Mahabharata 3.197.18-30

Devanāgarī

ब्राह्मण उवाच
किम् इदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्य् उक्त्वा वराङ्गने ॥
उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्य् असि ॥
मार्कण्डेय उवाच
ब्राह्मणं क्रोधसंतप्तं ज्वलन्तम् इव तेजसा ॥
दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्र सान्त्वपूर्वं वचो ऽब्रवीत् ॥
क्षन्तुम् अर्हसि मे विप्र भर्ता मे दैवतं महत् ॥
स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितो मया ॥
ब्राह्मण उवाच
ब्राह्मणा न गरीयांसो गरीयांस् ते पतिः कृतः ॥
गृहस्थधर्मे वर्तन्ती ब्राह्मणान् अवमन्यसे ॥
इन्द्रो ऽप्य् एषां प्रणमते किं पुनर् मानुषा भुवि ॥
अवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न श्रुतं त्वया ॥
ब्राह्मणा ह्य् अग्निसदृशा दहेयुः पृथिवीम् अपि ॥
स्त्र्य् उवाच
नावजानाम्य् अहं विप्रान् देवैस् तुल्यान् मनस्विनः ॥
अपराधम् इमं विप्र क्षन्तुम् अर्हसि मे ऽनघ ॥
जानामि तेजो विप्राणां महाभाग्यं च धीमताम् ॥
अपेयः सागरः क्रोधात् कृतो हि लवणोदकः ॥
तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम् ॥
येषां क्रोधाग्निर् अद्यापि दण्डके नोपशाम्यति ॥
ब्राह्मणानां परिभवाद् वातापिश् च दुरात्मवान् ॥
अगस्त्यम् ऋषिम् आसाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः ॥
प्रभावा बहवश् चापि श्रूयन्ते ब्रह्मवादिनाम् ॥
क्रोधः सुविपुलो ब्रह्मन् प्रसादश् च महात्मनाम् ॥
अस्मिंस् त्व् अतिक्रमे ब्रह्मन् क्षन्तुम् अर्हसि मे ऽनघ ॥
पतिशुश्रूषया धर्मो यः स मे रोचते द्विज ॥
दैवतेष्व् अपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम् ॥
अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं द्विजोत्तम ॥
शुश्रूषायाः फलं पश्य पत्युर् ब्राह्मण यादृशम् ॥
बलाका हि त्वया दग्धा रोषात् तद् विदितं मम ॥

Transliteration (IAST)

brāhmaṇa uvāca
kim idaṃ bhavati tvaṃ māṃ tiṣṭhety uktvā varāṅgane ||
uparodhaṃ kṛtavatī na visarjitavaty asi ||
mārkaṇḍeya uvāca
brāhmaṇaṃ krodhasaṃtaptaṃ jvalantam iva tejasā ||
dṛṣṭvā sādhvī manuṣyendra sāntvapūrvaṃ vaco 'bravīt ||
kṣantum arhasi me vipra bhartā me daivataṃ mahat ||
sa cāpi kṣudhitaḥ śrāntaḥ prāptaḥ śuśrūṣito mayā ||
brāhmaṇa uvāca
brāhmaṇā na garīyāṃso garīyāṃs te patiḥ kṛtaḥ ||
gṛhasthadharme vartantī brāhmaṇān avamanyase ||
indro 'py eṣāṃ praṇamate kiṃ punar mānuṣā bhuvi ||
avalipte na jānīṣe vṛddhānāṃ na śrutaṃ tvayā ||
brāhmaṇā hy agnisadṛśā daheyuḥ pṛthivīm api ||
stry uvāca
nāvajānāmy ahaṃ viprān devais tulyān manasvinaḥ ||
aparādham imaṃ vipra kṣantum arhasi me 'nagha ||
jānāmi tejo viprāṇāṃ mahābhāgyaṃ ca dhīmatām ||
apeyaḥ sāgaraḥ krodhāt kṛto hi lavaṇodakaḥ ||
tathaiva dīptatapasāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām ||
yeṣāṃ krodhāgnir adyāpi daṇḍake nopaśāmyati ||
brāhmaṇānāṃ paribhavād vātāpiś ca durātmavān ||
agastyam ṛṣim āsādya jīrṇaḥ krūro mahāsuraḥ ||
prabhāvā bahavaś cāpi śrūyante brahmavādinām ||
krodhaḥ suvipulo brahman prasādaś ca mahātmanām ||
asmiṃs tv atikrame brahman kṣantum arhasi me 'nagha ||
patiśuśrūṣayā dharmo yaḥ sa me rocate dvija ||
daivateṣv api sarveṣu bhartā me daivataṃ param ||
aviśeṣeṇa tasyāhaṃ kuryāṃ dharmaṃ dvijottama ||
śuśrūṣāyāḥ phalaṃ paśya patyur brāhmaṇa yādṛśam ||
balākā hi tvayā dagdhā roṣāt tad viditaṃ mama ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ब्राह्मण उवाच किम् इदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्य् उक्त्वा वराङ्गने ॥ उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्य् असि ॥ मार्कण्डेय उवाच ब्राह्मणं क्रोधसंतप्तं ज्वलन्तम् इव तेजसा ॥ दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्र सान्त्वपूर्वं वचो ऽब्रवीत् ॥ क्षन्तुम् अर्हसि मे विप्र भर्ता मे दैवतं महत् ॥ स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितो मया ॥ ब्राह्मण उवाच ब्राह्मणा न गरीयांसो गरीयांस् ते पतिः कृतः ॥ गृहस्थधर्मे वर्तन्ती ब्राह्मणान् अवमन्यसे ॥ इन्द्रो ऽप्य् एषां प्रणमते किं पुनर् मानुषा भुवि ॥ अवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न श्रुतं त्वया ॥ ब्राह्मणा ह्य् अग्निसदृशा दहेयुः पृथिवीम् अपि ॥ स्त्र्य् उवाच नावजानाम्य् अहं विप्रान् देवैस् तुल्यान् मनस्विनः ॥ अपराधम् इमं विप्र क्षन्तुम् अर्हसि मे ऽनघ ॥ जानामि तेजो विप्राणां महाभाग्यं च धीमताम् ॥ अपेयः सागरः क्रोधात् कृतो हि लवणोदकः ॥ तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ येषां क्रोधाग्निर् अद्यापि दण्डके नोपशाम्यति ॥ ब्राह्मणानां परिभवाद् वातापिश् च दुरात्मवान् ॥ अगस्त्यम् ऋषिम् आसाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः ॥ प्रभावा बहवश् चापि श्रूयन्ते ब्रह्मवादिनाम् ॥ क्रोधः सुविपुलो ब्रह्मन् प्रसादश् च महात्मनाम् ॥ अस्मिंस् त्व् अतिक्रमे ब्रह्मन् क्षन्तुम् अर्हसि मे ऽनघ ॥ पतिशुश्रूषया धर्मो यः स मे रोचते द्विज ॥ दैवतेष्व् अपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम् ॥ अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं द्विजोत्तम ॥ शुश्रूषायाः फलं पश्य पत्युर् ब्राह्मण यादृशम् ॥ बलाका हि त्वया दग्धा रोषात् तद् विदितं मम ॥brāhmaṇa uvāca kim idaṃ bhavati tvaṃ māṃ tiṣṭhety uktvā varāṅgane || uparodhaṃ kṛtavatī na visarjitavaty asi || mārkaṇḍeya uvāca brāhmaṇaṃ krodhasaṃtaptaṃ jvalantam iva tejasā || dṛṣṭvā sādhvī manuṣyendra sāntvapūrvaṃ vaco 'bravīt || kṣantum arhasi me vipra bhartā me daivataṃ mahat || sa cāpi kṣudhitaḥ śrāntaḥ prāptaḥ śuśrūṣito mayā || brāhmaṇa uvāca brāhmaṇā na garīyāṃso garīyāṃs te patiḥ kṛtaḥ || gṛhasthadharme vartantī brāhmaṇān avamanyase || indro 'py eṣāṃ praṇamate kiṃ punar mānuṣā bhuvi || avalipte na jānīṣe vṛddhānāṃ na śrutaṃ tvayā || brāhmaṇā hy agnisadṛśā daheyuḥ pṛthivīm api || stry uvāca nāvajānāmy ahaṃ viprān devais tulyān manasvinaḥ || aparādham imaṃ vipra kṣantum arhasi me 'nagha || jānāmi tejo viprāṇāṃ mahābhāgyaṃ ca dhīmatām || apeyaḥ sāgaraḥ krodhāt kṛto hi lavaṇodakaḥ || tathaiva dīptatapasāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām || yeṣāṃ krodhāgnir adyāpi daṇḍake nopaśāmyati || brāhmaṇānāṃ paribhavād vātāpiś ca durātmavān || agastyam ṛṣim āsādya jīrṇaḥ krūro mahāsuraḥ || prabhāvā bahavaś cāpi śrūyante brahmavādinām || krodhaḥ suvipulo brahman prasādaś ca mahātmanām || asmiṃs tv atikrame brahman kṣantum arhasi me 'nagha || patiśuśrūṣayā dharmo yaḥ sa me rocate dvija || daivateṣv api sarveṣu bhartā me daivataṃ param || aviśeṣeṇa tasyāhaṃ kuryāṃ dharmaṃ dvijottama || śuśrūṣāyāḥ phalaṃ paśya patyur brāhmaṇa yādṛśam || balākā hi tvayā dagdhā roṣāt tad viditaṃ mama ||Каушика гневно укоряет женщину за задержку и считает, что она пренебрегает брахманами ради мужа; она мягко просит прощения, говорит, что муж для нее великое божество, но она не презирает брахманов, знает их силу, гнев и милость, помнит примеры моря, Дандаки и Ватапи; ее дхарма - служение мужу, и плод этой службы таков, что она знает о сожженной им цапле.

Translation

Каушика сказал: «Почему ты, сказав мне ждать, задержала меня и не отпустила? Разве брахманы не выше? Ты поставила мужа выше и, живя в доме, пренебрегаешь брахманами. Даже Индра склоняется перед ними; брахманы подобны огню и могли бы сжечь землю». Женщина спокойно ответила: «Я не презираю брахманов, равных богам. Прости мне этот проступок. Я знаю силу мудрых брахманов: от их гнева море стало соленым, огонь их тапаса в Дандаке не утихает, жестокий Ватапи был переварен Агастьей. Но в этом нарушении прости меня: мне люба дхарма служения мужу. Среди всех божеств муж для меня высшее божество. Посмотри плод служения мужу: я знаю, что ты в гневе сжег цаплю».

Commentary

Женщина не спорит с достоинством брахманов, но показывает, что знание без обуздания гнева еще не полно. Ее верность дает ей внутреннее зрение.

Version

2588114c97f2 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC