Mahabharata 3.198.19-38

Devanāgarī

व्याध उवाच
कुलोचितम् इदं कर्म पितृपैतामहं मम ॥
वर्तमानस्य मे धर्मे स्वे मन्युं मा कृथा द्विज ॥
धात्रा तु विहितं पूर्वं कर्म स्वं पालयाम्य् अहम् ॥
प्रयत्नाच् च गुरू वृद्धौ शुश्रूषे ऽहं द्विजोत्तम ॥
सत्यं वदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददामि च ॥
देवतातिथिभृत्यानाम् अवशिष्टेन वर्तये ॥
न कुत्सयाम्य् अहं किं चिन् न गर्हे बलवत्तरम् ॥
कृतम् अन्वेति कर्तारं पुरा कर्म द्विजोत्तम ॥
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यम् इह लोकस्य जीवनम् ॥
दण्डनीतिस् त्रयी विद्या तेन लोका भवन्त्य् उत ॥
कर्म शूद्रे कृषिर् वैश्ये संग्रामः क्षत्रिये स्मृतः ॥
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं च ब्राह्मणे सदा ॥
राजा प्रशास्ति धर्मेण स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥
विकर्माणश् च ये के चित् तान् युनक्ति स्वकर्मसु ॥
भेतव्यं हि सदा राज्ञां प्रजानाम् अधिपा हि ते ॥
मारयन्ति विकर्मस्थं लुब्धा मृगम् इवेषुभिः ॥
जनकस्येह विप्रर्षे विकर्मस्थो न विद्यते ॥
स्वकर्मनिरता वर्णाश् चत्वारो ऽपि द्विजोत्तम ॥
स एष जनको राजा दुर्वृत्तम् अपि चेत् सुतम् ॥
दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति तथा न ग्लाति धार्मिकम् ॥
सुयुक्तचारो नृपतिः सर्वं धर्मेण पश्यति ॥
श्रीश् च राज्यं च दण्डश् च क्षत्रियाणां द्विजोत्तम ॥
राजानो हि स्वधर्मेण श्रियम् इच्छन्ति भूयसीम् ॥
सर्वेषाम् एव वर्णानां त्राता राजा भवत्य् उत ॥
परेण हि हतान् ब्रह्मन् वराहमहिषान् अहम् ॥
न स्वयं हन्मि विप्रर्षे विक्रीणामि सदा त्व् अहम् ॥
न भक्षयामि मांसानि ऋतुगामी तथा ह्य् अहम् ॥
सदोपवासी च तथा नक्तभोजी तथा द्विज ॥
अशीलश् चापि पुरुषो भूत्वा भवति शीलवान् ॥
प्राणिहिंसारतश् चापि भवते धार्मिकः पुनः ॥
व्यभिचारान् नरेन्द्राणां धर्मः संकीर्यते महान् ॥
अधर्मो वर्धते चापि संकीर्यन्ते तथा प्रजाः ॥
उरुण्डा वामनाः कुब्जाः स्थूलशीर्षास् तथैव च ॥
क्लीबाश् चान्धाश् च जायन्ते बधिरा लम्बचूचुकाः ॥
पार्थिवानाम् अधर्मत्वात् प्रजानाम् अभवः सदा ॥
स एष राजा जनकः सर्वं धर्मेण पश्यति ॥
अनुगृह्णन् प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा ॥
ये चैव मां प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः ॥
सर्वान् सुपरिणीतेन कर्मणा तोषयाम्य् अहम् ॥
ये जीवन्ति स्वधर्मेण संभुञ्जन्ते च पार्थिवाः ॥
न किं चिद् उपजीवन्ति दक्षा उत्थानशीलिनः ॥

Transliteration (IAST)

vyādha uvāca
kulocitam idaṃ karma pitṛpaitāmahaṃ mama ||
vartamānasya me dharme sve manyuṃ mā kṛthā dvija ||
dhātrā tu vihitaṃ pūrvaṃ karma svaṃ pālayāmy aham ||
prayatnāc ca gurū vṛddhau śuśrūṣe 'haṃ dvijottama ||
satyaṃ vade nābhyasūye yathāśakti dadāmi ca ||
devatātithibhṛtyānām avaśiṣṭena vartaye ||
na kutsayāmy ahaṃ kiṃ cin na garhe balavattaram ||
kṛtam anveti kartāraṃ purā karma dvijottama ||
kṛṣigorakṣyavāṇijyam iha lokasya jīvanam ||
daṇḍanītis trayī vidyā tena lokā bhavanty uta ||
karma śūdre kṛṣir vaiśye saṃgrāmaḥ kṣatriye smṛtaḥ ||
brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ ca brāhmaṇe sadā ||
rājā praśāsti dharmeṇa svakarmaniratāḥ prajāḥ ||
vikarmāṇaś ca ye ke cit tān yunakti svakarmasu ||
bhetavyaṃ hi sadā rājñāṃ prajānām adhipā hi te ||
mārayanti vikarmasthaṃ lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ ||
janakasyeha viprarṣe vikarmastho na vidyate ||
svakarmaniratā varṇāś catvāro 'pi dvijottama ||
sa eṣa janako rājā durvṛttam api cet sutam ||
daṇḍyaṃ daṇḍe nikṣipati tathā na glāti dhārmikam ||
suyuktacāro nṛpatiḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati ||
śrīś ca rājyaṃ ca daṇḍaś ca kṣatriyāṇāṃ dvijottama ||
rājāno hi svadharmeṇa śriyam icchanti bhūyasīm ||
sarveṣām eva varṇānāṃ trātā rājā bhavaty uta ||
pareṇa hi hatān brahman varāhamahiṣān aham ||
na svayaṃ hanmi viprarṣe vikrīṇāmi sadā tv aham ||
na bhakṣayāmi māṃsāni ṛtugāmī tathā hy aham ||
sadopavāsī ca tathā naktabhojī tathā dvija ||
aśīlaś cāpi puruṣo bhūtvā bhavati śīlavān ||
prāṇihiṃsārataś cāpi bhavate dhārmikaḥ punaḥ ||
vyabhicārān narendrāṇāṃ dharmaḥ saṃkīryate mahān ||
adharmo vardhate cāpi saṃkīryante tathā prajāḥ ||
uruṇḍā vāmanāḥ kubjāḥ sthūlaśīrṣās tathaiva ca ||
klībāś cāndhāś ca jāyante badhirā lambacūcukāḥ ||
pārthivānām adharmatvāt prajānām abhavaḥ sadā ||
sa eṣa rājā janakaḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati ||
anugṛhṇan prajāḥ sarvāḥ svadharmaniratāḥ sadā ||
ye caiva māṃ praśaṃsanti ye ca nindanti mānavāḥ ||
sarvān supariṇītena karmaṇā toṣayāmy aham ||
ye jīvanti svadharmeṇa saṃbhuñjante ca pārthivāḥ ||
na kiṃ cid upajīvanti dakṣā utthānaśīlinaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

व्याध उवाच कुलोचितम् इदं कर्म पितृपैतामहं मम ॥ वर्तमानस्य मे धर्मे स्वे मन्युं मा कृथा द्विज ॥ धात्रा तु विहितं पूर्वं कर्म स्वं पालयाम्य् अहम् ॥ प्रयत्नाच् च गुरू वृद्धौ शुश्रूषे ऽहं द्विजोत्तम ॥ सत्यं वदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददामि च ॥ देवतातिथिभृत्यानाम् अवशिष्टेन वर्तये ॥ न कुत्सयाम्य् अहं किं चिन् न गर्हे बलवत्तरम् ॥ कृतम् अन्वेति कर्तारं पुरा कर्म द्विजोत्तम ॥ कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यम् इह लोकस्य जीवनम् ॥ दण्डनीतिस् त्रयी विद्या तेन लोका भवन्त्य् उत ॥ कर्म शूद्रे कृषिर् वैश्ये संग्रामः क्षत्रिये स्मृतः ॥ ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं च ब्राह्मणे सदा ॥ राजा प्रशास्ति धर्मेण स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥ विकर्माणश् च ये के चित् तान् युनक्ति स्वकर्मसु ॥ भेतव्यं हि सदा राज्ञां प्रजानाम् अधिपा हि ते ॥ मारयन्ति विकर्मस्थं लुब्धा मृगम् इवेषुभिः ॥ जनकस्येह विप्रर्षे विकर्मस्थो न विद्यते ॥ स्वकर्मनिरता वर्णाश् चत्वारो ऽपि द्विजोत्तम ॥ स एष जनको राजा दुर्वृत्तम् अपि चेत् सुतम् ॥ दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति तथा न ग्लाति धार्मिकम् ॥ सुयुक्तचारो नृपतिः सर्वं धर्मेण पश्यति ॥ श्रीश् च राज्यं च दण्डश् च क्षत्रियाणां द्विजोत्तम ॥ राजानो हि स्वधर्मेण श्रियम् इच्छन्ति भूयसीम् ॥ सर्वेषाम् एव वर्णानां त्राता राजा भवत्य् उत ॥ परेण हि हतान् ब्रह्मन् वराहमहिषान् अहम् ॥ न स्वयं हन्मि विप्रर्षे विक्रीणामि सदा त्व् अहम् ॥ न भक्षयामि मांसानि ऋतुगामी तथा ह्य् अहम् ॥ सदोपवासी च तथा नक्तभोजी तथा द्विज ॥ अशीलश् चापि पुरुषो भूत्वा भवति शीलवान् ॥ प्राणिहिंसारतश् चापि भवते धार्मिकः पुनः ॥ व्यभिचारान् नरेन्द्राणां धर्मः संकीर्यते महान् ॥ अधर्मो वर्धते चापि संकीर्यन्ते तथा प्रजाः ॥ उरुण्डा वामनाः कुब्जाः स्थूलशीर्षास् तथैव च ॥ क्लीबाश् चान्धाश् च जायन्ते बधिरा लम्बचूचुकाः ॥ पार्थिवानाम् अधर्मत्वात् प्रजानाम् अभवः सदा ॥ स एष राजा जनकः सर्वं धर्मेण पश्यति ॥ अनुगृह्णन् प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा ॥ ये चैव मां प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः ॥ सर्वान् सुपरिणीतेन कर्मणा तोषयाम्य् अहम् ॥ ये जीवन्ति स्वधर्मेण संभुञ्जन्ते च पार्थिवाः ॥ न किं चिद् उपजीवन्ति दक्षा उत्थानशीलिनः ॥vyādha uvāca kulocitam idaṃ karma pitṛpaitāmahaṃ mama || vartamānasya me dharme sve manyuṃ mā kṛthā dvija || dhātrā tu vihitaṃ pūrvaṃ karma svaṃ pālayāmy aham || prayatnāc ca gurū vṛddhau śuśrūṣe 'haṃ dvijottama || satyaṃ vade nābhyasūye yathāśakti dadāmi ca || devatātithibhṛtyānām avaśiṣṭena vartaye || na kutsayāmy ahaṃ kiṃ cin na garhe balavattaram || kṛtam anveti kartāraṃ purā karma dvijottama || kṛṣigorakṣyavāṇijyam iha lokasya jīvanam || daṇḍanītis trayī vidyā tena lokā bhavanty uta || karma śūdre kṛṣir vaiśye saṃgrāmaḥ kṣatriye smṛtaḥ || brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ ca brāhmaṇe sadā || rājā praśāsti dharmeṇa svakarmaniratāḥ prajāḥ || vikarmāṇaś ca ye ke cit tān yunakti svakarmasu || bhetavyaṃ hi sadā rājñāṃ prajānām adhipā hi te || mārayanti vikarmasthaṃ lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ || janakasyeha viprarṣe vikarmastho na vidyate || svakarmaniratā varṇāś catvāro 'pi dvijottama || sa eṣa janako rājā durvṛttam api cet sutam || daṇḍyaṃ daṇḍe nikṣipati tathā na glāti dhārmikam || suyuktacāro nṛpatiḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati || śrīś ca rājyaṃ ca daṇḍaś ca kṣatriyāṇāṃ dvijottama || rājāno hi svadharmeṇa śriyam icchanti bhūyasīm || sarveṣām eva varṇānāṃ trātā rājā bhavaty uta || pareṇa hi hatān brahman varāhamahiṣān aham || na svayaṃ hanmi viprarṣe vikrīṇāmi sadā tv aham || na bhakṣayāmi māṃsāni ṛtugāmī tathā hy aham || sadopavāsī ca tathā naktabhojī tathā dvija || aśīlaś cāpi puruṣo bhūtvā bhavati śīlavān || prāṇihiṃsārataś cāpi bhavate dhārmikaḥ punaḥ || vyabhicārān narendrāṇāṃ dharmaḥ saṃkīryate mahān || adharmo vardhate cāpi saṃkīryante tathā prajāḥ || uruṇḍā vāmanāḥ kubjāḥ sthūlaśīrṣās tathaiva ca || klībāś cāndhāś ca jāyante badhirā lambacūcukāḥ || pārthivānām adharmatvāt prajānām abhavaḥ sadā || sa eṣa rājā janakaḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati || anugṛhṇan prajāḥ sarvāḥ svadharmaniratāḥ sadā || ye caiva māṃ praśaṃsanti ye ca nindanti mānavāḥ || sarvān supariṇītena karmaṇā toṣayāmy aham || ye jīvanti svadharmeṇa saṃbhuñjante ca pārthivāḥ || na kiṃ cid upajīvanti dakṣā utthānaśīlinaḥ ||Dharmavyadha answers that his occupation is hereditary, handed down from father and grandfather, ordained by the Creator; he serves his aged parents, speaks the truth, feels no envy, gives according to his means, lives on what remains after the gods, guests, and servants have been served, disparages no one, and knows that action follows the doer; he sets out the life of society: agriculture, cattle-tending, trade, the rule of punishment, and the three Vedas sustain the world, and the king brings back to their own duty those who transgress it; under Janaka all four varnas are devoted to their own dharma; the hunter himself does not kill, but sells the flesh of animals slain by others, does not eat meat, approaches his wife only in season, fasts, and eats at night; a man can become virtuous even after evil conduct, while the unrighteousness of kings mixes dharma together and corrupts the subjects.

Translation

Dharmavyadha said: 'This is my hereditary occupation, from father and grandfather. I stand in my own dharma; do not be angry with me, brahmin. I carry out the task ordained of old by the Creator, and diligently serve my aged parents, best of the twice-born. I speak the truth, I do not envy, I give according to my means, and I live on what remains after the gods, guests, and servants have been served. I disparage no one, I do not condemn the stronger; a past deed follows its doer, best of the twice-born. Agriculture, protection of cattle, and trade sustain the people of this world; the rule of punishment and the threefold Veda also hold the world together. For the shudra, service is ordained; for the vaishya, agriculture; for the kshatriya, battle; for the brahmin, always celibacy, austerity, sacred formulas, and truth. The king rules by dharma and brings transgressors back to their own duty. In Janaka's realm no one stands outside his own duty: all four varnas are devoted to their own dharma. I sell the flesh of boars and buffalo killed by others; I myself do not kill. I do not eat meat, I go to my wife only in her season, I always fast and eat only at night. A man of evil conduct can become virtuous, and one devoted to violence can become righteous again. But when kings transgress dharma, the great law becomes confounded, unrighteousness grows, and the subjects become corrupted.'

Commentary

Dharmavyadha does not justify cruelty, but shows a distinction: one's own duty, service to parents, truth, and freedom from envy can purify even a harsh occupation.

Version

9983a41ad31b · published Jul 16, 2026, 5:17:03 PM UTC

Available inRUEN