Mahabharata 3.199.1-18

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
स तु विप्रम् अथोवाच धर्मव्याधो युधिष्ठिर ॥
यद् अहं ह्य् आचरे कर्म घोरम् एतद् असंशयम् ॥
विधिस् तु बलवान् ब्रह्मन् दुस्तरं हि पुराकृतम् ॥
पुराकृतस्य पापस्य कर्मदोषो भवत्य् अयम् ॥
दोषस्यैतस्य वै ब्रह्मन् विघाते यत्नवान् अहम् ॥
विधिना विहिते पूर्वं निमित्तं घातको भवेत् ॥
निमित्तभूता हि वयं कर्मणो ऽस्य द्विजोत्तम ॥
येषां हतानां मांसानि विक्रीणामो वयं द्विज ॥
तेषाम् अपि भवेद् धर्म उपभोगेन भक्षणात् ॥
देवतातिथिभृत्यानां पितॄणां प्रतिपूजनात् ॥
ओषध्यो वीरुधश् चापि पशवो मृगपक्षिणः ॥
अन्नाद्यभूता लोकस्य इत्य् अपि श्रूयते श्रुतिः ॥
आत्ममांसप्रदानेन शिबिर् औशीनरो नृपः ॥
स्वर्गं सुदुर्लभं प्राप्तः क्षमावान् द्विजसत्तम ॥
राज्ञो महानसे पूर्वं रन्तिदेवस्य वै द्विज ॥
द्वे सहस्रे तु वध्येते पशूनाम् अन्वहं तदा ॥
समांसं ददतो ह्य् अन्नं रन्तिदेवस्य नित्यशः ॥
अतुला कीर्तिर् अभवन् नृपस्य द्विजसत्तम ॥
चातुर्मास्येषु पशवो वध्यन्त इति नित्यशः ॥
अग्नयो मांसकामाश् च इत्य् अपि श्रूयते श्रुतिः ॥
यज्ञेषु पशवो ब्रह्मन् वध्यन्ते सततं द्विजैः ॥
संस्कृताः किल मन्त्रैश् च ते ऽपि स्वर्गम् अवाप्नुवन् ॥
यदि नैवाग्नयो ब्रह्मन् मांसकामाभवन् पुरा ॥
भक्ष्यं नैव भवेन् मांसं कस्य चिद् द्विजसत्तम ॥
अत्रापि विधिर् उक्तश् च मुनिभिर् मांसभक्षणे ॥
देवतानां पितॄणां च भुङ्क्ते दत्त्वा तु यः सदा ॥
यथाविधि यथाश्रद्धं न स दुष्यति भक्षणात् ॥
अमांसाशी भवत्य् एवम् इत्य् अपि श्रूयते श्रुतिः ॥
भार्यां गच्छन् ब्रह्मचारी ऋतौ भवति ब्राह्मणः ॥
सत्यानृते विनिश्चित्य अत्रापि विधिर् उच्यते ॥
सौदासेन पुरा राज्ञा मानुषा भक्षिता द्विज ॥
शापाभिभूतेन भृशम् अत्र किं प्रतिभाति ते ॥
स्वधर्म इति कृत्वा तु न त्यजामि द्विजोत्तम ॥
पुराकृतम् इति ज्ञात्वा जीवाम्य् एतेन कर्मणा ॥
स्वकर्म त्यजतो ब्रह्मन्न् अधर्म इह दृश्यते ॥
स्वकर्मनिरतो यस् तु स धर्म इति निश्चयः ॥
पूर्वं हि विहितं कर्म देहिनं न विमुञ्चति ॥
धात्रा विधिर् अयं दृष्टो बहुधा कर्मनिर्णये ॥
द्रष्टव्यं तु भवेत् प्राज्ञ क्रूरे कर्मणि वर्तता ॥
कथं कर्म शुभं कुर्यां कथं मुच्ये पराभवात् ॥
कर्मणस् तस्य घोरस्य बहुधा निर्णयो भवेत् ॥
दाने च सत्यवाक्ये च गुरुशुश्रूषणे तथा ॥
द्विजातिपूजने चाहं धर्मे च निरतः सदा ॥
अतिवादातिमानाभ्यां निवृत्तो ऽस्मि द्विजोत्तम ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
sa tu vipram athovāca dharmavyādho yudhiṣṭhira ||
yad ahaṃ hy ācare karma ghoram etad asaṃśayam ||
vidhis tu balavān brahman dustaraṃ hi purākṛtam ||
purākṛtasya pāpasya karmadoṣo bhavaty ayam ||
doṣasyaitasya vai brahman vighāte yatnavān aham ||
vidhinā vihite pūrvaṃ nimittaṃ ghātako bhavet ||
nimittabhūtā hi vayaṃ karmaṇo 'sya dvijottama ||
yeṣāṃ hatānāṃ māṃsāni vikrīṇāmo vayaṃ dvija ||
teṣām api bhaved dharma upabhogena bhakṣaṇāt ||
devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāṃ pratipūjanāt ||
oṣadhyo vīrudhaś cāpi paśavo mṛgapakṣiṇaḥ ||
annādyabhūtā lokasya ity api śrūyate śrutiḥ ||
ātmamāṃsapradānena śibir auśīnaro nṛpaḥ ||
svargaṃ sudurlabhaṃ prāptaḥ kṣamāvān dvijasattama ||
rājño mahānase pūrvaṃ rantidevasya vai dvija ||
dve sahasre tu vadhyete paśūnām anvahaṃ tadā ||
samāṃsaṃ dadato hy annaṃ rantidevasya nityaśaḥ ||
atulā kīrtir abhavan nṛpasya dvijasattama ||
cāturmāsyeṣu paśavo vadhyanta iti nityaśaḥ ||
agnayo māṃsakāmāś ca ity api śrūyate śrutiḥ ||
yajñeṣu paśavo brahman vadhyante satataṃ dvijaiḥ ||
saṃskṛtāḥ kila mantraiś ca te 'pi svargam avāpnuvan ||
yadi naivāgnayo brahman māṃsakāmābhavan purā ||
bhakṣyaṃ naiva bhaven māṃsaṃ kasya cid dvijasattama ||
atrāpi vidhir uktaś ca munibhir māṃsabhakṣaṇe ||
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca bhuṅkte dattvā tu yaḥ sadā ||
yathāvidhi yathāśraddhaṃ na sa duṣyati bhakṣaṇāt ||
amāṃsāśī bhavaty evam ity api śrūyate śrutiḥ ||
bhāryāṃ gacchan brahmacārī ṛtau bhavati brāhmaṇaḥ ||
satyānṛte viniścitya atrāpi vidhir ucyate ||
saudāsena purā rājñā mānuṣā bhakṣitā dvija ||
śāpābhibhūtena bhṛśam atra kiṃ pratibhāti te ||
svadharma iti kṛtvā tu na tyajāmi dvijottama ||
purākṛtam iti jñātvā jīvāmy etena karmaṇā ||
svakarma tyajato brahmann adharma iha dṛśyate ||
svakarmanirato yas tu sa dharma iti niścayaḥ ||
pūrvaṃ hi vihitaṃ karma dehinaṃ na vimuñcati ||
dhātrā vidhir ayaṃ dṛṣṭo bahudhā karmanirṇaye ||
draṣṭavyaṃ tu bhavet prājña krūre karmaṇi vartatā ||
kathaṃ karma śubhaṃ kuryāṃ kathaṃ mucye parābhavāt ||
karmaṇas tasya ghorasya bahudhā nirṇayo bhavet ||
dāne ca satyavākye ca guruśuśrūṣaṇe tathā ||
dvijātipūjane cāhaṃ dharme ca nirataḥ sadā ||
ativādātimānābhyāṃ nivṛtto 'smi dvijottama ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच स तु विप्रम् अथोवाच धर्मव्याधो युधिष्ठिर ॥ यद् अहं ह्य् आचरे कर्म घोरम् एतद् असंशयम् ॥ विधिस् तु बलवान् ब्रह्मन् दुस्तरं हि पुराकृतम् ॥ पुराकृतस्य पापस्य कर्मदोषो भवत्य् अयम् ॥ दोषस्यैतस्य वै ब्रह्मन् विघाते यत्नवान् अहम् ॥ विधिना विहिते पूर्वं निमित्तं घातको भवेत् ॥ निमित्तभूता हि वयं कर्मणो ऽस्य द्विजोत्तम ॥ येषां हतानां मांसानि विक्रीणामो वयं द्विज ॥ तेषाम् अपि भवेद् धर्म उपभोगेन भक्षणात् ॥ देवतातिथिभृत्यानां पितॄणां प्रतिपूजनात् ॥ ओषध्यो वीरुधश् चापि पशवो मृगपक्षिणः ॥ अन्नाद्यभूता लोकस्य इत्य् अपि श्रूयते श्रुतिः ॥ आत्ममांसप्रदानेन शिबिर् औशीनरो नृपः ॥ स्वर्गं सुदुर्लभं प्राप्तः क्षमावान् द्विजसत्तम ॥ राज्ञो महानसे पूर्वं रन्तिदेवस्य वै द्विज ॥ द्वे सहस्रे तु वध्येते पशूनाम् अन्वहं तदा ॥ समांसं ददतो ह्य् अन्नं रन्तिदेवस्य नित्यशः ॥ अतुला कीर्तिर् अभवन् नृपस्य द्विजसत्तम ॥ चातुर्मास्येषु पशवो वध्यन्त इति नित्यशः ॥ अग्नयो मांसकामाश् च इत्य् अपि श्रूयते श्रुतिः ॥ यज्ञेषु पशवो ब्रह्मन् वध्यन्ते सततं द्विजैः ॥ संस्कृताः किल मन्त्रैश् च ते ऽपि स्वर्गम् अवाप्नुवन् ॥ यदि नैवाग्नयो ब्रह्मन् मांसकामाभवन् पुरा ॥ भक्ष्यं नैव भवेन् मांसं कस्य चिद् द्विजसत्तम ॥ अत्रापि विधिर् उक्तश् च मुनिभिर् मांसभक्षणे ॥ देवतानां पितॄणां च भुङ्क्ते दत्त्वा तु यः सदा ॥ यथाविधि यथाश्रद्धं न स दुष्यति भक्षणात् ॥ अमांसाशी भवत्य् एवम् इत्य् अपि श्रूयते श्रुतिः ॥ भार्यां गच्छन् ब्रह्मचारी ऋतौ भवति ब्राह्मणः ॥ सत्यानृते विनिश्चित्य अत्रापि विधिर् उच्यते ॥ सौदासेन पुरा राज्ञा मानुषा भक्षिता द्विज ॥ शापाभिभूतेन भृशम् अत्र किं प्रतिभाति ते ॥ स्वधर्म इति कृत्वा तु न त्यजामि द्विजोत्तम ॥ पुराकृतम् इति ज्ञात्वा जीवाम्य् एतेन कर्मणा ॥ स्वकर्म त्यजतो ब्रह्मन्न् अधर्म इह दृश्यते ॥ स्वकर्मनिरतो यस् तु स धर्म इति निश्चयः ॥ पूर्वं हि विहितं कर्म देहिनं न विमुञ्चति ॥ धात्रा विधिर् अयं दृष्टो बहुधा कर्मनिर्णये ॥ द्रष्टव्यं तु भवेत् प्राज्ञ क्रूरे कर्मणि वर्तता ॥ कथं कर्म शुभं कुर्यां कथं मुच्ये पराभवात् ॥ कर्मणस् तस्य घोरस्य बहुधा निर्णयो भवेत् ॥ दाने च सत्यवाक्ये च गुरुशुश्रूषणे तथा ॥ द्विजातिपूजने चाहं धर्मे च निरतः सदा ॥ अतिवादातिमानाभ्यां निवृत्तो ऽस्मि द्विजोत्तम ॥mārkaṇḍeya uvāca sa tu vipram athovāca dharmavyādho yudhiṣṭhira || yad ahaṃ hy ācare karma ghoram etad asaṃśayam || vidhis tu balavān brahman dustaraṃ hi purākṛtam || purākṛtasya pāpasya karmadoṣo bhavaty ayam || doṣasyaitasya vai brahman vighāte yatnavān aham || vidhinā vihite pūrvaṃ nimittaṃ ghātako bhavet || nimittabhūtā hi vayaṃ karmaṇo 'sya dvijottama || yeṣāṃ hatānāṃ māṃsāni vikrīṇāmo vayaṃ dvija || teṣām api bhaved dharma upabhogena bhakṣaṇāt || devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāṃ pratipūjanāt || oṣadhyo vīrudhaś cāpi paśavo mṛgapakṣiṇaḥ || annādyabhūtā lokasya ity api śrūyate śrutiḥ || ātmamāṃsapradānena śibir auśīnaro nṛpaḥ || svargaṃ sudurlabhaṃ prāptaḥ kṣamāvān dvijasattama || rājño mahānase pūrvaṃ rantidevasya vai dvija || dve sahasre tu vadhyete paśūnām anvahaṃ tadā || samāṃsaṃ dadato hy annaṃ rantidevasya nityaśaḥ || atulā kīrtir abhavan nṛpasya dvijasattama || cāturmāsyeṣu paśavo vadhyanta iti nityaśaḥ || agnayo māṃsakāmāś ca ity api śrūyate śrutiḥ || yajñeṣu paśavo brahman vadhyante satataṃ dvijaiḥ || saṃskṛtāḥ kila mantraiś ca te 'pi svargam avāpnuvan || yadi naivāgnayo brahman māṃsakāmābhavan purā || bhakṣyaṃ naiva bhaven māṃsaṃ kasya cid dvijasattama || atrāpi vidhir uktaś ca munibhir māṃsabhakṣaṇe || devatānāṃ pitṝṇāṃ ca bhuṅkte dattvā tu yaḥ sadā || yathāvidhi yathāśraddhaṃ na sa duṣyati bhakṣaṇāt || amāṃsāśī bhavaty evam ity api śrūyate śrutiḥ || bhāryāṃ gacchan brahmacārī ṛtau bhavati brāhmaṇaḥ || satyānṛte viniścitya atrāpi vidhir ucyate || saudāsena purā rājñā mānuṣā bhakṣitā dvija || śāpābhibhūtena bhṛśam atra kiṃ pratibhāti te || svadharma iti kṛtvā tu na tyajāmi dvijottama || purākṛtam iti jñātvā jīvāmy etena karmaṇā || svakarma tyajato brahmann adharma iha dṛśyate || svakarmanirato yas tu sa dharma iti niścayaḥ || pūrvaṃ hi vihitaṃ karma dehinaṃ na vimuñcati || dhātrā vidhir ayaṃ dṛṣṭo bahudhā karmanirṇaye || draṣṭavyaṃ tu bhavet prājña krūre karmaṇi vartatā || kathaṃ karma śubhaṃ kuryāṃ kathaṃ mucye parābhavāt || karmaṇas tasya ghorasya bahudhā nirṇayo bhavet || dāne ca satyavākye ca guruśuśrūṣaṇe tathā || dvijātipūjane cāhaṃ dharme ca nirataḥ sadā || ativādātimānābhyāṃ nivṛtto 'smi dvijottama ||Дхармавьядха признает, что его занятие страшно, но говорит о силе предписания и прежнего действия; мы лишь повод для действия, говорит он, продавая мясо животных, убитых другими; через жертвенное употребление, почитание богов, гостей, слуг и предков может быть дхарма; растения, животные, птицы и пища предназначены для поддержания мира; он приводит Шиби, Рантидеву и жертвенные предписания о мясе; зная, что это его своя дхарма и плод прежних действий, он не оставляет ее, но старается победить недостаток через дар, истину, служение гуру, почитание дваждырожденных и отказ от оскорбления и гордости.

Translation

Дхармавьядха сказал: «Мое дело страшно, это несомненно. Но предписание сильно, и прежнее действие трудно преодолеть. Мы лишь повод для этого действия. Мясо тех, кто убит другими, мы продаем; и для них тоже может быть дхарма через правильное употребление, когда почитают богов, гостей, слуг и предков. Шрути говорит, что растения, травы, животные, звери и птицы являются пищей мира. Царь Шиби достиг труднодоступного неба, отдав собственную плоть. В кухне Рантидевы ежедневно убивали множество животных, и его слава стала несравненной. В жертвах животные, освященные мантрами, достигают неба. Поэтому, зная это как свою дхарму и как плод прежнего действия, я живу этим делом. Кто оставляет свое дело, тот здесь видит адхарму; кто занят своим делом, тот в дхарме. Но человек, стоящий в жестком деле, должен думать: как мне совершить благо и освободиться от падения? Поэтому я всегда предан дару, правдивому слову, служению гуру, почитанию дваждырожденных и дхарме; я оставил оскорбление и чрезмерную гордость».

Commentary

Вьядха не делает зло добром простым словом. Он показывает, что в сложном мире человек должен честно стоять в своем положении и очищать его правдой, даром и служением.

Version

101e748776b7 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC