Mahabharata 3.196.14-21

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
हन्त ते सर्वम् आख्यास्ये प्रश्नम् एतं सुदुर्वचम् ॥
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस् तन् निबोध मे ॥
मातरं सदृशीं तात पितॄन् अन्ये च मन्यते ॥
दुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या प्रजाः ॥
तपसा देवतेज्याभिर् वन्दनेन तितिक्षया ॥
अभिचारैर् उपायैश् च ईहन्ते पितरः सुतान् ॥
एवं कृच्छ्रेण महता पुत्रं प्राप्य सुदुर्लभम् ॥
चिन्तयन्ति सदा वीर कीदृशो ऽयं भविष्यति ॥
आशंसते च पुत्रेषु पिता माता च भारत ॥
यशः कीर्तिम् अथैश्वर्यं प्रजा धर्मं तथैव च ॥
तयोर् आशां तु सफलां यः करोति स धर्मवित् ॥
पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो यस्य नित्यदा ॥
इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर् धर्मश् च शाश्वतः ॥
नैव यज्ञः स्त्रियः कश् चिन् न श्राद्धं नोपवासकम् ॥
या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गम् उपाश्नुते ॥
एतत् प्रकरणं राजन्न् अधिकृत्य युधिष्ठिर ॥
प्रतिव्रतानां नियतं धर्मं चावहितः शृणु ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
hanta te sarvam ākhyāsye praśnam etaṃ sudurvacam ||
tattvena bharataśreṣṭha gadatas tan nibodha me ||
mātaraṃ sadṛśīṃ tāta pitṝn anye ca manyate ||
duṣkaraṃ kurute mātā vivardhayati yā prajāḥ ||
tapasā devatejyābhir vandanena titikṣayā ||
abhicārair upāyaiś ca īhante pitaraḥ sutān ||
evaṃ kṛcchreṇa mahatā putraṃ prāpya sudurlabham ||
cintayanti sadā vīra kīdṛśo 'yaṃ bhaviṣyati ||
āśaṃsate ca putreṣu pitā mātā ca bhārata ||
yaśaḥ kīrtim athaiśvaryaṃ prajā dharmaṃ tathaiva ca ||
tayor āśāṃ tu saphalāṃ yaḥ karoti sa dharmavit ||
pitā mātā ca rājendra tuṣyato yasya nityadā ||
iha pretya ca tasyātha kīrtir dharmaś ca śāśvataḥ ||
naiva yajñaḥ striyaḥ kaś cin na śrāddhaṃ nopavāsakam ||
yā tu bhartari śuśrūṣā tayā svargam upāśnute ||
etat prakaraṇaṃ rājann adhikṛtya yudhiṣṭhira ||
prativratānāṃ niyataṃ dharmaṃ cāvahitaḥ śṛṇu ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच हन्त ते सर्वम् आख्यास्ये प्रश्नम् एतं सुदुर्वचम् ॥ तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस् तन् निबोध मे ॥ मातरं सदृशीं तात पितॄन् अन्ये च मन्यते ॥ दुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या प्रजाः ॥ तपसा देवतेज्याभिर् वन्दनेन तितिक्षया ॥ अभिचारैर् उपायैश् च ईहन्ते पितरः सुतान् ॥ एवं कृच्छ्रेण महता पुत्रं प्राप्य सुदुर्लभम् ॥ चिन्तयन्ति सदा वीर कीदृशो ऽयं भविष्यति ॥ आशंसते च पुत्रेषु पिता माता च भारत ॥ यशः कीर्तिम् अथैश्वर्यं प्रजा धर्मं तथैव च ॥ तयोर् आशां तु सफलां यः करोति स धर्मवित् ॥ पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो यस्य नित्यदा ॥ इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर् धर्मश् च शाश्वतः ॥ नैव यज्ञः स्त्रियः कश् चिन् न श्राद्धं नोपवासकम् ॥ या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गम् उपाश्नुते ॥ एतत् प्रकरणं राजन्न् अधिकृत्य युधिष्ठिर ॥ प्रतिव्रतानां नियतं धर्मं चावहितः शृणु ॥mārkaṇḍeya uvāca hanta te sarvam ākhyāsye praśnam etaṃ sudurvacam || tattvena bharataśreṣṭha gadatas tan nibodha me || mātaraṃ sadṛśīṃ tāta pitṝn anye ca manyate || duṣkaraṃ kurute mātā vivardhayati yā prajāḥ || tapasā devatejyābhir vandanena titikṣayā || abhicārair upāyaiś ca īhante pitaraḥ sutān || evaṃ kṛcchreṇa mahatā putraṃ prāpya sudurlabham || cintayanti sadā vīra kīdṛśo 'yaṃ bhaviṣyati || āśaṃsate ca putreṣu pitā mātā ca bhārata || yaśaḥ kīrtim athaiśvaryaṃ prajā dharmaṃ tathaiva ca || tayor āśāṃ tu saphalāṃ yaḥ karoti sa dharmavit || pitā mātā ca rājendra tuṣyato yasya nityadā || iha pretya ca tasyātha kīrtir dharmaś ca śāśvataḥ || naiva yajñaḥ striyaḥ kaś cin na śrāddhaṃ nopavāsakam || yā tu bhartari śuśrūṣā tayā svargam upāśnute || etat prakaraṇaṃ rājann adhikṛtya yudhiṣṭhira || prativratānāṃ niyataṃ dharmaṃ cāvahitaḥ śṛṇu ||Маркандея обещает ответить; он говорит, что мать совершает трудное дело, выращивая детей, а родители через тапас, почитание богов, терпение и разные средства стремятся к сыну; получив редкого сына, они надеются на его славу, богатство, потомство и дхарму; тот, кто исполняет надежду родителей, знает дхарму, и его слава и дхарма вечны здесь и после смерти; для женщины нет отдельной жертвы, шраддхи или поста, но служением мужу она достигает неба; теперь следует слушать установленную дхарму пативрат.

Translation

Маркандея сказал: «Я расскажу тебе этот трудный вопрос. Мать совершает труднейшее дело, выращивая детей. Отец и мать через тапас, почитание богов, поклоны, терпение и разные средства стремятся получить сына; получив его с великим трудом, они всегда думают, каким он станет, и надеются на его славу, известность, богатство, потомство и дхарму. Тот, кто делает их надежды плодотворными, знает дхарму; если отец и мать всегда довольны им, его слава и дхарма вечны здесь и после смерти. Для женщины нет отдельной жертвы, шраддхи или поста; служением мужу она достигает неба. Теперь, Юдхиштхира, слушай внимательно установленную дхарму пативрат».

Commentary

Маркандея связывает почитание родителей и верность жены как формы служения, где дхарма воплощается в отношениях, а не только в обрядах.

Version

efa7048f360e · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC