Mahabharata 3.198.57-78

Devanāgarī

व्याध उवाच
यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम ॥
पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥
कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभम् अनार्जवम् ॥
धर्म इत्य् एव संतुष्टास् ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥
न तेषां विद्यते ऽवृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम् ॥
आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम् ॥
गुरुशुश्रूषणं सत्यम् अक्रोधो दानम् एव च ॥
एतच् चतुष्टयं ब्रह्मञ् शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥
शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः ॥
याम् अयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्य् अतो ऽन्यथा ॥
वेदस्योपनिषत् सत्यं सत्यस्योपनिषद् दमः ॥
दमस्योपनिषत् त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥
ये तु धर्मम् असूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः ॥
अपथा गच्छतां तेषाम् अनुयातापि पीड्यते ॥
ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः ॥
धर्म्यं पन्थानम् आरूढाः सत्यधर्मपरायणाः ॥
नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता नराः ॥
उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः ॥
नास्तिकान् भिन्नमर्यादान् क्रूरान् पापमतौ स्थितान् ॥
त्यज ताञ् ज्ञानम् आश्रित्य धार्मिकान् उपसेव्य च ॥
कामलोभग्रहाकीर्णां पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ॥
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥
क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान् ॥
शिष्टाचारे भवेत् साधू रागः शुक्लेव वाससि ॥
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम् ॥
अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः ॥
सत्ये कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥
सत्यम् एव गरीयस् तु शिष्टाचारनिषेवितम् ॥
आचारश् च सतां धर्मः सन्तश् चाचारलक्षणाः ॥
यो यथाप्रकृतिर् जन्तुः स्वां स्वां प्रकृतिम् अश्नुते ॥
पापात्मा क्रोधकामादीन् दोषान् आप्नोत्य् अनात्मवान् ॥
आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धर्म इति स्मृतः ॥
अनाचारस् त्व् अधर्मेति एतच् छिष्टानुशासनम् ॥
अक्रुध्यन्तो ऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः ॥
ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते ॥
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः ॥
गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्य् उत ॥
तेषाम् अदीनसत्त्वानां दुष्कराचारकर्मणाम् ॥
स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति ॥
तं सदाचारम् आश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ॥
धर्मं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः ॥
आस्तिका मानहीनाश् च द्विजातिजनपूजकाः ॥
श्रुतवृत्तोपसंपन्नाः ते सन्तः स्वर्गगामिनः ॥
वेदोक्तः परमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः ॥
शिष्टाचीर्णश् च शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम् ॥

Transliteration (IAST)

vyādha uvāca
yajño dānaṃ tapo vedāḥ satyaṃ ca dvijasattama ||
pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā ||
kāmakrodhau vaśe kṛtvā dambhaṃ lobham anārjavam ||
dharma ity eva saṃtuṣṭās te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ ||
na teṣāṃ vidyate 'vṛttaṃ yajñasvādhyāyaśīlinām ||
ācārapālanaṃ caiva dvitīyaṃ śiṣṭalakṣaṇam ||
guruśuśrūṣaṇaṃ satyam akrodho dānam eva ca ||
etac catuṣṭayaṃ brahmañ śiṣṭācāreṣu nityadā ||
śiṣṭācāre manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvaśaḥ ||
yām ayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyā hy ato 'nyathā ||
vedasyopaniṣat satyaṃ satyasyopaniṣad damaḥ ||
damasyopaniṣat tyāgaḥ śiṣṭācāreṣu nityadā ||
ye tu dharmam asūyante buddhimohānvitā narāḥ ||
apathā gacchatāṃ teṣām anuyātāpi pīḍyate ||
ye tu śiṣṭāḥ suniyatāḥ śrutityāgaparāyaṇāḥ ||
dharmyaṃ panthānam ārūḍhāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ ||
niyacchanti parāṃ buddhiṃ śiṣṭācārānvitā narāḥ ||
upādhyāyamate yuktāḥ sthityā dharmārthadarśinaḥ ||
nāstikān bhinnamaryādān krūrān pāpamatau sthitān ||
tyaja tāñ jñānam āśritya dhārmikān upasevya ca ||
kāmalobhagrahākīrṇāṃ pañcendriyajalāṃ nadīm ||
nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara ||
krameṇa saṃcito dharmo buddhiyogamayo mahān ||
śiṣṭācāre bhavet sādhū rāgaḥ śukleva vāsasi ||
ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtahitaṃ param ||
ahiṃsā paramo dharmaḥ sa ca satye pratiṣṭhitaḥ ||
satye kṛtvā pratiṣṭhāṃ tu pravartante pravṛttayaḥ ||
satyam eva garīyas tu śiṣṭācāraniṣevitam ||
ācāraś ca satāṃ dharmaḥ santaś cācāralakṣaṇāḥ ||
yo yathāprakṛtir jantuḥ svāṃ svāṃ prakṛtim aśnute ||
pāpātmā krodhakāmādīn doṣān āpnoty anātmavān ||
ārambho nyāyayukto yaḥ sa hi dharma iti smṛtaḥ ||
anācāras tv adharmeti etac chiṣṭānuśāsanam ||
akrudhyanto 'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ ||
ṛjavaḥ śamasaṃpannāḥ śiṣṭācārā bhavanti te ||
traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto manasvinaḥ ||
guruśuśrūṣavo dāntāḥ śiṣṭācārā bhavanty uta ||
teṣām adīnasattvānāṃ duṣkarācārakarmaṇām ||
svaiḥ karmabhiḥ satkṛtānāṃ ghoratvaṃ saṃpraṇaśyati ||
taṃ sadācāram āścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam ||
dharmaṃ dharmeṇa paśyantaḥ svargaṃ yānti manīṣiṇaḥ ||
āstikā mānahīnāś ca dvijātijanapūjakāḥ ||
śrutavṛttopasaṃpannāḥ te santaḥ svargagāminaḥ ||
vedoktaḥ paramo dharmo dharmaśāstreṣu cāparaḥ ||
śiṣṭācīrṇaś ca śiṣṭānāṃ trividhaṃ dharmalakṣaṇam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

व्याध उवाच यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम ॥ पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभम् अनार्जवम् ॥ धर्म इत्य् एव संतुष्टास् ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ न तेषां विद्यते ऽवृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम् ॥ आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम् ॥ गुरुशुश्रूषणं सत्यम् अक्रोधो दानम् एव च ॥ एतच् चतुष्टयं ब्रह्मञ् शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः ॥ याम् अयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्य् अतो ऽन्यथा ॥ वेदस्योपनिषत् सत्यं सत्यस्योपनिषद् दमः ॥ दमस्योपनिषत् त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ ये तु धर्मम् असूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः ॥ अपथा गच्छतां तेषाम् अनुयातापि पीड्यते ॥ ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः ॥ धर्म्यं पन्थानम् आरूढाः सत्यधर्मपरायणाः ॥ नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता नराः ॥ उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः ॥ नास्तिकान् भिन्नमर्यादान् क्रूरान् पापमतौ स्थितान् ॥ त्यज ताञ् ज्ञानम् आश्रित्य धार्मिकान् उपसेव्य च ॥ कामलोभग्रहाकीर्णां पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ॥ नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥ क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान् ॥ शिष्टाचारे भवेत् साधू रागः शुक्लेव वाससि ॥ अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम् ॥ अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः ॥ सत्ये कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥ सत्यम् एव गरीयस् तु शिष्टाचारनिषेवितम् ॥ आचारश् च सतां धर्मः सन्तश् चाचारलक्षणाः ॥ यो यथाप्रकृतिर् जन्तुः स्वां स्वां प्रकृतिम् अश्नुते ॥ पापात्मा क्रोधकामादीन् दोषान् आप्नोत्य् अनात्मवान् ॥ आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धर्म इति स्मृतः ॥ अनाचारस् त्व् अधर्मेति एतच् छिष्टानुशासनम् ॥ अक्रुध्यन्तो ऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः ॥ ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते ॥ त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः ॥ गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्य् उत ॥ तेषाम् अदीनसत्त्वानां दुष्कराचारकर्मणाम् ॥ स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति ॥ तं सदाचारम् आश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ॥ धर्मं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः ॥ आस्तिका मानहीनाश् च द्विजातिजनपूजकाः ॥ श्रुतवृत्तोपसंपन्नाः ते सन्तः स्वर्गगामिनः ॥ वेदोक्तः परमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः ॥ शिष्टाचीर्णश् च शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम् ॥vyādha uvāca yajño dānaṃ tapo vedāḥ satyaṃ ca dvijasattama || pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā || kāmakrodhau vaśe kṛtvā dambhaṃ lobham anārjavam || dharma ity eva saṃtuṣṭās te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ || na teṣāṃ vidyate 'vṛttaṃ yajñasvādhyāyaśīlinām || ācārapālanaṃ caiva dvitīyaṃ śiṣṭalakṣaṇam || guruśuśrūṣaṇaṃ satyam akrodho dānam eva ca || etac catuṣṭayaṃ brahmañ śiṣṭācāreṣu nityadā || śiṣṭācāre manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvaśaḥ || yām ayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyā hy ato 'nyathā || vedasyopaniṣat satyaṃ satyasyopaniṣad damaḥ || damasyopaniṣat tyāgaḥ śiṣṭācāreṣu nityadā || ye tu dharmam asūyante buddhimohānvitā narāḥ || apathā gacchatāṃ teṣām anuyātāpi pīḍyate || ye tu śiṣṭāḥ suniyatāḥ śrutityāgaparāyaṇāḥ || dharmyaṃ panthānam ārūḍhāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ || niyacchanti parāṃ buddhiṃ śiṣṭācārānvitā narāḥ || upādhyāyamate yuktāḥ sthityā dharmārthadarśinaḥ || nāstikān bhinnamaryādān krūrān pāpamatau sthitān || tyaja tāñ jñānam āśritya dhārmikān upasevya ca || kāmalobhagrahākīrṇāṃ pañcendriyajalāṃ nadīm || nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara || krameṇa saṃcito dharmo buddhiyogamayo mahān || śiṣṭācāre bhavet sādhū rāgaḥ śukleva vāsasi || ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtahitaṃ param || ahiṃsā paramo dharmaḥ sa ca satye pratiṣṭhitaḥ || satye kṛtvā pratiṣṭhāṃ tu pravartante pravṛttayaḥ || satyam eva garīyas tu śiṣṭācāraniṣevitam || ācāraś ca satāṃ dharmaḥ santaś cācāralakṣaṇāḥ || yo yathāprakṛtir jantuḥ svāṃ svāṃ prakṛtim aśnute || pāpātmā krodhakāmādīn doṣān āpnoty anātmavān || ārambho nyāyayukto yaḥ sa hi dharma iti smṛtaḥ || anācāras tv adharmeti etac chiṣṭānuśāsanam || akrudhyanto 'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ || ṛjavaḥ śamasaṃpannāḥ śiṣṭācārā bhavanti te || traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto manasvinaḥ || guruśuśrūṣavo dāntāḥ śiṣṭācārā bhavanty uta || teṣām adīnasattvānāṃ duṣkarācārakarmaṇām || svaiḥ karmabhiḥ satkṛtānāṃ ghoratvaṃ saṃpraṇaśyati || taṃ sadācāram āścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam || dharmaṃ dharmeṇa paśyantaḥ svargaṃ yānti manīṣiṇaḥ || āstikā mānahīnāś ca dvijātijanapūjakāḥ || śrutavṛttopasaṃpannāḥ te santaḥ svargagāminaḥ || vedoktaḥ paramo dharmo dharmaśāstreṣu cāparaḥ || śiṣṭācīrṇaś ca śiṣṭānāṃ trividhaṃ dharmalakṣaṇam ||Дхармавьядха называет пять очистительных оснований поведения добрых: жертва, дар, тапас, Веды и истина; добрые держат под контролем желание, гнев, гордость, жадность и кривизну, исполняют жертвенную свэдхьяю и оберегают поведение; четыре постоянные черты - служение гуру, истина, негнев и дар; истина - упанишада Веды, самообуздание - упанишада истины, отречение - упанишада самообуздания; надо оставить неверующих и жестоких, переправляться через реку чувств на лодке стойкости, держаться ахимсы, правды и блага всех существ; поведение добрых определяется Ведой, дхармашастрой и практикой шишта, а также омовением в тиртхах, терпением, правдивостью, прямотой и чистотой.

Translation

Дхармавьядха ответил: «Жертва, дар, тапас, Веды и истина - пять очистительных оснований поведения добрых. Те, кто подчинили желание, гнев, гордость, жадность и кривизну, довольствуются словами: “Это дхарма”; они признаны добрыми. У преданных жертве и свэдхьяе нет дурного поведения; охрана ачары - второй признак. Служение гуру, истина, отсутствие гнева и дар - четыре постоянные черты. Истина - упанишада Веды, самообуздание - упанишада истины, отречение - упанишада самообуздания. Тех, кто завидует дхарме и идет неверным путем, следует оставить, опираясь на знание и служа праведным. Реку, полную крокодилов желания и жадности и воды пяти чувств, надо переплыть на лодке стойкости. Ахимса, правдивое слово и благо всех существ - высшее; ахимса - высшая дхарма, и она стоит на истине. Ведийское предписание, дхармашастра и поведение шишта - три признака дхармы. Овладение знаниями, омовение в тиртхах, терпение, истина, прямота и чистота являются примерами поведения добрых».

Commentary

Вьядха связывает ахимсу с истиной: ненасилие не сентиментальность, а плод правдивого, обузданного и отреченного сердца.

Version

fbb7db3caba0 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC