Mahabharata 3.197.1-17

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
कश् चिद् द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः ॥
तपस्वी धर्मशीलश् च कौशिको नाम भारत ॥
साङ्गोपनिषदान् वेदान् अधीते द्विजसत्तमः ॥
स वृक्षमूले कस्मिंश् चिद् वेदान् उच्चारयन् स्थितः ॥
उपरिष्टाच् च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत ॥
तया पुरीषम् उत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि ॥
ताम् अवेक्ष्य ततः क्रुद्धः समपध्यायत द्विजः ॥
भृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता ॥
अपध्याता च विप्रेण न्यपतद् वसुधातले ॥
बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्त्वाम् अचेतनाम् ॥
कारुण्याद् अभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः ॥
अकार्यं कृतवान् अस्मि रागद्वेषबलात्कृतः ॥
इत्य् उक्त्वा बहुशो विद्वान् ग्रामं भैक्षाय संश्रितः ॥
ग्रामे शुचीनि प्रचरन् कुलानि भरतर्षभ ॥
प्रविष्टस् तत् कुलं यत्र पूर्वं चरितवांस् तु सः ॥
देहीति याचमानो वै तिष्ठेत्य् उक्तः स्त्रिया ततः ॥
शौचं तु यावत् कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिनी ॥
एतस्मिन्न् अन्तरे राजन् क्षुधासंपीडितो भृशम् ॥
भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम ॥
सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम् ॥
पाद्यम् आचमनीयं च ददौ भर्त्रे तथासनम् ॥
प्रह्वा पर्यचरच् चापि भर्तारम् असितेक्षणा ॥
आहारेणाथ भक्ष्यैश् च वाक्यैः सुमधुरैस् तथा ॥
उच्छिष्टं भुञ्जते भर्तुः सा तु नित्यं युधिष्ठिर ॥
दैवतं च पतिं मेने भर्तुश् चित्तानुसारिणी ॥
न कर्मणा न मनसा नात्यश्नान् नापि चापिबत् ॥
तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता ॥
साध्वाचारा शुचिर् दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणी ॥
भर्तुश् चापि हितं यत् तत् सततं सानुवर्तते ॥
देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरयोस् तथा ॥
शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया ॥
सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम् ॥
कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा ॥
व्रीडिता साभवत् साध्वी तदा भरतसत्तम ॥
भिक्षाम् आदाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
kaś cid dvijātipravaro vedādhyāyī tapodhanaḥ ||
tapasvī dharmaśīlaś ca kauśiko nāma bhārata ||
sāṅgopaniṣadān vedān adhīte dvijasattamaḥ ||
sa vṛkṣamūle kasmiṃś cid vedān uccārayan sthitaḥ ||
upariṣṭāc ca vṛkṣasya balākā saṃnyalīyata ||
tayā purīṣam utsṛṣṭaṃ brāhmaṇasya tadopari ||
tām avekṣya tataḥ kruddhaḥ samapadhyāyata dvijaḥ ||
bhṛśaṃ krodhābhibhūtena balākā sā nirīkṣitā ||
apadhyātā ca vipreṇa nyapatad vasudhātale ||
balākāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gatasattvām acetanām ||
kāruṇyād abhisaṃtaptaḥ paryaśocata tāṃ dvijaḥ ||
akāryaṃ kṛtavān asmi rāgadveṣabalātkṛtaḥ ||
ity uktvā bahuśo vidvān grāmaṃ bhaikṣāya saṃśritaḥ ||
grāme śucīni pracaran kulāni bharatarṣabha ||
praviṣṭas tat kulaṃ yatra pūrvaṃ caritavāṃs tu saḥ ||
dehīti yācamāno vai tiṣṭhety uktaḥ striyā tataḥ ||
śaucaṃ tu yāvat kurute bhājanasya kuṭumbinī ||
etasminn antare rājan kṣudhāsaṃpīḍito bhṛśam ||
bhartā praviṣṭaḥ sahasā tasyā bharatasattama ||
sā tu dṛṣṭvā patiṃ sādhvī brāhmaṇaṃ vyapahāya tam ||
pādyam ācamanīyaṃ ca dadau bhartre tathāsanam ||
prahvā paryacarac cāpi bhartāram asitekṣaṇā ||
āhāreṇātha bhakṣyaiś ca vākyaiḥ sumadhurais tathā ||
ucchiṣṭaṃ bhuñjate bhartuḥ sā tu nityaṃ yudhiṣṭhira ||
daivataṃ ca patiṃ mene bhartuś cittānusāriṇī ||
na karmaṇā na manasā nātyaśnān nāpi cāpibat ||
taṃ sarvabhāvopagatā patiśuśrūṣaṇe ratā ||
sādhvācārā śucir dakṣā kuṭumbasya hitaiṣiṇī ||
bhartuś cāpi hitaṃ yat tat satataṃ sānuvartate ||
devatātithibhṛtyānāṃ śvaśrūśvaśurayos tathā ||
śuśrūṣaṇaparā nityaṃ satataṃ saṃyatendriyā ||
sā brāhmaṇaṃ tadā dṛṣṭvā saṃsthitaṃ bhaikṣakāṅkṣiṇam ||
kurvatī patiśuśrūṣāṃ sasmārātha śubhekṣaṇā ||
vrīḍitā sābhavat sādhvī tadā bharatasattama ||
bhikṣām ādāya viprāya nirjagāma yaśasvinī ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच कश् चिद् द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः ॥ तपस्वी धर्मशीलश् च कौशिको नाम भारत ॥ साङ्गोपनिषदान् वेदान् अधीते द्विजसत्तमः ॥ स वृक्षमूले कस्मिंश् चिद् वेदान् उच्चारयन् स्थितः ॥ उपरिष्टाच् च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत ॥ तया पुरीषम् उत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि ॥ ताम् अवेक्ष्य ततः क्रुद्धः समपध्यायत द्विजः ॥ भृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता ॥ अपध्याता च विप्रेण न्यपतद् वसुधातले ॥ बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्त्वाम् अचेतनाम् ॥ कारुण्याद् अभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः ॥ अकार्यं कृतवान् अस्मि रागद्वेषबलात्कृतः ॥ इत्य् उक्त्वा बहुशो विद्वान् ग्रामं भैक्षाय संश्रितः ॥ ग्रामे शुचीनि प्रचरन् कुलानि भरतर्षभ ॥ प्रविष्टस् तत् कुलं यत्र पूर्वं चरितवांस् तु सः ॥ देहीति याचमानो वै तिष्ठेत्य् उक्तः स्त्रिया ततः ॥ शौचं तु यावत् कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिनी ॥ एतस्मिन्न् अन्तरे राजन् क्षुधासंपीडितो भृशम् ॥ भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम ॥ सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम् ॥ पाद्यम् आचमनीयं च ददौ भर्त्रे तथासनम् ॥ प्रह्वा पर्यचरच् चापि भर्तारम् असितेक्षणा ॥ आहारेणाथ भक्ष्यैश् च वाक्यैः सुमधुरैस् तथा ॥ उच्छिष्टं भुञ्जते भर्तुः सा तु नित्यं युधिष्ठिर ॥ दैवतं च पतिं मेने भर्तुश् चित्तानुसारिणी ॥ न कर्मणा न मनसा नात्यश्नान् नापि चापिबत् ॥ तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता ॥ साध्वाचारा शुचिर् दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणी ॥ भर्तुश् चापि हितं यत् तत् सततं सानुवर्तते ॥ देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरयोस् तथा ॥ शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया ॥ सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम् ॥ कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा ॥ व्रीडिता साभवत् साध्वी तदा भरतसत्तम ॥ भिक्षाम् आदाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी ॥mārkaṇḍeya uvāca kaś cid dvijātipravaro vedādhyāyī tapodhanaḥ || tapasvī dharmaśīlaś ca kauśiko nāma bhārata || sāṅgopaniṣadān vedān adhīte dvijasattamaḥ || sa vṛkṣamūle kasmiṃś cid vedān uccārayan sthitaḥ || upariṣṭāc ca vṛkṣasya balākā saṃnyalīyata || tayā purīṣam utsṛṣṭaṃ brāhmaṇasya tadopari || tām avekṣya tataḥ kruddhaḥ samapadhyāyata dvijaḥ || bhṛśaṃ krodhābhibhūtena balākā sā nirīkṣitā || apadhyātā ca vipreṇa nyapatad vasudhātale || balākāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gatasattvām acetanām || kāruṇyād abhisaṃtaptaḥ paryaśocata tāṃ dvijaḥ || akāryaṃ kṛtavān asmi rāgadveṣabalātkṛtaḥ || ity uktvā bahuśo vidvān grāmaṃ bhaikṣāya saṃśritaḥ || grāme śucīni pracaran kulāni bharatarṣabha || praviṣṭas tat kulaṃ yatra pūrvaṃ caritavāṃs tu saḥ || dehīti yācamāno vai tiṣṭhety uktaḥ striyā tataḥ || śaucaṃ tu yāvat kurute bhājanasya kuṭumbinī || etasminn antare rājan kṣudhāsaṃpīḍito bhṛśam || bhartā praviṣṭaḥ sahasā tasyā bharatasattama || sā tu dṛṣṭvā patiṃ sādhvī brāhmaṇaṃ vyapahāya tam || pādyam ācamanīyaṃ ca dadau bhartre tathāsanam || prahvā paryacarac cāpi bhartāram asitekṣaṇā || āhāreṇātha bhakṣyaiś ca vākyaiḥ sumadhurais tathā || ucchiṣṭaṃ bhuñjate bhartuḥ sā tu nityaṃ yudhiṣṭhira || daivataṃ ca patiṃ mene bhartuś cittānusāriṇī || na karmaṇā na manasā nātyaśnān nāpi cāpibat || taṃ sarvabhāvopagatā patiśuśrūṣaṇe ratā || sādhvācārā śucir dakṣā kuṭumbasya hitaiṣiṇī || bhartuś cāpi hitaṃ yat tat satataṃ sānuvartate || devatātithibhṛtyānāṃ śvaśrūśvaśurayos tathā || śuśrūṣaṇaparā nityaṃ satataṃ saṃyatendriyā || sā brāhmaṇaṃ tadā dṛṣṭvā saṃsthitaṃ bhaikṣakāṅkṣiṇam || kurvatī patiśuśrūṣāṃ sasmārātha śubhekṣaṇā || vrīḍitā sābhavat sādhvī tadā bharatasattama || bhikṣām ādāya viprāya nirjagāma yaśasvinī ||Маркандея рассказывает о Каушике, лучшем дваждырожденном, изучавшем Веды с ангами и упанишадами; читая Веду под деревом, он разгневался на цаплю, испачкавшую его, и сжег ее взглядом, затем раскаялся; придя за милостыней, он был остановлен хозяйкой, которая сперва служила голодному усталому мужу, почитая его как божество и заботясь о доме, свекрови, свекре, гостях и слугах; вспомнив брахмана, она со стыдом вынесла ему милостыню.

Translation

Маркандея сказал: «Жил брахман Каушика, изучавший Веды с ангами и упанишадами, тапасвин и человек дхармы. Однажды он произносил Веды под деревом, и цапля, сидевшая выше, испражнилась на него. Разгневанный брахман посмотрел на нее, и она упала мертвой. Увидев это, он раскаялся: “Я совершил недолжное, увлеченный силой гнева и неприязни”. Затем он пошел в деревню за милостыней. В доме, где он прежде уже бывал, женщина сказала ему: “Подожди”, пока очищала сосуд. В это время вошел ее муж, голодный и усталый. Она оставила брахмана, дала мужу воду для ног, воду для омовения рта, сиденье, пищу и сладкие слова. Она всегда ела остатки мужа, считала его божеством, была чистой, искусной, заботилась о семье, свекрови, свекре, богах, гостях и слугах. Вспомнив о брахмане, она устыдилась и вынесла ему милостыню».

Commentary

Каушика знает Веду, но его гнев сжигает живое существо. Пативрата же, не выставляя знания, видит свой долг и действует без рассеяния.

Version

6e6f75c3b50b · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC