Mahabharata 3.198.1-18

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
चिन्तयित्वा तद् आश्चर्यं स्त्रिया प्रोक्तम् अशेषतः ॥
विनिन्दन् स द्विजो ऽऽत्मानम् आगस्कृत इवाबभौ ॥
चिन्तयानः स धर्मस्य सूक्ष्मां गतिम् अथाब्रवीत् ॥
श्रद्दधानेन भाव्यं वै गच्छामि मिथिलाम् अहम् ॥
कृतात्मा धर्मवित् तस्यां व्याधो निवसते किल ॥
तं गच्छाम्य् अहम् अद्यैव धर्मं प्रष्टुं तपोधनम् ॥
इति संचिन्त्य मनसा श्रद्दधानः स्त्रिया वचः ॥
बलाकाप्रत्ययेनासौ धर्म्यैश् च वचनैः शुभैः ॥
संप्रतस्थे स मिथिलां कौतूहलसमन्वितः ॥
अतिक्रामन्न् अरण्यानि ग्रामांश् च नगराणि च ॥
ततो जगाम मिथिलां जनकेन सुरक्षिताम् ॥
धर्मसेतुसमाकीर्णां यज्ञोत्सववतीं शुभाम् ॥
गोपुराट्टालकवतीं गृहप्राकारशोभिताम् ॥
प्रविश्य स पुरीं रम्यां विमानैर् बहुभिर् वृताम् ॥
पण्यैश् च बहुभिर् युक्तां सुविभक्तमहापथाम् ॥
अश्वै रथैस् तथा नागैर् यानैश् च बहुभिर् वृताम् ॥
हृष्टपुष्टजनाकीर्णां नित्योत्सवसमाकुलाम् ॥
सो ऽपश्यद् बहुवृत्तान्तां ब्राह्मणः समतिक्रमन् ॥
धर्मव्याधम् अपृच्छच् च स चास्य कथितो द्विजैः ॥
अपश्यत् तत्र गत्वा तं सूनामध्ये व्यवस्थितम् ॥
मार्गमाहिषमांसानि विक्रीणन्तं तपस्विनम् ॥
आकुलत्वात् तु क्रेतॄणाम् एकान्ते संस्थितो द्विजः ॥
स तु ज्ञात्वा द्विजं प्राप्तं सहसा संभ्रमोत्थितः ॥
आजगाम यतो विप्रः स्थित एकान्त आसने ॥
व्याध उवाच
अभिवादये त्वा भगवन् स्वागतं ते द्विजोत्तम ॥
अहं व्याधस् तु भद्रं ते किं करोमि प्रशाधि माम् ॥
एकपत्न्या यद् उक्तो ऽसि गच्छ त्वं मिथिलाम् इति ॥
जानाम्य् एतद् अहं सर्वं यदर्थं त्वम् इहागतः ॥
मार्कण्डेय उवाच
श्रुत्वा तु तस्य तद् वाक्यं स विप्रो भृशहर्षितः ॥
द्वितीयम् इदम् आश्चर्यम् इत्य् अचिन्तयत द्विजः ॥
अदेशस्थं हि ते स्थानम् इति व्याधो ऽब्रवीद् द्विजम् ॥
गृहं गच्छाव भगवन् यदि रोचयसे ऽनघ ॥
बाढम् इत्य् एव संहृष्टो विप्रो वचनम् अब्रवीत् ॥
अग्रतस् तु द्विजं कृत्वा स जगाम गृहान् प्रति ॥
प्रविश्य च गृहं रम्यम् आसनेनाभिपूजितः ॥
पाद्यम् आचमनीयं च प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ॥
ततः सुखोपविष्टस् तं व्याधं वचनम् अब्रवीत् ॥
कर्मैतद् वै न सदृशं भवतः प्रतिभाति मे ॥
अनुतप्ये भृशं तात तव घोरेण कर्मणा ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
cintayitvā tad āścaryaṃ striyā proktam aśeṣataḥ ||
vinindan sa dvijo ''tmānam āgaskṛta ivābabhau ||
cintayānaḥ sa dharmasya sūkṣmāṃ gatim athābravīt ||
śraddadhānena bhāvyaṃ vai gacchāmi mithilām aham ||
kṛtātmā dharmavit tasyāṃ vyādho nivasate kila ||
taṃ gacchāmy aham adyaiva dharmaṃ praṣṭuṃ tapodhanam ||
iti saṃcintya manasā śraddadhānaḥ striyā vacaḥ ||
balākāpratyayenāsau dharmyaiś ca vacanaiḥ śubhaiḥ ||
saṃpratasthe sa mithilāṃ kautūhalasamanvitaḥ ||
atikrāmann araṇyāni grāmāṃś ca nagarāṇi ca ||
tato jagāma mithilāṃ janakena surakṣitām ||
dharmasetusamākīrṇāṃ yajñotsavavatīṃ śubhām ||
gopurāṭṭālakavatīṃ gṛhaprākāraśobhitām ||
praviśya sa purīṃ ramyāṃ vimānair bahubhir vṛtām ||
paṇyaiś ca bahubhir yuktāṃ suvibhaktamahāpathām ||
aśvai rathais tathā nāgair yānaiś ca bahubhir vṛtām ||
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāṃ nityotsavasamākulām ||
so 'paśyad bahuvṛttāntāṃ brāhmaṇaḥ samatikraman ||
dharmavyādham apṛcchac ca sa cāsya kathito dvijaiḥ ||
apaśyat tatra gatvā taṃ sūnāmadhye vyavasthitam ||
mārgamāhiṣamāṃsāni vikrīṇantaṃ tapasvinam ||
ākulatvāt tu kretṝṇām ekānte saṃsthito dvijaḥ ||
sa tu jñātvā dvijaṃ prāptaṃ sahasā saṃbhramotthitaḥ ||
ājagāma yato vipraḥ sthita ekānta āsane ||
vyādha uvāca
abhivādaye tvā bhagavan svāgataṃ te dvijottama ||
ahaṃ vyādhas tu bhadraṃ te kiṃ karomi praśādhi mām ||
ekapatnyā yad ukto 'si gaccha tvaṃ mithilām iti ||
jānāmy etad ahaṃ sarvaṃ yadarthaṃ tvam ihāgataḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
śrutvā tu tasya tad vākyaṃ sa vipro bhṛśaharṣitaḥ ||
dvitīyam idam āścaryam ity acintayata dvijaḥ ||
adeśasthaṃ hi te sthānam iti vyādho 'bravīd dvijam ||
gṛhaṃ gacchāva bhagavan yadi rocayase 'nagha ||
bāḍham ity eva saṃhṛṣṭo vipro vacanam abravīt ||
agratas tu dvijaṃ kṛtvā sa jagāma gṛhān prati ||
praviśya ca gṛhaṃ ramyam āsanenābhipūjitaḥ ||
pādyam ācamanīyaṃ ca pratigṛhya dvijottamaḥ ||
tataḥ sukhopaviṣṭas taṃ vyādhaṃ vacanam abravīt ||
karmaitad vai na sadṛśaṃ bhavataḥ pratibhāti me ||
anutapye bhṛśaṃ tāta tava ghoreṇa karmaṇā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच चिन्तयित्वा तद् आश्चर्यं स्त्रिया प्रोक्तम् अशेषतः ॥ विनिन्दन् स द्विजो ऽऽत्मानम् आगस्कृत इवाबभौ ॥ चिन्तयानः स धर्मस्य सूक्ष्मां गतिम् अथाब्रवीत् ॥ श्रद्दधानेन भाव्यं वै गच्छामि मिथिलाम् अहम् ॥ कृतात्मा धर्मवित् तस्यां व्याधो निवसते किल ॥ तं गच्छाम्य् अहम् अद्यैव धर्मं प्रष्टुं तपोधनम् ॥ इति संचिन्त्य मनसा श्रद्दधानः स्त्रिया वचः ॥ बलाकाप्रत्ययेनासौ धर्म्यैश् च वचनैः शुभैः ॥ संप्रतस्थे स मिथिलां कौतूहलसमन्वितः ॥ अतिक्रामन्न् अरण्यानि ग्रामांश् च नगराणि च ॥ ततो जगाम मिथिलां जनकेन सुरक्षिताम् ॥ धर्मसेतुसमाकीर्णां यज्ञोत्सववतीं शुभाम् ॥ गोपुराट्टालकवतीं गृहप्राकारशोभिताम् ॥ प्रविश्य स पुरीं रम्यां विमानैर् बहुभिर् वृताम् ॥ पण्यैश् च बहुभिर् युक्तां सुविभक्तमहापथाम् ॥ अश्वै रथैस् तथा नागैर् यानैश् च बहुभिर् वृताम् ॥ हृष्टपुष्टजनाकीर्णां नित्योत्सवसमाकुलाम् ॥ सो ऽपश्यद् बहुवृत्तान्तां ब्राह्मणः समतिक्रमन् ॥ धर्मव्याधम् अपृच्छच् च स चास्य कथितो द्विजैः ॥ अपश्यत् तत्र गत्वा तं सूनामध्ये व्यवस्थितम् ॥ मार्गमाहिषमांसानि विक्रीणन्तं तपस्विनम् ॥ आकुलत्वात् तु क्रेतॄणाम् एकान्ते संस्थितो द्विजः ॥ स तु ज्ञात्वा द्विजं प्राप्तं सहसा संभ्रमोत्थितः ॥ आजगाम यतो विप्रः स्थित एकान्त आसने ॥ व्याध उवाच अभिवादये त्वा भगवन् स्वागतं ते द्विजोत्तम ॥ अहं व्याधस् तु भद्रं ते किं करोमि प्रशाधि माम् ॥ एकपत्न्या यद् उक्तो ऽसि गच्छ त्वं मिथिलाम् इति ॥ जानाम्य् एतद् अहं सर्वं यदर्थं त्वम् इहागतः ॥ मार्कण्डेय उवाच श्रुत्वा तु तस्य तद् वाक्यं स विप्रो भृशहर्षितः ॥ द्वितीयम् इदम् आश्चर्यम् इत्य् अचिन्तयत द्विजः ॥ अदेशस्थं हि ते स्थानम् इति व्याधो ऽब्रवीद् द्विजम् ॥ गृहं गच्छाव भगवन् यदि रोचयसे ऽनघ ॥ बाढम् इत्य् एव संहृष्टो विप्रो वचनम् अब्रवीत् ॥ अग्रतस् तु द्विजं कृत्वा स जगाम गृहान् प्रति ॥ प्रविश्य च गृहं रम्यम् आसनेनाभिपूजितः ॥ पाद्यम् आचमनीयं च प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ॥ ततः सुखोपविष्टस् तं व्याधं वचनम् अब्रवीत् ॥ कर्मैतद् वै न सदृशं भवतः प्रतिभाति मे ॥ अनुतप्ये भृशं तात तव घोरेण कर्मणा ॥mārkaṇḍeya uvāca cintayitvā tad āścaryaṃ striyā proktam aśeṣataḥ || vinindan sa dvijo ''tmānam āgaskṛta ivābabhau || cintayānaḥ sa dharmasya sūkṣmāṃ gatim athābravīt || śraddadhānena bhāvyaṃ vai gacchāmi mithilām aham || kṛtātmā dharmavit tasyāṃ vyādho nivasate kila || taṃ gacchāmy aham adyaiva dharmaṃ praṣṭuṃ tapodhanam || iti saṃcintya manasā śraddadhānaḥ striyā vacaḥ || balākāpratyayenāsau dharmyaiś ca vacanaiḥ śubhaiḥ || saṃpratasthe sa mithilāṃ kautūhalasamanvitaḥ || atikrāmann araṇyāni grāmāṃś ca nagarāṇi ca || tato jagāma mithilāṃ janakena surakṣitām || dharmasetusamākīrṇāṃ yajñotsavavatīṃ śubhām || gopurāṭṭālakavatīṃ gṛhaprākāraśobhitām || praviśya sa purīṃ ramyāṃ vimānair bahubhir vṛtām || paṇyaiś ca bahubhir yuktāṃ suvibhaktamahāpathām || aśvai rathais tathā nāgair yānaiś ca bahubhir vṛtām || hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāṃ nityotsavasamākulām || so 'paśyad bahuvṛttāntāṃ brāhmaṇaḥ samatikraman || dharmavyādham apṛcchac ca sa cāsya kathito dvijaiḥ || apaśyat tatra gatvā taṃ sūnāmadhye vyavasthitam || mārgamāhiṣamāṃsāni vikrīṇantaṃ tapasvinam || ākulatvāt tu kretṝṇām ekānte saṃsthito dvijaḥ || sa tu jñātvā dvijaṃ prāptaṃ sahasā saṃbhramotthitaḥ || ājagāma yato vipraḥ sthita ekānta āsane || vyādha uvāca abhivādaye tvā bhagavan svāgataṃ te dvijottama || ahaṃ vyādhas tu bhadraṃ te kiṃ karomi praśādhi mām || ekapatnyā yad ukto 'si gaccha tvaṃ mithilām iti || jānāmy etad ahaṃ sarvaṃ yadarthaṃ tvam ihāgataḥ || mārkaṇḍeya uvāca śrutvā tu tasya tad vākyaṃ sa vipro bhṛśaharṣitaḥ || dvitīyam idam āścaryam ity acintayata dvijaḥ || adeśasthaṃ hi te sthānam iti vyādho 'bravīd dvijam || gṛhaṃ gacchāva bhagavan yadi rocayase 'nagha || bāḍham ity eva saṃhṛṣṭo vipro vacanam abravīt || agratas tu dvijaṃ kṛtvā sa jagāma gṛhān prati || praviśya ca gṛhaṃ ramyam āsanenābhipūjitaḥ || pādyam ācamanīyaṃ ca pratigṛhya dvijottamaḥ || tataḥ sukhopaviṣṭas taṃ vyādhaṃ vacanam abravīt || karmaitad vai na sadṛśaṃ bhavataḥ pratibhāti me || anutapye bhṛśaṃ tāta tava ghoreṇa karmaṇā ||Каушика, пораженный словами женщины, решает с верой идти в Митхилу к Дхармавьядхе; он проходит леса, деревни и города, входит в Митхилу Джанаки, богатую воротами, рынками, колесницами, конями, слонами и праздниками, находит Дхармавьядху среди мясных рядов, продающим мясо оленей и буйволов; тот сам узнает цель его прихода и приглашает брахмана домой, где почитает его водой для ног и сиденьем; Каушика говорит, что это занятие кажется недостойным и причиняет ему скорбь.

Translation

Каушика, размышляя о чудесных словах женщины и порицая себя, сказал: «Я должен с верой идти в Митхилу. Там, говорят, живет Дхармавьядха, знающий дхарму». Он прошел леса, деревни и города и пришел в Митхилу, охраняемую Джанакой, город с воротами, башнями, рынками, широкими улицами, конями, колесницами, слонами и постоянными праздниками. Брахман спросил о Дхармавьядхе и нашел его среди мясных рядов, продающим мясо оленей и буйволов. Дхармавьядха, увидев брахмана, сам подошел, поклонился и сказал: «Добро пожаловать. Я тот вьядха. Женщина сказала тебе идти в Митхилу; я знаю, зачем ты пришел». Брахман удивился еще больше. Вьядха пригласил его домой, почтил сиденьем, водой для ног и омовения рта. Тогда брахман сказал: «Это дело кажется мне не подходящим тебе. Я сильно скорблю из-за твоего страшного занятия».

Commentary

Каушика входит в Митхилу с ожиданием мудреца, а встречает торговца мясом. Текст намеренно разрушает внешнюю оценку, чтобы открыть дхарму как верность истине внутри данного положения.

Version

24a3dac4e976 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC