Mahabharata 3.196.1-13

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ततो युधिष्ठिरो राजा मार्कण्डेयं महाद्युतिम् ॥
पप्रच्छ भरतश्रेष्ठो धर्मप्रश्नं सुदुर्वचम् ॥
श्रोतुम् इच्छामि भगवन् स्त्रीणां माहात्म्यम् उत्तमम् ॥
कथ्यमानं त्वया विप्र सूक्ष्मं धर्मं च तत्त्वतः ॥
प्रत्यक्षेण हि विप्रर्षे देवा दृश्यन्ति सत्तम ॥
सूर्याचन्द्रमसौ वायुः पृथिवी वह्निर् एव च ॥
पिता माता च भगवन् गाव एव च सत्तम ॥
यच् चान्यद् एव विहितं तच् चापि भृगुनन्दन ॥
मन्ये ऽहं गुरुवत् सर्वम् एकपत्न्यस् तथा स्त्रियः ॥
पतिव्रतानां शुश्रूषा दुष्करा प्रतिभाति मे ॥
पतिव्रतानां माहात्म्यं वक्तुम् अर्हसि नः प्रभो ॥
निरुध्य चेन्द्रियग्रामं मनः संरुध्य चानघ ॥
पतिं दैवतवच् चापि चिन्तयन्त्यः स्थिता हि याः ॥
भगवन् दुष्करं ह्य् एतत् प्रतिभाति मम प्रभो ॥
मातापितृषु शुश्रूषा स्त्रीणां भर्तृषु च द्विज ॥
स्त्रीणां धर्मात् सुघोराद् धि नान्यं पश्यामि दुष्करम् ॥
साध्व् आचाराः स्त्रियो ब्रह्मन् यत् कुर्वन्ति सदादृताः ॥
दुष्करं बत कुर्वन्ति पितरो मातरश् च वै ॥
एकपत्न्यश् च या नार्यो याश् च सत्यं वदन्त्य् उत ॥
कुक्षिणा दश मासांश् च गर्भं संधारयन्ति याः ॥
नार्यः कालेन संभूय किम् अद्भुततरं ततः ॥
संशयं परमं प्राप्य वेदनाम् अतुलाम् अपि ॥
प्रजायन्ते सुतान् नार्यो दुःखेन महता विभो ॥
पुष्णन्ति चापि महता स्नेहेन द्विजसत्तम ॥
ये च क्रूरेषु सर्वेषु वर्तमाना जुगुप्सिताः ॥
स्वकर्म कुर्वन्ति सदा दुष्करं तच् च मे मतम् ॥
क्षत्रधर्मसमाचारं तथ्यं चाख्याहि मे द्विज ॥
धर्मः सुदुर्लभो विप्र नृशंसेन दुरात्मना ॥
एतद् इच्छामि भगवन् प्रश्नं प्रश्नविदां वर ॥
श्रोतुं भृगुकुलश्रेष्ठ शुश्रूषे तव सुव्रत ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tato yudhiṣṭhiro rājā mārkaṇḍeyaṃ mahādyutim ||
papraccha bharataśreṣṭho dharmapraśnaṃ sudurvacam ||
śrotum icchāmi bhagavan strīṇāṃ māhātmyam uttamam ||
kathyamānaṃ tvayā vipra sūkṣmaṃ dharmaṃ ca tattvataḥ ||
pratyakṣeṇa hi viprarṣe devā dṛśyanti sattama ||
sūryācandramasau vāyuḥ pṛthivī vahnir eva ca ||
pitā mātā ca bhagavan gāva eva ca sattama ||
yac cānyad eva vihitaṃ tac cāpi bhṛgunandana ||
manye 'haṃ guruvat sarvam ekapatnyas tathā striyaḥ ||
pativratānāṃ śuśrūṣā duṣkarā pratibhāti me ||
pativratānāṃ māhātmyaṃ vaktum arhasi naḥ prabho ||
nirudhya cendriyagrāmaṃ manaḥ saṃrudhya cānagha ||
patiṃ daivatavac cāpi cintayantyaḥ sthitā hi yāḥ ||
bhagavan duṣkaraṃ hy etat pratibhāti mama prabho ||
mātāpitṛṣu śuśrūṣā strīṇāṃ bhartṛṣu ca dvija ||
strīṇāṃ dharmāt sughorād dhi nānyaṃ paśyāmi duṣkaram ||
sādhv ācārāḥ striyo brahman yat kurvanti sadādṛtāḥ ||
duṣkaraṃ bata kurvanti pitaro mātaraś ca vai ||
ekapatnyaś ca yā nāryo yāś ca satyaṃ vadanty uta ||
kukṣiṇā daśa māsāṃś ca garbhaṃ saṃdhārayanti yāḥ ||
nāryaḥ kālena saṃbhūya kim adbhutataraṃ tataḥ ||
saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vedanām atulām api ||
prajāyante sutān nāryo duḥkhena mahatā vibho ||
puṣṇanti cāpi mahatā snehena dvijasattama ||
ye ca krūreṣu sarveṣu vartamānā jugupsitāḥ ||
svakarma kurvanti sadā duṣkaraṃ tac ca me matam ||
kṣatradharmasamācāraṃ tathyaṃ cākhyāhi me dvija ||
dharmaḥ sudurlabho vipra nṛśaṃsena durātmanā ||
etad icchāmi bhagavan praśnaṃ praśnavidāṃ vara ||
śrotuṃ bhṛgukulaśreṣṭha śuśrūṣe tava suvrata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच ततो युधिष्ठिरो राजा मार्कण्डेयं महाद्युतिम् ॥ पप्रच्छ भरतश्रेष्ठो धर्मप्रश्नं सुदुर्वचम् ॥ श्रोतुम् इच्छामि भगवन् स्त्रीणां माहात्म्यम् उत्तमम् ॥ कथ्यमानं त्वया विप्र सूक्ष्मं धर्मं च तत्त्वतः ॥ प्रत्यक्षेण हि विप्रर्षे देवा दृश्यन्ति सत्तम ॥ सूर्याचन्द्रमसौ वायुः पृथिवी वह्निर् एव च ॥ पिता माता च भगवन् गाव एव च सत्तम ॥ यच् चान्यद् एव विहितं तच् चापि भृगुनन्दन ॥ मन्ये ऽहं गुरुवत् सर्वम् एकपत्न्यस् तथा स्त्रियः ॥ पतिव्रतानां शुश्रूषा दुष्करा प्रतिभाति मे ॥ पतिव्रतानां माहात्म्यं वक्तुम् अर्हसि नः प्रभो ॥ निरुध्य चेन्द्रियग्रामं मनः संरुध्य चानघ ॥ पतिं दैवतवच् चापि चिन्तयन्त्यः स्थिता हि याः ॥ भगवन् दुष्करं ह्य् एतत् प्रतिभाति मम प्रभो ॥ मातापितृषु शुश्रूषा स्त्रीणां भर्तृषु च द्विज ॥ स्त्रीणां धर्मात् सुघोराद् धि नान्यं पश्यामि दुष्करम् ॥ साध्व् आचाराः स्त्रियो ब्रह्मन् यत् कुर्वन्ति सदादृताः ॥ दुष्करं बत कुर्वन्ति पितरो मातरश् च वै ॥ एकपत्न्यश् च या नार्यो याश् च सत्यं वदन्त्य् उत ॥ कुक्षिणा दश मासांश् च गर्भं संधारयन्ति याः ॥ नार्यः कालेन संभूय किम् अद्भुततरं ततः ॥ संशयं परमं प्राप्य वेदनाम् अतुलाम् अपि ॥ प्रजायन्ते सुतान् नार्यो दुःखेन महता विभो ॥ पुष्णन्ति चापि महता स्नेहेन द्विजसत्तम ॥ ये च क्रूरेषु सर्वेषु वर्तमाना जुगुप्सिताः ॥ स्वकर्म कुर्वन्ति सदा दुष्करं तच् च मे मतम् ॥ क्षत्रधर्मसमाचारं तथ्यं चाख्याहि मे द्विज ॥ धर्मः सुदुर्लभो विप्र नृशंसेन दुरात्मना ॥ एतद् इच्छामि भगवन् प्रश्नं प्रश्नविदां वर ॥ श्रोतुं भृगुकुलश्रेष्ठ शुश्रूषे तव सुव्रत ॥vaiśaṃpāyana uvāca tato yudhiṣṭhiro rājā mārkaṇḍeyaṃ mahādyutim || papraccha bharataśreṣṭho dharmapraśnaṃ sudurvacam || śrotum icchāmi bhagavan strīṇāṃ māhātmyam uttamam || kathyamānaṃ tvayā vipra sūkṣmaṃ dharmaṃ ca tattvataḥ || pratyakṣeṇa hi viprarṣe devā dṛśyanti sattama || sūryācandramasau vāyuḥ pṛthivī vahnir eva ca || pitā mātā ca bhagavan gāva eva ca sattama || yac cānyad eva vihitaṃ tac cāpi bhṛgunandana || manye 'haṃ guruvat sarvam ekapatnyas tathā striyaḥ || pativratānāṃ śuśrūṣā duṣkarā pratibhāti me || pativratānāṃ māhātmyaṃ vaktum arhasi naḥ prabho || nirudhya cendriyagrāmaṃ manaḥ saṃrudhya cānagha || patiṃ daivatavac cāpi cintayantyaḥ sthitā hi yāḥ || bhagavan duṣkaraṃ hy etat pratibhāti mama prabho || mātāpitṛṣu śuśrūṣā strīṇāṃ bhartṛṣu ca dvija || strīṇāṃ dharmāt sughorād dhi nānyaṃ paśyāmi duṣkaram || sādhv ācārāḥ striyo brahman yat kurvanti sadādṛtāḥ || duṣkaraṃ bata kurvanti pitaro mātaraś ca vai || ekapatnyaś ca yā nāryo yāś ca satyaṃ vadanty uta || kukṣiṇā daśa māsāṃś ca garbhaṃ saṃdhārayanti yāḥ || nāryaḥ kālena saṃbhūya kim adbhutataraṃ tataḥ || saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vedanām atulām api || prajāyante sutān nāryo duḥkhena mahatā vibho || puṣṇanti cāpi mahatā snehena dvijasattama || ye ca krūreṣu sarveṣu vartamānā jugupsitāḥ || svakarma kurvanti sadā duṣkaraṃ tac ca me matam || kṣatradharmasamācāraṃ tathyaṃ cākhyāhi me dvija || dharmaḥ sudurlabho vipra nṛśaṃsena durātmanā || etad icchāmi bhagavan praśnaṃ praśnavidāṃ vara || śrotuṃ bhṛgukulaśreṣṭha śuśrūṣe tava suvrata ||Юдхиштхира спрашивает Маркандею о высшем величии женщин и тонкой дхарме; он почитает как видимых богов солнце, луну, ветер, землю, огонь, отца, мать и коров, и считает верных одному мужу женщин подобными гуру; служение мужу и родителям кажется ему труднейшим, как и материнство, беременность, рождение и воспитание детей; он просит рассказать о величии пативрат и о кшатрийской дхарме.

Translation

Юдхиштхира обратился к Маркандее с трудным вопросом о дхарме: «Я хочу услышать о высшем величии женщин и о тонкой дхарме. Видимыми богами являются солнце, луна, ветер, земля, огонь, отец, мать, коровы и все предписанное. Я думаю, что женщины, верные одному мужу, подобны гуру. Служение пативрат, обуздывающих чувства и ум и думающих о муже как о божестве, кажется мне трудным. Еще труднее служение родителей детям и жен мужьям. Женщины носят плод десять месяцев, рождают в великой боли и питают детей огромной любовью. Расскажи мне о величии пативрат и также истинно изложи кшатрийскую дхарму».

Commentary

Юдхиштхира видит дхарму не только в царском подвиге, но и в невидимом ежедневном служении. Так эпос ставит домашнюю верность рядом с жертвой и тапасом.

Version

a8e7314cdd46 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC