Mahabharata 3.198.79-94

Devanāgarī

पारणं चापि विद्यानां तीर्थानाम् अवगाहनम् ॥
क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम् ॥
सर्वभूतदयावन्तो अहिंसानिरताः सदा ॥
परुषं न प्रभाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः ॥
शुभानाम् अशुभानां च कर्मणां फलसंचये ॥
विपाकम् अभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥
न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः ॥
सन्तः स्वर्गजितः शुक्लाः संनिविष्टाश् च सत्पथे ॥
दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः ॥
सर्वभूतदयावन्तस् ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥
सर्वपूज्याः श्रुतधनास् तथैव च तपस्विनः ॥
दाननित्याः सुखांल् लोकान् आप्नुवन्तीह च श्रियम् ॥
पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः ॥
अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः ॥
लोकयात्रां च पश्यन्तो धर्मम् आत्महितानि च ॥
एवं सन्तो वर्तमाना एधन्ते शाश्वतीः समाः ॥
अहिंसा सत्यवचनम् आनृशंस्यम् अथार्जवम् ॥
अद्रोहो नातिमानश् च ह्रीस् तितिक्षा दमः शमः ॥
धीमन्तो धृतिमन्तश् च भूतानाम् अनुकम्पकाः ॥
अकामद्वेषसंयुक्तास् ते सन्तो लोकसत्कृताः ॥
त्रीण्य् एव तु पदान्य् आहुः सतां वृत्तम् अनुत्तमम् ॥
न द्रुह्येच् चैव दद्याच् च सत्यं चैव सदा वदेत् ॥
सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः ॥
गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानम् उत्तमम् ॥
शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः ॥
अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता ॥
कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम् ॥
कर्मणा श्रुतसंपन्नं सतां मार्गम् अनुत्तमम् ॥
शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं धर्मेष्व् अतन्द्रिताः ॥
प्रज्ञाप्रासादम् आरुह्य मुह्यतो महतो जनान् ॥
प्रेक्षन्तो लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तम ॥
अतिपुण्यानि पापानि तानि द्विजवरोत्तम ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ॥
शिष्टाचारगुणान् ब्रह्मन् पुरस्कृत्य द्विजर्षभ ॥

Transliteration (IAST)

pāraṇaṃ cāpi vidyānāṃ tīrthānām avagāhanam ||
kṣamā satyārjavaṃ śaucaṃ śiṣṭācāranidarśanam ||
sarvabhūtadayāvanto ahiṃsāniratāḥ sadā ||
paruṣaṃ na prabhāṣante sadā santo dvijapriyāḥ ||
śubhānām aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye ||
vipākam abhijānanti te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ ||
nyāyopetā guṇopetāḥ sarvalokahitaiṣiṇaḥ ||
santaḥ svargajitaḥ śuklāḥ saṃniviṣṭāś ca satpathe ||
dātāraḥ saṃvibhaktāro dīnānugrahakāriṇaḥ ||
sarvabhūtadayāvantas te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ ||
sarvapūjyāḥ śrutadhanās tathaiva ca tapasvinaḥ ||
dānanityāḥ sukhāṃl lokān āpnuvantīha ca śriyam ||
pīḍayā ca kalatrasya bhṛtyānāṃ ca samāhitāḥ ||
atiśaktyā prayacchanti santaḥ sadbhiḥ samāgatāḥ ||
lokayātrāṃ ca paśyanto dharmam ātmahitāni ca ||
evaṃ santo vartamānā edhante śāśvatīḥ samāḥ ||
ahiṃsā satyavacanam ānṛśaṃsyam athārjavam ||
adroho nātimānaś ca hrīs titikṣā damaḥ śamaḥ ||
dhīmanto dhṛtimantaś ca bhūtānām anukampakāḥ ||
akāmadveṣasaṃyuktās te santo lokasatkṛtāḥ ||
trīṇy eva tu padāny āhuḥ satāṃ vṛttam anuttamam ||
na druhyec caiva dadyāc ca satyaṃ caiva sadā vadet ||
sarvatra ca dayāvantaḥ santaḥ karuṇavedinaḥ ||
gacchantīha susaṃtuṣṭā dharmyaṃ panthānam uttamam ||
śiṣṭācārā mahātmāno yeṣāṃ dharmaḥ suniścitaḥ ||
anasūyā kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā ||
kāmakrodhaparityāgaḥ śiṣṭācāraniṣevaṇam ||
karmaṇā śrutasaṃpannaṃ satāṃ mārgam anuttamam ||
śiṣṭācāraṃ niṣevante nityaṃ dharmeṣv atandritāḥ ||
prajñāprāsādam āruhya muhyato mahato janān ||
prekṣanto lokavṛttāni vividhāni dvijottama ||
atipuṇyāni pāpāni tāni dvijavarottama ||
etat te sarvam ākhyātaṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam ||
śiṣṭācāraguṇān brahman puraskṛtya dvijarṣabha ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

पारणं चापि विद्यानां तीर्थानाम् अवगाहनम् ॥ क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम् ॥ सर्वभूतदयावन्तो अहिंसानिरताः सदा ॥ परुषं न प्रभाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः ॥ शुभानाम् अशुभानां च कर्मणां फलसंचये ॥ विपाकम् अभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः ॥ सन्तः स्वर्गजितः शुक्लाः संनिविष्टाश् च सत्पथे ॥ दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः ॥ सर्वभूतदयावन्तस् ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ सर्वपूज्याः श्रुतधनास् तथैव च तपस्विनः ॥ दाननित्याः सुखांल् लोकान् आप्नुवन्तीह च श्रियम् ॥ पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः ॥ अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः ॥ लोकयात्रां च पश्यन्तो धर्मम् आत्महितानि च ॥ एवं सन्तो वर्तमाना एधन्ते शाश्वतीः समाः ॥ अहिंसा सत्यवचनम् आनृशंस्यम् अथार्जवम् ॥ अद्रोहो नातिमानश् च ह्रीस् तितिक्षा दमः शमः ॥ धीमन्तो धृतिमन्तश् च भूतानाम् अनुकम्पकाः ॥ अकामद्वेषसंयुक्तास् ते सन्तो लोकसत्कृताः ॥ त्रीण्य् एव तु पदान्य् आहुः सतां वृत्तम् अनुत्तमम् ॥ न द्रुह्येच् चैव दद्याच् च सत्यं चैव सदा वदेत् ॥ सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः ॥ गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानम् उत्तमम् ॥ शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः ॥ अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता ॥ कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम् ॥ कर्मणा श्रुतसंपन्नं सतां मार्गम् अनुत्तमम् ॥ शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं धर्मेष्व् अतन्द्रिताः ॥ प्रज्ञाप्रासादम् आरुह्य मुह्यतो महतो जनान् ॥ प्रेक्षन्तो लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तम ॥ अतिपुण्यानि पापानि तानि द्विजवरोत्तम ॥ एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ॥ शिष्टाचारगुणान् ब्रह्मन् पुरस्कृत्य द्विजर्षभ ॥pāraṇaṃ cāpi vidyānāṃ tīrthānām avagāhanam || kṣamā satyārjavaṃ śaucaṃ śiṣṭācāranidarśanam || sarvabhūtadayāvanto ahiṃsāniratāḥ sadā || paruṣaṃ na prabhāṣante sadā santo dvijapriyāḥ || śubhānām aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye || vipākam abhijānanti te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ || nyāyopetā guṇopetāḥ sarvalokahitaiṣiṇaḥ || santaḥ svargajitaḥ śuklāḥ saṃniviṣṭāś ca satpathe || dātāraḥ saṃvibhaktāro dīnānugrahakāriṇaḥ || sarvabhūtadayāvantas te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ || sarvapūjyāḥ śrutadhanās tathaiva ca tapasvinaḥ || dānanityāḥ sukhāṃl lokān āpnuvantīha ca śriyam || pīḍayā ca kalatrasya bhṛtyānāṃ ca samāhitāḥ || atiśaktyā prayacchanti santaḥ sadbhiḥ samāgatāḥ || lokayātrāṃ ca paśyanto dharmam ātmahitāni ca || evaṃ santo vartamānā edhante śāśvatīḥ samāḥ || ahiṃsā satyavacanam ānṛśaṃsyam athārjavam || adroho nātimānaś ca hrīs titikṣā damaḥ śamaḥ || dhīmanto dhṛtimantaś ca bhūtānām anukampakāḥ || akāmadveṣasaṃyuktās te santo lokasatkṛtāḥ || trīṇy eva tu padāny āhuḥ satāṃ vṛttam anuttamam || na druhyec caiva dadyāc ca satyaṃ caiva sadā vadet || sarvatra ca dayāvantaḥ santaḥ karuṇavedinaḥ || gacchantīha susaṃtuṣṭā dharmyaṃ panthānam uttamam || śiṣṭācārā mahātmāno yeṣāṃ dharmaḥ suniścitaḥ || anasūyā kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā || kāmakrodhaparityāgaḥ śiṣṭācāraniṣevaṇam || karmaṇā śrutasaṃpannaṃ satāṃ mārgam anuttamam || śiṣṭācāraṃ niṣevante nityaṃ dharmeṣv atandritāḥ || prajñāprāsādam āruhya muhyato mahato janān || prekṣanto lokavṛttāni vividhāni dvijottama || atipuṇyāni pāpāni tāni dvijavarottama || etat te sarvam ākhyātaṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam || śiṣṭācāraguṇān brahman puraskṛtya dvijarṣabha ||Дхармавьядха описывает добрых как сострадательных ко всем существам, преданных ненасилию, не говорящих грубо, дорогих брахманам, знающих созревание благих и дурных действий, справедливых, обладающих качествами, желающих блага всем мирам, дарителей и распределителей, помогающих бедным, почтительных, ученых, тапасвинов, щедрых, видящих ход мира, свободных от вражды, чрезмерной гордости, нетерпимости, гнева и желания; три высших правила - не вредить, давать и всегда говорить истину; так он рассказал о качествах поведения добрых.

Translation

«Добрые сострадательны ко всем существам, всегда преданы ненасилию, не говорят грубо и дороги брахманам. Они знают созревание плодов благих и дурных действий; они справедливы, обладают качествами, желают блага всем мирам и стоят на добром пути. Они дают, распределяют, помогают бедным, почитаемы всеми, богаты знанием, преданы тапасу и дару. Видя ход мира, дхарму и благо души, они возрастают многие годы. Ненасилие, правдивое слово, мягкость, прямота, невраждебность, отсутствие чрезмерной гордости, стыд, терпение, самообуздание и умиротворение - их качества. Мудрые, стойкие, сострадающие существам, свободные от желания и ненависти, они почитаемы миром. Три правила называют высшим поведением добрых: не вредить, давать и всегда говорить истину. Без зависти, терпеливые, спокойные, довольные, говорящие приятно, оставляющие желание и гнев, они неустанно следуют пути добрых. Я рассказал тебе, насколько знаю и слышал, о качествах шиштачара».

Commentary

Глава завершает портретом человека, у которого дхарма стала характером. Такое поведение не шумит, но именно оно удерживает мир от распада.

Version

f12a4b8a270f · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC