Mahabharata 3.198.19-38

Devanāgarī

व्याध उवाच
कुलोचितम् इदं कर्म पितृपैतामहं मम ॥
वर्तमानस्य मे धर्मे स्वे मन्युं मा कृथा द्विज ॥
धात्रा तु विहितं पूर्वं कर्म स्वं पालयाम्य् अहम् ॥
प्रयत्नाच् च गुरू वृद्धौ शुश्रूषे ऽहं द्विजोत्तम ॥
सत्यं वदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददामि च ॥
देवतातिथिभृत्यानाम् अवशिष्टेन वर्तये ॥
न कुत्सयाम्य् अहं किं चिन् न गर्हे बलवत्तरम् ॥
कृतम् अन्वेति कर्तारं पुरा कर्म द्विजोत्तम ॥
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यम् इह लोकस्य जीवनम् ॥
दण्डनीतिस् त्रयी विद्या तेन लोका भवन्त्य् उत ॥
कर्म शूद्रे कृषिर् वैश्ये संग्रामः क्षत्रिये स्मृतः ॥
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं च ब्राह्मणे सदा ॥
राजा प्रशास्ति धर्मेण स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥
विकर्माणश् च ये के चित् तान् युनक्ति स्वकर्मसु ॥
भेतव्यं हि सदा राज्ञां प्रजानाम् अधिपा हि ते ॥
मारयन्ति विकर्मस्थं लुब्धा मृगम् इवेषुभिः ॥
जनकस्येह विप्रर्षे विकर्मस्थो न विद्यते ॥
स्वकर्मनिरता वर्णाश् चत्वारो ऽपि द्विजोत्तम ॥
स एष जनको राजा दुर्वृत्तम् अपि चेत् सुतम् ॥
दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति तथा न ग्लाति धार्मिकम् ॥
सुयुक्तचारो नृपतिः सर्वं धर्मेण पश्यति ॥
श्रीश् च राज्यं च दण्डश् च क्षत्रियाणां द्विजोत्तम ॥
राजानो हि स्वधर्मेण श्रियम् इच्छन्ति भूयसीम् ॥
सर्वेषाम् एव वर्णानां त्राता राजा भवत्य् उत ॥
परेण हि हतान् ब्रह्मन् वराहमहिषान् अहम् ॥
न स्वयं हन्मि विप्रर्षे विक्रीणामि सदा त्व् अहम् ॥
न भक्षयामि मांसानि ऋतुगामी तथा ह्य् अहम् ॥
सदोपवासी च तथा नक्तभोजी तथा द्विज ॥
अशीलश् चापि पुरुषो भूत्वा भवति शीलवान् ॥
प्राणिहिंसारतश् चापि भवते धार्मिकः पुनः ॥
व्यभिचारान् नरेन्द्राणां धर्मः संकीर्यते महान् ॥
अधर्मो वर्धते चापि संकीर्यन्ते तथा प्रजाः ॥
उरुण्डा वामनाः कुब्जाः स्थूलशीर्षास् तथैव च ॥
क्लीबाश् चान्धाश् च जायन्ते बधिरा लम्बचूचुकाः ॥
पार्थिवानाम् अधर्मत्वात् प्रजानाम् अभवः सदा ॥
स एष राजा जनकः सर्वं धर्मेण पश्यति ॥
अनुगृह्णन् प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा ॥
ये चैव मां प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः ॥
सर्वान् सुपरिणीतेन कर्मणा तोषयाम्य् अहम् ॥
ये जीवन्ति स्वधर्मेण संभुञ्जन्ते च पार्थिवाः ॥
न किं चिद् उपजीवन्ति दक्षा उत्थानशीलिनः ॥

Transliteration (IAST)

vyādha uvāca
kulocitam idaṃ karma pitṛpaitāmahaṃ mama ||
vartamānasya me dharme sve manyuṃ mā kṛthā dvija ||
dhātrā tu vihitaṃ pūrvaṃ karma svaṃ pālayāmy aham ||
prayatnāc ca gurū vṛddhau śuśrūṣe 'haṃ dvijottama ||
satyaṃ vade nābhyasūye yathāśakti dadāmi ca ||
devatātithibhṛtyānām avaśiṣṭena vartaye ||
na kutsayāmy ahaṃ kiṃ cin na garhe balavattaram ||
kṛtam anveti kartāraṃ purā karma dvijottama ||
kṛṣigorakṣyavāṇijyam iha lokasya jīvanam ||
daṇḍanītis trayī vidyā tena lokā bhavanty uta ||
karma śūdre kṛṣir vaiśye saṃgrāmaḥ kṣatriye smṛtaḥ ||
brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ ca brāhmaṇe sadā ||
rājā praśāsti dharmeṇa svakarmaniratāḥ prajāḥ ||
vikarmāṇaś ca ye ke cit tān yunakti svakarmasu ||
bhetavyaṃ hi sadā rājñāṃ prajānām adhipā hi te ||
mārayanti vikarmasthaṃ lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ ||
janakasyeha viprarṣe vikarmastho na vidyate ||
svakarmaniratā varṇāś catvāro 'pi dvijottama ||
sa eṣa janako rājā durvṛttam api cet sutam ||
daṇḍyaṃ daṇḍe nikṣipati tathā na glāti dhārmikam ||
suyuktacāro nṛpatiḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati ||
śrīś ca rājyaṃ ca daṇḍaś ca kṣatriyāṇāṃ dvijottama ||
rājāno hi svadharmeṇa śriyam icchanti bhūyasīm ||
sarveṣām eva varṇānāṃ trātā rājā bhavaty uta ||
pareṇa hi hatān brahman varāhamahiṣān aham ||
na svayaṃ hanmi viprarṣe vikrīṇāmi sadā tv aham ||
na bhakṣayāmi māṃsāni ṛtugāmī tathā hy aham ||
sadopavāsī ca tathā naktabhojī tathā dvija ||
aśīlaś cāpi puruṣo bhūtvā bhavati śīlavān ||
prāṇihiṃsārataś cāpi bhavate dhārmikaḥ punaḥ ||
vyabhicārān narendrāṇāṃ dharmaḥ saṃkīryate mahān ||
adharmo vardhate cāpi saṃkīryante tathā prajāḥ ||
uruṇḍā vāmanāḥ kubjāḥ sthūlaśīrṣās tathaiva ca ||
klībāś cāndhāś ca jāyante badhirā lambacūcukāḥ ||
pārthivānām adharmatvāt prajānām abhavaḥ sadā ||
sa eṣa rājā janakaḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati ||
anugṛhṇan prajāḥ sarvāḥ svadharmaniratāḥ sadā ||
ye caiva māṃ praśaṃsanti ye ca nindanti mānavāḥ ||
sarvān supariṇītena karmaṇā toṣayāmy aham ||
ye jīvanti svadharmeṇa saṃbhuñjante ca pārthivāḥ ||
na kiṃ cid upajīvanti dakṣā utthānaśīlinaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

व्याध उवाच कुलोचितम् इदं कर्म पितृपैतामहं मम ॥ वर्तमानस्य मे धर्मे स्वे मन्युं मा कृथा द्विज ॥ धात्रा तु विहितं पूर्वं कर्म स्वं पालयाम्य् अहम् ॥ प्रयत्नाच् च गुरू वृद्धौ शुश्रूषे ऽहं द्विजोत्तम ॥ सत्यं वदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददामि च ॥ देवतातिथिभृत्यानाम् अवशिष्टेन वर्तये ॥ न कुत्सयाम्य् अहं किं चिन् न गर्हे बलवत्तरम् ॥ कृतम् अन्वेति कर्तारं पुरा कर्म द्विजोत्तम ॥ कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यम् इह लोकस्य जीवनम् ॥ दण्डनीतिस् त्रयी विद्या तेन लोका भवन्त्य् उत ॥ कर्म शूद्रे कृषिर् वैश्ये संग्रामः क्षत्रिये स्मृतः ॥ ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं च ब्राह्मणे सदा ॥ राजा प्रशास्ति धर्मेण स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥ विकर्माणश् च ये के चित् तान् युनक्ति स्वकर्मसु ॥ भेतव्यं हि सदा राज्ञां प्रजानाम् अधिपा हि ते ॥ मारयन्ति विकर्मस्थं लुब्धा मृगम् इवेषुभिः ॥ जनकस्येह विप्रर्षे विकर्मस्थो न विद्यते ॥ स्वकर्मनिरता वर्णाश् चत्वारो ऽपि द्विजोत्तम ॥ स एष जनको राजा दुर्वृत्तम् अपि चेत् सुतम् ॥ दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति तथा न ग्लाति धार्मिकम् ॥ सुयुक्तचारो नृपतिः सर्वं धर्मेण पश्यति ॥ श्रीश् च राज्यं च दण्डश् च क्षत्रियाणां द्विजोत्तम ॥ राजानो हि स्वधर्मेण श्रियम् इच्छन्ति भूयसीम् ॥ सर्वेषाम् एव वर्णानां त्राता राजा भवत्य् उत ॥ परेण हि हतान् ब्रह्मन् वराहमहिषान् अहम् ॥ न स्वयं हन्मि विप्रर्षे विक्रीणामि सदा त्व् अहम् ॥ न भक्षयामि मांसानि ऋतुगामी तथा ह्य् अहम् ॥ सदोपवासी च तथा नक्तभोजी तथा द्विज ॥ अशीलश् चापि पुरुषो भूत्वा भवति शीलवान् ॥ प्राणिहिंसारतश् चापि भवते धार्मिकः पुनः ॥ व्यभिचारान् नरेन्द्राणां धर्मः संकीर्यते महान् ॥ अधर्मो वर्धते चापि संकीर्यन्ते तथा प्रजाः ॥ उरुण्डा वामनाः कुब्जाः स्थूलशीर्षास् तथैव च ॥ क्लीबाश् चान्धाश् च जायन्ते बधिरा लम्बचूचुकाः ॥ पार्थिवानाम् अधर्मत्वात् प्रजानाम् अभवः सदा ॥ स एष राजा जनकः सर्वं धर्मेण पश्यति ॥ अनुगृह्णन् प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा ॥ ये चैव मां प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः ॥ सर्वान् सुपरिणीतेन कर्मणा तोषयाम्य् अहम् ॥ ये जीवन्ति स्वधर्मेण संभुञ्जन्ते च पार्थिवाः ॥ न किं चिद् उपजीवन्ति दक्षा उत्थानशीलिनः ॥vyādha uvāca kulocitam idaṃ karma pitṛpaitāmahaṃ mama || vartamānasya me dharme sve manyuṃ mā kṛthā dvija || dhātrā tu vihitaṃ pūrvaṃ karma svaṃ pālayāmy aham || prayatnāc ca gurū vṛddhau śuśrūṣe 'haṃ dvijottama || satyaṃ vade nābhyasūye yathāśakti dadāmi ca || devatātithibhṛtyānām avaśiṣṭena vartaye || na kutsayāmy ahaṃ kiṃ cin na garhe balavattaram || kṛtam anveti kartāraṃ purā karma dvijottama || kṛṣigorakṣyavāṇijyam iha lokasya jīvanam || daṇḍanītis trayī vidyā tena lokā bhavanty uta || karma śūdre kṛṣir vaiśye saṃgrāmaḥ kṣatriye smṛtaḥ || brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ ca brāhmaṇe sadā || rājā praśāsti dharmeṇa svakarmaniratāḥ prajāḥ || vikarmāṇaś ca ye ke cit tān yunakti svakarmasu || bhetavyaṃ hi sadā rājñāṃ prajānām adhipā hi te || mārayanti vikarmasthaṃ lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ || janakasyeha viprarṣe vikarmastho na vidyate || svakarmaniratā varṇāś catvāro 'pi dvijottama || sa eṣa janako rājā durvṛttam api cet sutam || daṇḍyaṃ daṇḍe nikṣipati tathā na glāti dhārmikam || suyuktacāro nṛpatiḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati || śrīś ca rājyaṃ ca daṇḍaś ca kṣatriyāṇāṃ dvijottama || rājāno hi svadharmeṇa śriyam icchanti bhūyasīm || sarveṣām eva varṇānāṃ trātā rājā bhavaty uta || pareṇa hi hatān brahman varāhamahiṣān aham || na svayaṃ hanmi viprarṣe vikrīṇāmi sadā tv aham || na bhakṣayāmi māṃsāni ṛtugāmī tathā hy aham || sadopavāsī ca tathā naktabhojī tathā dvija || aśīlaś cāpi puruṣo bhūtvā bhavati śīlavān || prāṇihiṃsārataś cāpi bhavate dhārmikaḥ punaḥ || vyabhicārān narendrāṇāṃ dharmaḥ saṃkīryate mahān || adharmo vardhate cāpi saṃkīryante tathā prajāḥ || uruṇḍā vāmanāḥ kubjāḥ sthūlaśīrṣās tathaiva ca || klībāś cāndhāś ca jāyante badhirā lambacūcukāḥ || pārthivānām adharmatvāt prajānām abhavaḥ sadā || sa eṣa rājā janakaḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati || anugṛhṇan prajāḥ sarvāḥ svadharmaniratāḥ sadā || ye caiva māṃ praśaṃsanti ye ca nindanti mānavāḥ || sarvān supariṇītena karmaṇā toṣayāmy aham || ye jīvanti svadharmeṇa saṃbhuñjante ca pārthivāḥ || na kiṃ cid upajīvanti dakṣā utthānaśīlinaḥ ||Дхармавьядха отвечает, что его занятие родовое, отцовское и дедовское, установленное создателем; он служит престарелым родителям, говорит истину, не завидует, дает по силе, живет остатком после богов, гостей и слуг, никого не поносит, знает, что действие следует за деятелем; он излагает жизнь общества: земледелие, коровозащита, торговля, наказание и три Веды поддерживают мир, царь возвращает к своему делу тех, кто нарушает; при Джанаке все четыре варны заняты своей дхармой; сам вьядха не убивает, а продает мясо животных, убитых другими, не ест мясо, идет к жене только в срок, постится и ест ночью; человек может стать добродетельным даже после дурного поведения, а адхарма царей смешивает дхарму и портит подданных.

Translation

Дхармавьядха сказал: «Это мое родовое дело, отцовское и дедовское. Я стою в своей дхарме; не гневайся на меня. Я исполняю дело, установленное прежде создателем, и старательно служу престарелым родителям. Я говорю истину, не завидую, даю по силе и живу остатком после богов, гостей и слуг. Я никого не поношу, не осуждаю сильнейшего; прежнее действие следует за деятелем. Земледелие, защита коров и торговля поддерживают людей; политика наказания и тройственная Веда также удерживают мир. Для шудры предписано служение, для вайшьи земледелие, для кшатрия сражение, для брахмана - брахмачарья, тапас, мантры и истина. Царь правит по дхарме и возвращает нарушителей к их делу. У Джанаки нет стоящего вне своего дела: все четыре варны заняты своей дхармой. Я продаю мясо кабанов и буйволов, убитых другими; сам не убиваю. Мяса я не ем, к жене иду только в срок, всегда постюсь и ем ночью. Человек дурного поведения может стать добродетельным, и преданный насилию может снова стать дхармичным. Но когда цари нарушают дхарму, великий закон смешивается, адхарма растет и подданные портятся».

Commentary

Дхармавьядха не оправдывает жестокость, а показывает различение: свое дело, служение родителям, истина и отсутствие зависти могут очищать даже тяжелое занятие.

Version

f4fa291bf3a4 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC