Mahabharata 3.197.31-44

Devanāgarī

क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम ॥
यः क्रोधमोहौ त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥
यो वदेद् इह सत्यानि गुरुं संतोषयेत च ॥
हिंसितश् च न हिंसेत तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥
जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः ॥
कामक्रोधौ वशे यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥
यस्य चात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनः ॥
सर्वधर्मेषु च रतस् तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥
यो ऽध्यापयेद् अधीयीत यजेद् वा याजयीत वा ॥
दद्याद् वापि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥
ब्रह्मचारी च वेदान्यो अधीयीत द्विजोत्तमः ॥
स्वाध्याये चाप्रमत्तो वै तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥
यद् ब्राह्मणानां कुशलं तद् एषां परिकीर्तयेत् ॥
सत्यं तथा व्याहरतां नानृते रमते मनः ॥
धनं तु ब्राह्मणस्याहुः स्वाध्यायं दमम् आर्जवम् ॥
इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं द्विजसत्तम ॥
सत्यार्जवे धर्मम् आहुः परं धर्मविदो जनाः ॥
दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः स तु सत्ये प्रतिष्ठितः ॥
श्रुतिप्रमाणो धर्मः स्याद् इति वृद्धानुशासनम् ॥
बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम ॥
भवान् अपि च धर्मज्ञः स्वाध्यायनिरतः शुचिः ॥
न तु तत्त्वेन भगवन् धर्मान् वेत्सीति मे मतिः ॥
मातापितृभ्यां शुश्रूषुः सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥
मिथिलायां वसन् व्याधः स ते धर्मान् प्रवक्ष्यति ॥
तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम ॥
अत्युक्तम् अपि मे सर्वं क्षन्तुम् अर्हस्य् अनिन्दित ॥
स्त्रियो ह्य् अवध्याः सर्वेषां ये धर्मविदुषो जनाः ॥
ब्राह्मण उवाच
प्रीतो ऽस्मि तव भद्रं ते गतः क्रोधश् च शोभने ॥
उपालम्भस् त्वया ह्य् उक्तो मम निःश्रेयसं परम् ॥
स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोभने ॥
मार्कण्डेय उवाच
तया विसृष्टो निर्गम्य स्वम् एव भवनं ययौ ॥
विनिन्दन् स द्विजो ऽऽत्मानं कौशिको नरसत्तम ॥

Transliteration (IAST)

krodhaḥ śatruḥ śarīrastho manuṣyāṇāṃ dvijottama ||
yaḥ krodhamohau tyajati taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ ||
yo vaded iha satyāni guruṃ saṃtoṣayeta ca ||
hiṃsitaś ca na hiṃseta taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ ||
jitendriyo dharmaparaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ ||
kāmakrodhau vaśe yasya taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ ||
yasya cātmasamo loko dharmajñasya manasvinaḥ ||
sarvadharmeṣu ca ratas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ ||
yo 'dhyāpayed adhīyīta yajed vā yājayīta vā ||
dadyād vāpi yathāśakti taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ ||
brahmacārī ca vedānyo adhīyīta dvijottamaḥ ||
svādhyāye cāpramatto vai taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ ||
yad brāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tad eṣāṃ parikīrtayet ||
satyaṃ tathā vyāharatāṃ nānṛte ramate manaḥ ||
dhanaṃ tu brāhmaṇasyāhuḥ svādhyāyaṃ damam ārjavam ||
indriyāṇāṃ nigrahaṃ ca śāśvataṃ dvijasattama ||
satyārjave dharmam āhuḥ paraṃ dharmavido janāḥ ||
durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ sa tu satye pratiṣṭhitaḥ ||
śrutipramāṇo dharmaḥ syād iti vṛddhānuśāsanam ||
bahudhā dṛśyate dharmaḥ sūkṣma eva dvijottama ||
bhavān api ca dharmajñaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ ||
na tu tattvena bhagavan dharmān vetsīti me matiḥ ||
mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣuḥ satyavādī jitendriyaḥ ||
mithilāyāṃ vasan vyādhaḥ sa te dharmān pravakṣyati ||
tatra gacchasva bhadraṃ te yathākāmaṃ dvijottama ||
atyuktam api me sarvaṃ kṣantum arhasy anindita ||
striyo hy avadhyāḥ sarveṣāṃ ye dharmaviduṣo janāḥ ||
brāhmaṇa uvāca
prīto 'smi tava bhadraṃ te gataḥ krodhaś ca śobhane ||
upālambhas tvayā hy ukto mama niḥśreyasaṃ param ||
svasti te 'stu gamiṣyāmi sādhayiṣyāmi śobhane ||
mārkaṇḍeya uvāca
tayā visṛṣṭo nirgamya svam eva bhavanaṃ yayau ||
vinindan sa dvijo ''tmānaṃ kauśiko narasattama ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम ॥ यः क्रोधमोहौ त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ यो वदेद् इह सत्यानि गुरुं संतोषयेत च ॥ हिंसितश् च न हिंसेत तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः ॥ कामक्रोधौ वशे यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ यस्य चात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनः ॥ सर्वधर्मेषु च रतस् तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ यो ऽध्यापयेद् अधीयीत यजेद् वा याजयीत वा ॥ दद्याद् वापि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ब्रह्मचारी च वेदान्यो अधीयीत द्विजोत्तमः ॥ स्वाध्याये चाप्रमत्तो वै तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ यद् ब्राह्मणानां कुशलं तद् एषां परिकीर्तयेत् ॥ सत्यं तथा व्याहरतां नानृते रमते मनः ॥ धनं तु ब्राह्मणस्याहुः स्वाध्यायं दमम् आर्जवम् ॥ इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं द्विजसत्तम ॥ सत्यार्जवे धर्मम् आहुः परं धर्मविदो जनाः ॥ दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः स तु सत्ये प्रतिष्ठितः ॥ श्रुतिप्रमाणो धर्मः स्याद् इति वृद्धानुशासनम् ॥ बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम ॥ भवान् अपि च धर्मज्ञः स्वाध्यायनिरतः शुचिः ॥ न तु तत्त्वेन भगवन् धर्मान् वेत्सीति मे मतिः ॥ मातापितृभ्यां शुश्रूषुः सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ मिथिलायां वसन् व्याधः स ते धर्मान् प्रवक्ष्यति ॥ तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम ॥ अत्युक्तम् अपि मे सर्वं क्षन्तुम् अर्हस्य् अनिन्दित ॥ स्त्रियो ह्य् अवध्याः सर्वेषां ये धर्मविदुषो जनाः ॥ ब्राह्मण उवाच प्रीतो ऽस्मि तव भद्रं ते गतः क्रोधश् च शोभने ॥ उपालम्भस् त्वया ह्य् उक्तो मम निःश्रेयसं परम् ॥ स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोभने ॥ मार्कण्डेय उवाच तया विसृष्टो निर्गम्य स्वम् एव भवनं ययौ ॥ विनिन्दन् स द्विजो ऽऽत्मानं कौशिको नरसत्तम ॥krodhaḥ śatruḥ śarīrastho manuṣyāṇāṃ dvijottama || yaḥ krodhamohau tyajati taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || yo vaded iha satyāni guruṃ saṃtoṣayeta ca || hiṃsitaś ca na hiṃseta taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || jitendriyo dharmaparaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ || kāmakrodhau vaśe yasya taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || yasya cātmasamo loko dharmajñasya manasvinaḥ || sarvadharmeṣu ca ratas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || yo 'dhyāpayed adhīyīta yajed vā yājayīta vā || dadyād vāpi yathāśakti taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || brahmacārī ca vedānyo adhīyīta dvijottamaḥ || svādhyāye cāpramatto vai taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || yad brāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tad eṣāṃ parikīrtayet || satyaṃ tathā vyāharatāṃ nānṛte ramate manaḥ || dhanaṃ tu brāhmaṇasyāhuḥ svādhyāyaṃ damam ārjavam || indriyāṇāṃ nigrahaṃ ca śāśvataṃ dvijasattama || satyārjave dharmam āhuḥ paraṃ dharmavido janāḥ || durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ sa tu satye pratiṣṭhitaḥ || śrutipramāṇo dharmaḥ syād iti vṛddhānuśāsanam || bahudhā dṛśyate dharmaḥ sūkṣma eva dvijottama || bhavān api ca dharmajñaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ || na tu tattvena bhagavan dharmān vetsīti me matiḥ || mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣuḥ satyavādī jitendriyaḥ || mithilāyāṃ vasan vyādhaḥ sa te dharmān pravakṣyati || tatra gacchasva bhadraṃ te yathākāmaṃ dvijottama || atyuktam api me sarvaṃ kṣantum arhasy anindita || striyo hy avadhyāḥ sarveṣāṃ ye dharmaviduṣo janāḥ || brāhmaṇa uvāca prīto 'smi tava bhadraṃ te gataḥ krodhaś ca śobhane || upālambhas tvayā hy ukto mama niḥśreyasaṃ param || svasti te 'stu gamiṣyāmi sādhayiṣyāmi śobhane || mārkaṇḍeya uvāca tayā visṛṣṭo nirgamya svam eva bhavanaṃ yayau || vinindan sa dvijo ''tmānaṃ kauśiko narasattama ||Женщина учит, что гнев - враг внутри тела; богами брахманом считается тот, кто оставляет гнев и заблуждение, говорит истину, удовлетворяет гуру, не отвечает вредом на вред, владеет чувствами, предан свэдхьяе, чист, равно смотрит на мир, учит и учится, жертвует и дает; богатство брахмана - свэдхьяя, самообуздание, прямота и контроль чувств; дхарма тонка и основана на истине и шрути; она считает, что Каушика не знает дхарму в сущности, и отправляет его в Митхилу к Дхармавьядхе, который служит родителям, говорит истину и владеет чувствами; Каушика доволен, его гнев проходит, он благодарит ее и уходит, порицая себя.

Translation

Женщина сказала: «Гнев - враг, пребывающий в теле человека. Того, кто оставляет гнев и заблуждение, боги знают как брахмана. Кто говорит истину, удовлетворяет гуру, не отвечает вредом на вред, владеет чувствами, предан дхарме и свэдхьяе, чист, удерживает желание и гнев, равно смотрит на мир, учит и учится, жертвует, совершает жертву и дает по силе, того боги знают как брахмана. Богатством брахмана называют свэдхьяю, самообуздание, прямоту и контроль чувств. Высшую дхарму знатоки дхармы видят в истине и прямоте; вечная дхарма трудна для познания, она основана на истине и подтверждается шрути. Ты знаешь дхарму, но, как мне кажется, не знаешь ее в сущности. В Митхиле живет Дхармавьядха: он служит отцу и матери, говорит истину и владеет чувствами. Иди к нему; он объяснит тебе дхармы». Брахман ответил: «Я доволен тобой, гнев мой прошел. Твой упрек - мое высшее благо». Отпущенный ею, Каушика вернулся домой, порицая себя.

Commentary

Поворот рассказа резкий: учителем ведийского брахмана станет мясник. Дхарма тонка именно потому, что ее носителем может оказаться тот, кто без гордости исполняет свое дело и служит родителям.

Version

4fcefb096e01 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC