Mahabharata 3.198.57-78

Devanāgarī

व्याध उवाच
यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम ॥
पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥
कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभम् अनार्जवम् ॥
धर्म इत्य् एव संतुष्टास् ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥
न तेषां विद्यते ऽवृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम् ॥
आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम् ॥
गुरुशुश्रूषणं सत्यम् अक्रोधो दानम् एव च ॥
एतच् चतुष्टयं ब्रह्मञ् शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥
शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः ॥
याम् अयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्य् अतो ऽन्यथा ॥
वेदस्योपनिषत् सत्यं सत्यस्योपनिषद् दमः ॥
दमस्योपनिषत् त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥
ये तु धर्मम् असूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः ॥
अपथा गच्छतां तेषाम् अनुयातापि पीड्यते ॥
ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः ॥
धर्म्यं पन्थानम् आरूढाः सत्यधर्मपरायणाः ॥
नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता नराः ॥
उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः ॥
नास्तिकान् भिन्नमर्यादान् क्रूरान् पापमतौ स्थितान् ॥
त्यज ताञ् ज्ञानम् आश्रित्य धार्मिकान् उपसेव्य च ॥
कामलोभग्रहाकीर्णां पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ॥
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥
क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान् ॥
शिष्टाचारे भवेत् साधू रागः शुक्लेव वाससि ॥
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम् ॥
अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः ॥
सत्ये कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥
सत्यम् एव गरीयस् तु शिष्टाचारनिषेवितम् ॥
आचारश् च सतां धर्मः सन्तश् चाचारलक्षणाः ॥
यो यथाप्रकृतिर् जन्तुः स्वां स्वां प्रकृतिम् अश्नुते ॥
पापात्मा क्रोधकामादीन् दोषान् आप्नोत्य् अनात्मवान् ॥
आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धर्म इति स्मृतः ॥
अनाचारस् त्व् अधर्मेति एतच् छिष्टानुशासनम् ॥
अक्रुध्यन्तो ऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः ॥
ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते ॥
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः ॥
गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्य् उत ॥
तेषाम् अदीनसत्त्वानां दुष्कराचारकर्मणाम् ॥
स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति ॥
तं सदाचारम् आश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ॥
धर्मं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः ॥
आस्तिका मानहीनाश् च द्विजातिजनपूजकाः ॥
श्रुतवृत्तोपसंपन्नाः ते सन्तः स्वर्गगामिनः ॥
वेदोक्तः परमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः ॥
शिष्टाचीर्णश् च शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम् ॥

Transliteration (IAST)

vyādha uvāca
yajño dānaṃ tapo vedāḥ satyaṃ ca dvijasattama ||
pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā ||
kāmakrodhau vaśe kṛtvā dambhaṃ lobham anārjavam ||
dharma ity eva saṃtuṣṭās te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ ||
na teṣāṃ vidyate 'vṛttaṃ yajñasvādhyāyaśīlinām ||
ācārapālanaṃ caiva dvitīyaṃ śiṣṭalakṣaṇam ||
guruśuśrūṣaṇaṃ satyam akrodho dānam eva ca ||
etac catuṣṭayaṃ brahmañ śiṣṭācāreṣu nityadā ||
śiṣṭācāre manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvaśaḥ ||
yām ayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyā hy ato 'nyathā ||
vedasyopaniṣat satyaṃ satyasyopaniṣad damaḥ ||
damasyopaniṣat tyāgaḥ śiṣṭācāreṣu nityadā ||
ye tu dharmam asūyante buddhimohānvitā narāḥ ||
apathā gacchatāṃ teṣām anuyātāpi pīḍyate ||
ye tu śiṣṭāḥ suniyatāḥ śrutityāgaparāyaṇāḥ ||
dharmyaṃ panthānam ārūḍhāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ ||
niyacchanti parāṃ buddhiṃ śiṣṭācārānvitā narāḥ ||
upādhyāyamate yuktāḥ sthityā dharmārthadarśinaḥ ||
nāstikān bhinnamaryādān krūrān pāpamatau sthitān ||
tyaja tāñ jñānam āśritya dhārmikān upasevya ca ||
kāmalobhagrahākīrṇāṃ pañcendriyajalāṃ nadīm ||
nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara ||
krameṇa saṃcito dharmo buddhiyogamayo mahān ||
śiṣṭācāre bhavet sādhū rāgaḥ śukleva vāsasi ||
ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtahitaṃ param ||
ahiṃsā paramo dharmaḥ sa ca satye pratiṣṭhitaḥ ||
satye kṛtvā pratiṣṭhāṃ tu pravartante pravṛttayaḥ ||
satyam eva garīyas tu śiṣṭācāraniṣevitam ||
ācāraś ca satāṃ dharmaḥ santaś cācāralakṣaṇāḥ ||
yo yathāprakṛtir jantuḥ svāṃ svāṃ prakṛtim aśnute ||
pāpātmā krodhakāmādīn doṣān āpnoty anātmavān ||
ārambho nyāyayukto yaḥ sa hi dharma iti smṛtaḥ ||
anācāras tv adharmeti etac chiṣṭānuśāsanam ||
akrudhyanto 'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ ||
ṛjavaḥ śamasaṃpannāḥ śiṣṭācārā bhavanti te ||
traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto manasvinaḥ ||
guruśuśrūṣavo dāntāḥ śiṣṭācārā bhavanty uta ||
teṣām adīnasattvānāṃ duṣkarācārakarmaṇām ||
svaiḥ karmabhiḥ satkṛtānāṃ ghoratvaṃ saṃpraṇaśyati ||
taṃ sadācāram āścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam ||
dharmaṃ dharmeṇa paśyantaḥ svargaṃ yānti manīṣiṇaḥ ||
āstikā mānahīnāś ca dvijātijanapūjakāḥ ||
śrutavṛttopasaṃpannāḥ te santaḥ svargagāminaḥ ||
vedoktaḥ paramo dharmo dharmaśāstreṣu cāparaḥ ||
śiṣṭācīrṇaś ca śiṣṭānāṃ trividhaṃ dharmalakṣaṇam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

व्याध उवाच यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम ॥ पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभम् अनार्जवम् ॥ धर्म इत्य् एव संतुष्टास् ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ न तेषां विद्यते ऽवृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम् ॥ आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम् ॥ गुरुशुश्रूषणं सत्यम् अक्रोधो दानम् एव च ॥ एतच् चतुष्टयं ब्रह्मञ् शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः ॥ याम् अयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्य् अतो ऽन्यथा ॥ वेदस्योपनिषत् सत्यं सत्यस्योपनिषद् दमः ॥ दमस्योपनिषत् त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ ये तु धर्मम् असूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः ॥ अपथा गच्छतां तेषाम् अनुयातापि पीड्यते ॥ ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः ॥ धर्म्यं पन्थानम् आरूढाः सत्यधर्मपरायणाः ॥ नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता नराः ॥ उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः ॥ नास्तिकान् भिन्नमर्यादान् क्रूरान् पापमतौ स्थितान् ॥ त्यज ताञ् ज्ञानम् आश्रित्य धार्मिकान् उपसेव्य च ॥ कामलोभग्रहाकीर्णां पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ॥ नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥ क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान् ॥ शिष्टाचारे भवेत् साधू रागः शुक्लेव वाससि ॥ अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम् ॥ अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः ॥ सत्ये कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥ सत्यम् एव गरीयस् तु शिष्टाचारनिषेवितम् ॥ आचारश् च सतां धर्मः सन्तश् चाचारलक्षणाः ॥ यो यथाप्रकृतिर् जन्तुः स्वां स्वां प्रकृतिम् अश्नुते ॥ पापात्मा क्रोधकामादीन् दोषान् आप्नोत्य् अनात्मवान् ॥ आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धर्म इति स्मृतः ॥ अनाचारस् त्व् अधर्मेति एतच् छिष्टानुशासनम् ॥ अक्रुध्यन्तो ऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः ॥ ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते ॥ त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः ॥ गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्य् उत ॥ तेषाम् अदीनसत्त्वानां दुष्कराचारकर्मणाम् ॥ स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति ॥ तं सदाचारम् आश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ॥ धर्मं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः ॥ आस्तिका मानहीनाश् च द्विजातिजनपूजकाः ॥ श्रुतवृत्तोपसंपन्नाः ते सन्तः स्वर्गगामिनः ॥ वेदोक्तः परमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः ॥ शिष्टाचीर्णश् च शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम् ॥vyādha uvāca yajño dānaṃ tapo vedāḥ satyaṃ ca dvijasattama || pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā || kāmakrodhau vaśe kṛtvā dambhaṃ lobham anārjavam || dharma ity eva saṃtuṣṭās te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ || na teṣāṃ vidyate 'vṛttaṃ yajñasvādhyāyaśīlinām || ācārapālanaṃ caiva dvitīyaṃ śiṣṭalakṣaṇam || guruśuśrūṣaṇaṃ satyam akrodho dānam eva ca || etac catuṣṭayaṃ brahmañ śiṣṭācāreṣu nityadā || śiṣṭācāre manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvaśaḥ || yām ayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyā hy ato 'nyathā || vedasyopaniṣat satyaṃ satyasyopaniṣad damaḥ || damasyopaniṣat tyāgaḥ śiṣṭācāreṣu nityadā || ye tu dharmam asūyante buddhimohānvitā narāḥ || apathā gacchatāṃ teṣām anuyātāpi pīḍyate || ye tu śiṣṭāḥ suniyatāḥ śrutityāgaparāyaṇāḥ || dharmyaṃ panthānam ārūḍhāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ || niyacchanti parāṃ buddhiṃ śiṣṭācārānvitā narāḥ || upādhyāyamate yuktāḥ sthityā dharmārthadarśinaḥ || nāstikān bhinnamaryādān krūrān pāpamatau sthitān || tyaja tāñ jñānam āśritya dhārmikān upasevya ca || kāmalobhagrahākīrṇāṃ pañcendriyajalāṃ nadīm || nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara || krameṇa saṃcito dharmo buddhiyogamayo mahān || śiṣṭācāre bhavet sādhū rāgaḥ śukleva vāsasi || ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtahitaṃ param || ahiṃsā paramo dharmaḥ sa ca satye pratiṣṭhitaḥ || satye kṛtvā pratiṣṭhāṃ tu pravartante pravṛttayaḥ || satyam eva garīyas tu śiṣṭācāraniṣevitam || ācāraś ca satāṃ dharmaḥ santaś cācāralakṣaṇāḥ || yo yathāprakṛtir jantuḥ svāṃ svāṃ prakṛtim aśnute || pāpātmā krodhakāmādīn doṣān āpnoty anātmavān || ārambho nyāyayukto yaḥ sa hi dharma iti smṛtaḥ || anācāras tv adharmeti etac chiṣṭānuśāsanam || akrudhyanto 'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ || ṛjavaḥ śamasaṃpannāḥ śiṣṭācārā bhavanti te || traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto manasvinaḥ || guruśuśrūṣavo dāntāḥ śiṣṭācārā bhavanty uta || teṣām adīnasattvānāṃ duṣkarācārakarmaṇām || svaiḥ karmabhiḥ satkṛtānāṃ ghoratvaṃ saṃpraṇaśyati || taṃ sadācāram āścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam || dharmaṃ dharmeṇa paśyantaḥ svargaṃ yānti manīṣiṇaḥ || āstikā mānahīnāś ca dvijātijanapūjakāḥ || śrutavṛttopasaṃpannāḥ te santaḥ svargagāminaḥ || vedoktaḥ paramo dharmo dharmaśāstreṣu cāparaḥ || śiṣṭācīrṇaś ca śiṣṭānāṃ trividhaṃ dharmalakṣaṇam ||Dharmavyadha names the five purifying foundations of the conduct of the good: sacrifice, giving, austerity, the Vedas, and truth; the good keep desire, anger, pride, greed, and crookedness under control, perform sacrificial study of the Veda, and guard their conduct; the four constant traits are service to the guru, truth, freedom from anger, and giving; truth is the secret essence of the Veda, self-control is the secret essence of truth, renunciation is the secret essence of self-control; one must abandon unbelievers and the cruel, cross the river of the senses on the boat of steadfastness, and hold to non-violence, truth, and the welfare of all beings; the conduct of the good is defined by the Veda, the dharma-shastras, and the practice of the good themselves, as well as by bathing at sacred fords, patience, truthfulness, uprightness, and purity.

Translation

Dharmavyadha answered: 'Sacrifice, giving, austerity, the Vedas, and truth are the five purifying foundations of the conduct of the good. Those who have mastered desire, anger, pride, greed, and crookedness are content with the words, "This is dharma"; they are recognized as good. Those devoted to sacrifice and Vedic study have no evil conduct; guarding one's practice is the second mark. Service to the guru, truth, freedom from anger, and giving are the four constant traits. Truth is the hidden essence of the Veda, self-mastery is the hidden essence of truth, renunciation is the hidden essence of self-mastery. Those who envy dharma and walk a false path should be left behind; one should rely on knowledge and serve the righteous. The river filled with the crocodiles of desire and greed and the waters of the five senses must be crossed on the boat of steadfastness. Non-violence, truthful speech, and the welfare of all beings are the highest; non-violence is the highest dharma, and it rests upon truth. The precept of the Veda, the dharma-shastra, and the conduct of the good themselves -- these are the three marks of dharma. Mastery of learning, bathing at sacred fords, patience, truth, uprightness, and purity are examples of the conduct of the good.'

Commentary

The hunter links non-violence to truth: non-violence is not sentimentality, but the fruit of a truthful, self-mastered, and renounced heart.

Version

554433e70cc5 · published Jul 16, 2026, 5:17:03 PM UTC

Available inRUEN