Mahabharata 3.195.1-12

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
धुन्धुर् नाम महातेजास् तयोः पुत्रो महाद्युतिः ॥
स तपो ऽतप्यत महन् महावीर्यपराक्रमः ॥
अतिष्ठद् एकपादेन कृशो धमनिसंततः ॥
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो वरं वव्रे स च प्रभो ॥
देवदानवयक्षाणां सर्पगन्धर्वरक्षसाम् ॥
अवध्यो ऽहं भवेयं वै वर एष वृतो मया ॥
एवं भवतु गच्छेति तम् उवाच पितामहः ॥
स एवम् उक्तस् तत्पादौ मूर्ध्ना स्पृश्य जगाम ह ॥
स तु धुन्धुर् वरं लब्ध्वा महावीर्यपराक्रमः ॥
अनुस्मरन् पितृवधं ततो विष्णुम् उपाद्रवत् ॥
स तु देवान् सगन्धर्वाञ् जित्वा धुन्धुर् अमर्षणः ॥
बबाध सर्वान् असकृद् देवान् विष्णुं च वै भृशम् ॥
समुद्रो वालुकापूर्ण उज्जानक इति स्मृतः ॥
आगम्य च स दुष्टात्मा तं देशं भरतर्षभ ॥
बाधते स्म परं शक्त्या तम् उत्तङ्काश्रमं प्रभो ॥
अन्तर्भूमिगतस् तत्र वालुकान्तर्हितस् तदा ॥
मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर् भीमपराक्रमः ॥
शेते लोकविनाशाय तपोबलसमाश्रितः ॥
उत्तङ्कस्याश्रमाभ्याशे निःश्वसन् पावकार्चिषः ॥
एतस्मिन्न् एव काले तु सभृत्यबलवाहनः ॥
कुवलाश्वो नरपतिर् अन्वितो बलशालिनाम् ॥
सहस्रैर् एकविंशत्या पुत्राणाम् अरिमर्दनः ॥
प्रायाद् उत्तङ्कसहितो धुन्धोस् तस्य निवेशनम् ॥
तम् आविशत् ततो विष्णुर् भगवांस् तेजसा प्रभुः ॥
उत्तङ्कस्य नियोगेन लोकानां हितकाम्यया ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
dhundhur nāma mahātejās tayoḥ putro mahādyutiḥ ||
sa tapo 'tapyata mahan mahāvīryaparākramaḥ ||
atiṣṭhad ekapādena kṛśo dhamanisaṃtataḥ ||
tasmai brahmā dadau prīto varaṃ vavre sa ca prabho ||
devadānavayakṣāṇāṃ sarpagandharvarakṣasām ||
avadhyo 'haṃ bhaveyaṃ vai vara eṣa vṛto mayā ||
evaṃ bhavatu gaccheti tam uvāca pitāmahaḥ ||
sa evam uktas tatpādau mūrdhnā spṛśya jagāma ha ||
sa tu dhundhur varaṃ labdhvā mahāvīryaparākramaḥ ||
anusmaran pitṛvadhaṃ tato viṣṇum upādravat ||
sa tu devān sagandharvāñ jitvā dhundhur amarṣaṇaḥ ||
babādha sarvān asakṛd devān viṣṇuṃ ca vai bhṛśam ||
samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥ ||
āgamya ca sa duṣṭātmā taṃ deśaṃ bharatarṣabha ||
bādhate sma paraṃ śaktyā tam uttaṅkāśramaṃ prabho ||
antarbhūmigatas tatra vālukāntarhitas tadā ||
madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhur bhīmaparākramaḥ ||
śete lokavināśāya tapobalasamāśritaḥ ||
uttaṅkasyāśramābhyāśe niḥśvasan pāvakārciṣaḥ ||
etasminn eva kāle tu sabhṛtyabalavāhanaḥ ||
kuvalāśvo narapatir anvito balaśālinām ||
sahasrair ekaviṃśatyā putrāṇām arimardanaḥ ||
prāyād uttaṅkasahito dhundhos tasya niveśanam ||
tam āviśat tato viṣṇur bhagavāṃs tejasā prabhuḥ ||
uttaṅkasya niyogena lokānāṃ hitakāmyayā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच धुन्धुर् नाम महातेजास् तयोः पुत्रो महाद्युतिः ॥ स तपो ऽतप्यत महन् महावीर्यपराक्रमः ॥ अतिष्ठद् एकपादेन कृशो धमनिसंततः ॥ तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो वरं वव्रे स च प्रभो ॥ देवदानवयक्षाणां सर्पगन्धर्वरक्षसाम् ॥ अवध्यो ऽहं भवेयं वै वर एष वृतो मया ॥ एवं भवतु गच्छेति तम् उवाच पितामहः ॥ स एवम् उक्तस् तत्पादौ मूर्ध्ना स्पृश्य जगाम ह ॥ स तु धुन्धुर् वरं लब्ध्वा महावीर्यपराक्रमः ॥ अनुस्मरन् पितृवधं ततो विष्णुम् उपाद्रवत् ॥ स तु देवान् सगन्धर्वाञ् जित्वा धुन्धुर् अमर्षणः ॥ बबाध सर्वान् असकृद् देवान् विष्णुं च वै भृशम् ॥ समुद्रो वालुकापूर्ण उज्जानक इति स्मृतः ॥ आगम्य च स दुष्टात्मा तं देशं भरतर्षभ ॥ बाधते स्म परं शक्त्या तम् उत्तङ्काश्रमं प्रभो ॥ अन्तर्भूमिगतस् तत्र वालुकान्तर्हितस् तदा ॥ मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर् भीमपराक्रमः ॥ शेते लोकविनाशाय तपोबलसमाश्रितः ॥ उत्तङ्कस्याश्रमाभ्याशे निःश्वसन् पावकार्चिषः ॥ एतस्मिन्न् एव काले तु सभृत्यबलवाहनः ॥ कुवलाश्वो नरपतिर् अन्वितो बलशालिनाम् ॥ सहस्रैर् एकविंशत्या पुत्राणाम् अरिमर्दनः ॥ प्रायाद् उत्तङ्कसहितो धुन्धोस् तस्य निवेशनम् ॥ तम् आविशत् ततो विष्णुर् भगवांस् तेजसा प्रभुः ॥ उत्तङ्कस्य नियोगेन लोकानां हितकाम्यया ॥mārkaṇḍeya uvāca dhundhur nāma mahātejās tayoḥ putro mahādyutiḥ || sa tapo 'tapyata mahan mahāvīryaparākramaḥ || atiṣṭhad ekapādena kṛśo dhamanisaṃtataḥ || tasmai brahmā dadau prīto varaṃ vavre sa ca prabho || devadānavayakṣāṇāṃ sarpagandharvarakṣasām || avadhyo 'haṃ bhaveyaṃ vai vara eṣa vṛto mayā || evaṃ bhavatu gaccheti tam uvāca pitāmahaḥ || sa evam uktas tatpādau mūrdhnā spṛśya jagāma ha || sa tu dhundhur varaṃ labdhvā mahāvīryaparākramaḥ || anusmaran pitṛvadhaṃ tato viṣṇum upādravat || sa tu devān sagandharvāñ jitvā dhundhur amarṣaṇaḥ || babādha sarvān asakṛd devān viṣṇuṃ ca vai bhṛśam || samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥ || āgamya ca sa duṣṭātmā taṃ deśaṃ bharatarṣabha || bādhate sma paraṃ śaktyā tam uttaṅkāśramaṃ prabho || antarbhūmigatas tatra vālukāntarhitas tadā || madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhur bhīmaparākramaḥ || śete lokavināśāya tapobalasamāśritaḥ || uttaṅkasyāśramābhyāśe niḥśvasan pāvakārciṣaḥ || etasminn eva kāle tu sabhṛtyabalavāhanaḥ || kuvalāśvo narapatir anvito balaśālinām || sahasrair ekaviṃśatyā putrāṇām arimardanaḥ || prāyād uttaṅkasahito dhundhos tasya niveśanam || tam āviśat tato viṣṇur bhagavāṃs tejasā prabhuḥ || uttaṅkasya niyogena lokānāṃ hitakāmyayā ||Дхундху, сын Мадху и Кайтабхи, совершает великий тапас на одной ноге и получает от Брахмы дар неуязвимости для богов, данавов, якш, змей, гандхарвов и ракшасов; памятуя гибель отцов, он притесняет богов и Вишну, затем скрывается в песчаном океане Уджджанака возле ашрама Уттанки, дышит огнем и спит ради гибели миров; Кувалашва с двадцатью одной тысячей сыновей и Уттанкой идет к его обители, и Вишну входит в него Своей силой ради блага миров.

Translation

Дхундху, сын Мадху и Кайтабхи, совершал великий тапас, стоя на одной ноге, иссохший и оплетенный жилами. Довольный Брахма дал ему дар, и Дхундху попросил неуязвимости для богов, данавов, якш, змей, гандхарвов и ракшасов. Получив дар, он вспомнил гибель отцов и стал нападать на Вишну, побеждать богов с гандхарвами и снова и снова притеснять их. Потом он поселился под землей в песчаном океане Уджджанака, возле ашрама Уттанки, и, дыша огненными языками, спал ради гибели миров. В это время Кувалашва с двадцатью одной тысячей сыновей и Уттанкой отправился к его обители. По велению Уттанки, ради блага миров, в царя вошел благословенный Вишну Своей силой.

Commentary

Дхундху получил защиту, но использовал ее для насилия. Поэтому Вишну входит в Кувалашву: зло, прикрывшееся даром, уничтожается силой того же высшего порядка.

Version

e5ccbd3ce304 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC