति ख्यातो नाम्ना समभवत् ततः ॥

Transliteration (IAST)

tasmin prayāte durdharṣe divi śabdo mahān abhūt ||
eṣa śrīmān nṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati ||
divyaiś ca puṣpais taṃ devāḥ samantāt paryavākiran ||
devadundubhayaś caiva neduḥ svayam udīritāḥ ||
śītaś ca vāyuḥ pravavau prayāṇe tasya dhīmataḥ ||
vipāṃsulāṃ mahīṃ kurvan vavarṣa ca sureśvaraḥ ||
antarikṣe vimānāni devatānāṃ yudhiṣṭhira ||
tatraiva samadṛśyanta dhundhur yatra mahāsuraḥ ||
kuvalāśvasya dhundhoś ca yuddhakautūhalānvitāḥ ||
devagandharvasahitāḥ samavaikṣan maharṣayaḥ ||
nārāyaṇena kauravya tejasāpyāyitas tadā ||
sa gato nṛpatiḥ kṣipraṃ putrais taiḥ sarvatodiśam ||
arṇavaṃ khānayām āsa kuvalāśvo mahīpatiḥ ||
kuvalāśvasya putrais tu tasmin vai vālukārṇave ||
saptabhir divasaiḥ khātvā dṛṣṭo dhundhur mahābalaḥ ||
āsīd ghoraṃ vapus tasya vālukāntarhitaṃ mahat ||
dīpyamānaṃ yathā sūryas tejasā bharatarṣabha ||
tato dhundhur mahārāja diśam āśritya paścimām ||
supto 'bhūd rājaśārdūla kālānalasamadyutiḥ ||
kuvalāśvasya putrais tu sarvataḥ parivāritaḥ ||
abhidrutaḥ śarais tīkṣṇair gadābhir musalair api ||
paṭṭiśaiḥ parighaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiś ca vimalaiḥ śitaiḥ ||
sa vadhyamānaḥ saṃkruddhaḥ samuttasthau mahābalaḥ ||
kruddhaś cābhakṣayat teṣāṃ śastrāṇi vividhāni ca ||
āsyād vaman pāvakaṃ sa saṃvartakasamaṃ tadā ||
tān sarvān nṛpateḥ putrān adahat svena tejasā ||
mukhajenāgninā kruddho lokān udvartayann iva ||
kṣaṇena rājaśārdūla pureva kapilaḥ prabhuḥ ||
sagarasyātmajān kruddhas tad adbhutam ivābhavat ||
teṣu krodhāgnidagdheṣu tadā bharatasattama ||
taṃ prabuddhaṃ mahātmānaṃ kumbhakarṇam ivāparam ||
āsasāda mahātejāḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ ||
tasya vāri mahārāja susrāva bahu dehataḥ ||
tadāpīyata tat tejo rājā vārimayaṃ nṛpa ||
yogī yogena vahniṃ ca śamayām āsa vāriṇā ||
brahmāstreṇa tadā rājā daityaṃ krūraparākramam ||
dadāha bharataśreṣṭha sarvalokābhayāya vai ||
so 'streṇa dagdhvā rājarṣiḥ kuvalāśvo mahāsuram ||
suraśatrum amitraghnas trilokeśa ivāparaḥ ||
dhundhumāra iti khyāto nāmnā samabhavat tataḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तस्मिन् प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महान् अभूत् ॥ एष श्रीमान् नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति ॥ दिव्यैश् च पुष्पैस् तं देवाः समन्तात् पर्यवाकिरन् ॥ देवदुन्दुभयश् चैव नेदुः स्वयम् उदीरिताः ॥ शीतश् च वायुः प्रववौ प्रयाणे तस्य धीमतः ॥ विपांसुलां महीं कुर्वन् ववर्ष च सुरेश्वरः ॥ अन्तरिक्षे विमानानि देवतानां युधिष्ठिर ॥ तत्रैव समदृश्यन्त धुन्धुर् यत्र महासुरः ॥ कुवलाश्वस्य धुन्धोश् च युद्धकौतूहलान्विताः ॥ देवगन्धर्वसहिताः समवैक्षन् महर्षयः ॥ नारायणेन कौरव्य तेजसाप्यायितस् तदा ॥ स गतो नृपतिः क्षिप्रं पुत्रैस् तैः सर्वतोदिशम् ॥ अर्णवं खानयाम् आस कुवलाश्वो महीपतिः ॥ कुवलाश्वस्य पुत्रैस् तु तस्मिन् वै वालुकार्णवे ॥ सप्तभिर् दिवसैः खात्वा दृष्टो धुन्धुर् महाबलः ॥ आसीद् घोरं वपुस् तस्य वालुकान्तर्हितं महत् ॥ दीप्यमानं यथा सूर्यस् तेजसा भरतर्षभ ॥ ततो धुन्धुर् महाराज दिशम् आश्रित्य पश्चिमाम् ॥ सुप्तो ऽभूद् राजशार्दूल कालानलसमद्युतिः ॥ कुवलाश्वस्य पुत्रैस् तु सर्वतः परिवारितः ॥ अभिद्रुतः शरैस् तीक्ष्णैर् गदाभिर् मुसलैर् अपि ॥ पट्टिशैः परिघैः प्रासैः खड्गैश् च विमलैः शितैः ॥ स वध्यमानः संक्रुद्धः समुत्तस्थौ महाबलः ॥ क्रुद्धश् चाभक्षयत् तेषां शस्त्राणि विविधानि च ॥ आस्याद् वमन् पावकं स संवर्तकसमं तदा ॥ तान् सर्वान् नृपतेः पुत्रान् अदहत् स्वेन तेजसा ॥ मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकान् उद्वर्तयन्न् इव ॥ क्षणेन राजशार्दूल पुरेव कपिलः प्रभुः ॥ सगरस्यात्मजान् क्रुद्धस् तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ तेषु क्रोधाग्निदग्धेषु तदा भरतसत्तम ॥ तं प्रबुद्धं महात्मानं कुम्भकर्णम् इवापरम् ॥ आससाद महातेजाः कुवलाश्वो महीपतिः ॥ तस्य वारि महाराज सुस्राव बहु देहतः ॥ तदापीयत तत् तेजो राजा वारिमयं नृप ॥ योगी योगेन वह्निं च शमयाम् आस वारिणा ॥ ब्रह्मास्त्रेण तदा राजा दैत्यं क्रूरपराक्रमम् ॥ ददाह भरतश्रेष्ठ सर्वलोकाभयाय वै ॥ सो ऽस्त्रेण दग्ध्वा राजर्षिः कुवलाश्वो महासुरम् ॥ सुरशत्रुम् अमित्रघ्नस् त्रिलोकेश इवापरः ॥ धुन्धुमार इति ख्यातो नाम्ना समभवत् ततः ॥tasmin prayāte durdharṣe divi śabdo mahān abhūt || eṣa śrīmān nṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati || divyaiś ca puṣpais taṃ devāḥ samantāt paryavākiran || devadundubhayaś caiva neduḥ svayam udīritāḥ || śītaś ca vāyuḥ pravavau prayāṇe tasya dhīmataḥ || vipāṃsulāṃ mahīṃ kurvan vavarṣa ca sureśvaraḥ || antarikṣe vimānāni devatānāṃ yudhiṣṭhira || tatraiva samadṛśyanta dhundhur yatra mahāsuraḥ || kuvalāśvasya dhundhoś ca yuddhakautūhalānvitāḥ || devagandharvasahitāḥ samavaikṣan maharṣayaḥ || nārāyaṇena kauravya tejasāpyāyitas tadā || sa gato nṛpatiḥ kṣipraṃ putrais taiḥ sarvatodiśam || arṇavaṃ khānayām āsa kuvalāśvo mahīpatiḥ || kuvalāśvasya putrais tu tasmin vai vālukārṇave || saptabhir divasaiḥ khātvā dṛṣṭo dhundhur mahābalaḥ || āsīd ghoraṃ vapus tasya vālukāntarhitaṃ mahat || dīpyamānaṃ yathā sūryas tejasā bharatarṣabha || tato dhundhur mahārāja diśam āśritya paścimām || supto 'bhūd rājaśārdūla kālānalasamadyutiḥ || kuvalāśvasya putrais tu sarvataḥ parivāritaḥ || abhidrutaḥ śarais tīkṣṇair gadābhir musalair api || paṭṭiśaiḥ parighaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiś ca vimalaiḥ śitaiḥ || sa vadhyamānaḥ saṃkruddhaḥ samuttasthau mahābalaḥ || kruddhaś cābhakṣayat teṣāṃ śastrāṇi vividhāni ca || āsyād vaman pāvakaṃ sa saṃvartakasamaṃ tadā || tān sarvān nṛpateḥ putrān adahat svena tejasā || mukhajenāgninā kruddho lokān udvartayann iva || kṣaṇena rājaśārdūla pureva kapilaḥ prabhuḥ || sagarasyātmajān kruddhas tad adbhutam ivābhavat || teṣu krodhāgnidagdheṣu tadā bharatasattama || taṃ prabuddhaṃ mahātmānaṃ kumbhakarṇam ivāparam || āsasāda mahātejāḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ || tasya vāri mahārāja susrāva bahu dehataḥ || tadāpīyata tat tejo rājā vārimayaṃ nṛpa || yogī yogena vahniṃ ca śamayām āsa vāriṇā || brahmāstreṇa tadā rājā daityaṃ krūraparākramam || dadāha bharataśreṣṭha sarvalokābhayāya vai || so 'streṇa dagdhvā rājarṣiḥ kuvalāśvo mahāsuram || suraśatrum amitraghnas trilokeśa ivāparaḥ || dhundhumāra iti khyāto nāmnā samabhavat tataḥ ||На небе звучит голос, что этот царевич станет Дхундхумарой; боги осыпают его цветами, звучат барабаны, дует прохладный ветер, идет дождь, в небе появляются виманы; Кувалашва приказывает сыновьям копать песчаный океан, за семь дней они находят страшное сияющее тело Дхундху; окруженный ими и поражаемый стрелами, палицами, мусалами, копьями и мечами, он встает, пожирает оружие и огнем изо рта сжигает сыновей царя; Кувалашва усмиряет водой его огонь и сжигает асура брахмастрой ради безопасности всех миров, став известным как Дхундхумара.

Translation

Когда Кувалашва выступил, на небе раздался голос: «Этот славный царский сын станет Дхундхумарой». Боги осыпали его небесными цветами, сами зазвучали божественные барабаны, подул прохладный ветер, и Индра пролил дождь, очищая землю от пыли. В небе появились виманы богов: риши с богами и гандхарвами хотели увидеть битву Кувалашвы с Дхундху. Царь, усиленный Нараяной, быстро пришел к месту и велел своим сыновьям копать песчаный океан. Через семь дней они увидели огромное тело Дхундху, скрытое в песках и сияющее как солнце. Сыновья царя окружили его и стали поражать стрелами, палицами, мусалами, копьями, прасами и мечами. Разгневанный Дхундху встал, пожрал их оружие и, извергая огонь, подобный огню конца мира, в одно мгновение сжег всех сыновей царя. Тогда Кувалашва встретил пробужденного асура, поглотил исходящую из его тела водяную мощь, йогой усмирил огонь водой и брахмастрой сжег жестокого данава ради безопасности всех миров. С этого времени он стал называться Дхундхумара.

Commentary

Победа Кувалашвы не отменяет жертвы его сыновей. Великие дела дхармы часто проходят через тяжелую потерю, но сила Нараяны доводит защиту мира до конца.

Version

ffb55dff00c6 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC