Mahabharata 3.198.39-56

Devanāgarī

शक्त्यान्नदानं सततं तितिक्षा धर्मनित्यता ॥
यथार्हं प्रतिपूजा च सर्वभूतेषु वै दया ॥
त्यागान् नान्यत्र मर्त्यानां गुणास् तिष्ठन्ति पूरुषे ॥
मृषावादं परिहरेत् कुर्यात् प्रियम् अयाचितः ॥
न च कामान् न संरम्भान् न द्वेषाद् धर्मम् उत्सृजेत् ॥
प्रिये नातिभृशं हृष्येद् अप्रिये न च संज्वरेत् ॥
न मुह्येद् अर्थकृच्छ्रेषु न च धर्मं परित्यजेत् ॥
कर्म चेत् किं चिद् अन्यत् स्याद् इतरन् न समाचरेत् ॥
यत् कल्याणम् अभिध्यायेत् तत्रात्मानं नियोजयेत् ॥
न पापं प्रति पापः स्यात् साधुर् एव सदा भवेत् ॥
आत्मनैव हतः पापो यः पापं कर्तुम् इच्छति ॥
कर्म चैतद् असाधूनां वृजिनानाम् असाधुवत् ॥
न धर्मो ऽस्तीति मन्वानाः शुचीन् अवहसन्ति ये ॥
अश्रद्दधाना धर्मस्य ते नश्यन्ति न संशयः ॥
महादृतिर् इवाध्मातः पापो भवति नित्यदा ॥
मूढानाम् अवलिप्तानाम् असारं भाषितं भवेत् ॥
दर्शयत्य् अन्तरात्मानं दिवा रूपम् इवांशुमान् ॥
न लोके राजते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया ॥
अपि चेह मृजा हीनः कृतविद्यः प्रकाशते ॥
अब्रुवन् कस्य चिन् निन्दाम् आत्मपूजाम् अवर्णयन् ॥
न कश् चिद् गुणसंपन्नः प्रकाशो भुवि दृश्यते ॥
विकर्मणा तप्यमानः पापाद् विपरिमुच्यते ॥
नैतत् कुर्यां पुनर् इति द्वितीयात् परिमुच्यते ॥
कर्मणा येन तेनेह पापाद् द्विजवरोत्तम ॥
एवं श्रुतिर् इयं ब्रह्मन् धर्मेषु परिदृश्यते ॥
पापान्य् अबुद्ध्वेह पुरा कृतानि; प्राग् धर्मशीलो विनिहन्ति पश्चात् ॥
धर्मो ब्रह्मन् नुदते पूरुषाणां; यत् कुर्वते पापम् इह प्रमादात् ॥
पापं कृत्वा हि मन्येत नाहम् अस्मीति पूरुषः ॥
चिकीर्षेद् एव कल्याणं श्रद्दधानो ऽनसूयकः ॥
वसनस्येव छिद्राणि साधूनां विवृणोति यः ॥
पापं चेत् पुरुषः कृत्वा कल्याणम् अभिपद्यते ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो महाभ्रैर् इव चन्द्रमाः ॥
यथादित्यः समुद्यन् वै तमः सर्वं व्यपोहति ॥
एवं कल्याणम् आतिष्ठन् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
पापानां विद्ध्य् अधिष्ठानं लोभम् एव द्विजोत्तम ॥
लुब्धाः पापं व्यवस्यन्ति नरा नातिबहुश्रुताः ॥
अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः ॥
तेषां दमः पवित्राणि प्रलापा धर्मसंश्रिताः ॥
सर्वं हि विद्यते तेषु शिष्टाचारः सुदुर्लभः ॥
मार्कण्डेय उवाच
स तु विप्रो महाप्राज्ञो धर्मव्याधम् अपृच्छत ॥
शिष्टाचारं कथम् अहं विद्याम् इति नरोत्तम ॥
एतन् महामते व्याध प्रब्रवीहि यथातथम् ॥

Transliteration (IAST)

śaktyānnadānaṃ satataṃ titikṣā dharmanityatā ||
yathārhaṃ pratipūjā ca sarvabhūteṣu vai dayā ||
tyāgān nānyatra martyānāṃ guṇās tiṣṭhanti pūruṣe ||
mṛṣāvādaṃ pariharet kuryāt priyam ayācitaḥ ||
na ca kāmān na saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet ||
priye nātibhṛśaṃ hṛṣyed apriye na ca saṃjvaret ||
na muhyed arthakṛcchreṣu na ca dharmaṃ parityajet ||
karma cet kiṃ cid anyat syād itaran na samācaret ||
yat kalyāṇam abhidhyāyet tatrātmānaṃ niyojayet ||
na pāpaṃ prati pāpaḥ syāt sādhur eva sadā bhavet ||
ātmanaiva hataḥ pāpo yaḥ pāpaṃ kartum icchati ||
karma caitad asādhūnāṃ vṛjinānām asādhuvat ||
na dharmo 'stīti manvānāḥ śucīn avahasanti ye ||
aśraddadhānā dharmasya te naśyanti na saṃśayaḥ ||
mahādṛtir ivādhmātaḥ pāpo bhavati nityadā ||
mūḍhānām avaliptānām asāraṃ bhāṣitaṃ bhavet ||
darśayaty antarātmānaṃ divā rūpam ivāṃśumān ||
na loke rājate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā ||
api ceha mṛjā hīnaḥ kṛtavidyaḥ prakāśate ||
abruvan kasya cin nindām ātmapūjām avarṇayan ||
na kaś cid guṇasaṃpannaḥ prakāśo bhuvi dṛśyate ||
vikarmaṇā tapyamānaḥ pāpād viparimucyate ||
naitat kuryāṃ punar iti dvitīyāt parimucyate ||
karmaṇā yena teneha pāpād dvijavarottama ||
evaṃ śrutir iyaṃ brahman dharmeṣu paridṛśyate ||
pāpāny abuddhveha purā kṛtāni; prāg dharmaśīlo vinihanti paścāt ||
dharmo brahman nudate pūruṣāṇāṃ; yat kurvate pāpam iha pramādāt ||
pāpaṃ kṛtvā hi manyeta nāham asmīti pūruṣaḥ ||
cikīrṣed eva kalyāṇaṃ śraddadhāno 'nasūyakaḥ ||
vasanasyeva chidrāṇi sādhūnāṃ vivṛṇoti yaḥ ||
pāpaṃ cet puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇam abhipadyate ||
mucyate sarvapāpebhyo mahābhrair iva candramāḥ ||
yathādityaḥ samudyan vai tamaḥ sarvaṃ vyapohati ||
evaṃ kalyāṇam ātiṣṭhan sarvapāpaiḥ pramucyate ||
pāpānāṃ viddhy adhiṣṭhānaṃ lobham eva dvijottama ||
lubdhāḥ pāpaṃ vyavasyanti narā nātibahuśrutāḥ ||
adharmā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ ||
teṣāṃ damaḥ pavitrāṇi pralāpā dharmasaṃśritāḥ ||
sarvaṃ hi vidyate teṣu śiṣṭācāraḥ sudurlabhaḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
sa tu vipro mahāprājño dharmavyādham apṛcchata ||
śiṣṭācāraṃ katham ahaṃ vidyām iti narottama ||
etan mahāmate vyādha prabravīhi yathātatham ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

शक्त्यान्नदानं सततं तितिक्षा धर्मनित्यता ॥ यथार्हं प्रतिपूजा च सर्वभूतेषु वै दया ॥ त्यागान् नान्यत्र मर्त्यानां गुणास् तिष्ठन्ति पूरुषे ॥ मृषावादं परिहरेत् कुर्यात् प्रियम् अयाचितः ॥ न च कामान् न संरम्भान् न द्वेषाद् धर्मम् उत्सृजेत् ॥ प्रिये नातिभृशं हृष्येद् अप्रिये न च संज्वरेत् ॥ न मुह्येद् अर्थकृच्छ्रेषु न च धर्मं परित्यजेत् ॥ कर्म चेत् किं चिद् अन्यत् स्याद् इतरन् न समाचरेत् ॥ यत् कल्याणम् अभिध्यायेत् तत्रात्मानं नियोजयेत् ॥ न पापं प्रति पापः स्यात् साधुर् एव सदा भवेत् ॥ आत्मनैव हतः पापो यः पापं कर्तुम् इच्छति ॥ कर्म चैतद् असाधूनां वृजिनानाम् असाधुवत् ॥ न धर्मो ऽस्तीति मन्वानाः शुचीन् अवहसन्ति ये ॥ अश्रद्दधाना धर्मस्य ते नश्यन्ति न संशयः ॥ महादृतिर् इवाध्मातः पापो भवति नित्यदा ॥ मूढानाम् अवलिप्तानाम् असारं भाषितं भवेत् ॥ दर्शयत्य् अन्तरात्मानं दिवा रूपम् इवांशुमान् ॥ न लोके राजते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया ॥ अपि चेह मृजा हीनः कृतविद्यः प्रकाशते ॥ अब्रुवन् कस्य चिन् निन्दाम् आत्मपूजाम् अवर्णयन् ॥ न कश् चिद् गुणसंपन्नः प्रकाशो भुवि दृश्यते ॥ विकर्मणा तप्यमानः पापाद् विपरिमुच्यते ॥ नैतत् कुर्यां पुनर् इति द्वितीयात् परिमुच्यते ॥ कर्मणा येन तेनेह पापाद् द्विजवरोत्तम ॥ एवं श्रुतिर् इयं ब्रह्मन् धर्मेषु परिदृश्यते ॥ पापान्य् अबुद्ध्वेह पुरा कृतानि; प्राग् धर्मशीलो विनिहन्ति पश्चात् ॥ धर्मो ब्रह्मन् नुदते पूरुषाणां; यत् कुर्वते पापम् इह प्रमादात् ॥ पापं कृत्वा हि मन्येत नाहम् अस्मीति पूरुषः ॥ चिकीर्षेद् एव कल्याणं श्रद्दधानो ऽनसूयकः ॥ वसनस्येव छिद्राणि साधूनां विवृणोति यः ॥ पापं चेत् पुरुषः कृत्वा कल्याणम् अभिपद्यते ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो महाभ्रैर् इव चन्द्रमाः ॥ यथादित्यः समुद्यन् वै तमः सर्वं व्यपोहति ॥ एवं कल्याणम् आतिष्ठन् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ पापानां विद्ध्य् अधिष्ठानं लोभम् एव द्विजोत्तम ॥ लुब्धाः पापं व्यवस्यन्ति नरा नातिबहुश्रुताः ॥ अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः ॥ तेषां दमः पवित्राणि प्रलापा धर्मसंश्रिताः ॥ सर्वं हि विद्यते तेषु शिष्टाचारः सुदुर्लभः ॥ मार्कण्डेय उवाच स तु विप्रो महाप्राज्ञो धर्मव्याधम् अपृच्छत ॥ शिष्टाचारं कथम् अहं विद्याम् इति नरोत्तम ॥ एतन् महामते व्याध प्रब्रवीहि यथातथम् ॥śaktyānnadānaṃ satataṃ titikṣā dharmanityatā || yathārhaṃ pratipūjā ca sarvabhūteṣu vai dayā || tyāgān nānyatra martyānāṃ guṇās tiṣṭhanti pūruṣe || mṛṣāvādaṃ pariharet kuryāt priyam ayācitaḥ || na ca kāmān na saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet || priye nātibhṛśaṃ hṛṣyed apriye na ca saṃjvaret || na muhyed arthakṛcchreṣu na ca dharmaṃ parityajet || karma cet kiṃ cid anyat syād itaran na samācaret || yat kalyāṇam abhidhyāyet tatrātmānaṃ niyojayet || na pāpaṃ prati pāpaḥ syāt sādhur eva sadā bhavet || ātmanaiva hataḥ pāpo yaḥ pāpaṃ kartum icchati || karma caitad asādhūnāṃ vṛjinānām asādhuvat || na dharmo 'stīti manvānāḥ śucīn avahasanti ye || aśraddadhānā dharmasya te naśyanti na saṃśayaḥ || mahādṛtir ivādhmātaḥ pāpo bhavati nityadā || mūḍhānām avaliptānām asāraṃ bhāṣitaṃ bhavet || darśayaty antarātmānaṃ divā rūpam ivāṃśumān || na loke rājate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā || api ceha mṛjā hīnaḥ kṛtavidyaḥ prakāśate || abruvan kasya cin nindām ātmapūjām avarṇayan || na kaś cid guṇasaṃpannaḥ prakāśo bhuvi dṛśyate || vikarmaṇā tapyamānaḥ pāpād viparimucyate || naitat kuryāṃ punar iti dvitīyāt parimucyate || karmaṇā yena teneha pāpād dvijavarottama || evaṃ śrutir iyaṃ brahman dharmeṣu paridṛśyate || pāpāny abuddhveha purā kṛtāni; prāg dharmaśīlo vinihanti paścāt || dharmo brahman nudate pūruṣāṇāṃ; yat kurvate pāpam iha pramādāt || pāpaṃ kṛtvā hi manyeta nāham asmīti pūruṣaḥ || cikīrṣed eva kalyāṇaṃ śraddadhāno 'nasūyakaḥ || vasanasyeva chidrāṇi sādhūnāṃ vivṛṇoti yaḥ || pāpaṃ cet puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇam abhipadyate || mucyate sarvapāpebhyo mahābhrair iva candramāḥ || yathādityaḥ samudyan vai tamaḥ sarvaṃ vyapohati || evaṃ kalyāṇam ātiṣṭhan sarvapāpaiḥ pramucyate || pāpānāṃ viddhy adhiṣṭhānaṃ lobham eva dvijottama || lubdhāḥ pāpaṃ vyavasyanti narā nātibahuśrutāḥ || adharmā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ || teṣāṃ damaḥ pavitrāṇi pralāpā dharmasaṃśritāḥ || sarvaṃ hi vidyate teṣu śiṣṭācāraḥ sudurlabhaḥ || mārkaṇḍeya uvāca sa tu vipro mahāprājño dharmavyādham apṛcchata || śiṣṭācāraṃ katham ahaṃ vidyām iti narottama || etan mahāmate vyādha prabravīhi yathātatham ||Дхармавьядха перечисляет качества: постоянный дар пищи по силе, терпение, верность дхарме, почитание по достоинству, сострадание ко всем существам, отказ от лжи, добровольное добро, неоставление дхармы из желания, гнева или ненависти, равновесие в приятном и неприятном, выбор благого дела, отказ отвечать злом на зло; он говорит, что неверующие, смеющиеся над чистыми, гибнут; дурной человек сам раскрывает себя, мудрый без самовосхваления сияет; раскаяние и решимость не повторять зло освобождают от греха, а добро, подобно солнцу, разгоняет тьму; корень греха - жадность, и под видом дхармы может скрываться адхарма; брахман спрашивает, как узнать поведение добрых.

Translation

Дхармавьядха продолжил: «Постоянный дар пищи по силе, терпение, верность дхарме, почитание по достоинству и сострадание ко всем существам - вот качества. Следует избегать лжи, делать приятное без просьбы, не оставлять дхарму из желания, гнева или ненависти. В приятном не надо чрезмерно радоваться, в неприятном - гореть; в трудности не надо терять разум или дхарму. Если есть лучшее дело, не совершай худшего; направляй себя к благу. Не отвечай злом на зло; добрый пусть остается добрым. Те, кто считают, что дхармы нет, и смеются над чистыми, гибнут. Глупый не сияет от самовосхваления, а знающий проявляется даже без украшения. Кто, совершив зло, раскаивается и говорит: “Я больше этого не сделаю”, освобождается; кто принимает благо, освобождается от грехов, как луна от туч и как солнце от тьмы. Корнем греха знай жадность. Под видом дхармы адхарма бывает прикрыта, как колодец травой». Тогда брахман спросил: «Как мне узнать поведение добрых?»

Commentary

Учение вьядхи практично: не отвечать злом, удерживать дхарму в трудности, распознавать жадность под религиозной маской. Так тонкость дхармы становится проверкой сердца.

Version

f63a70b40251 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC