Mahabharata 3.201.12-20

Devanāgarī

ब्राह्मण उवाच
ब्रवीषि सूनृतं धर्मं यस्य वक्ता न विद्यते ॥
दिव्यप्रभावः सुमहान् ऋषिर् एव मतो ऽसि मे ॥
व्याध उवाच
ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरो ऽग्रभुजः सदा ॥
तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा ॥
यत् तेषां च प्रियं तत् ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम ॥
नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे ॥
इदं विश्वं जगत् सर्वम् अजय्यं चापि सर्वशः ॥
महाभूतात्मकं ब्रह्मन् नातः परतरं भवेत् ॥
महाभूतानि खं वायुर् अग्निर् आपस् तथा च भूः ॥
शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धश् च तद्गुणाः ॥
तेषाम् अपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम् ॥
पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु ॥
षष्ठस् तु चेतना नाम मन इत्य् अभिधीयते ॥
सप्तमी तु भवेद् बुद्धिर् अहंकारस् ततः परम् ॥
इन्द्रियाणि च पञ्चैव रजः सत्त्वं तमस् तथा ॥
इत्य् एष सप्तदशको राशिर् अव्यक्तसंज्ञकः ॥
सर्वैर् इहेन्द्रियार्थैस् तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतः ॥
चतुर्विंशक इत्य् एष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणः ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं किं भूयो श्रोतुम् इच्छसि ॥

Transliteration (IAST)

brāhmaṇa uvāca
bravīṣi sūnṛtaṃ dharmaṃ yasya vaktā na vidyate ||
divyaprabhāvaḥ sumahān ṛṣir eva mato 'si me ||
vyādha uvāca
brāhmaṇā vai mahābhāgāḥ pitaro 'grabhujaḥ sadā ||
teṣāṃ sarvātmanā kāryaṃ priyaṃ loke manīṣiṇā ||
yat teṣāṃ ca priyaṃ tat te vakṣyāmi dvijasattama ||
namaskṛtvā brāhmaṇebhyo brāhmīṃ vidyāṃ nibodha me ||
idaṃ viśvaṃ jagat sarvam ajayyaṃ cāpi sarvaśaḥ ||
mahābhūtātmakaṃ brahman nātaḥ parataraṃ bhavet ||
mahābhūtāni khaṃ vāyur agnir āpas tathā ca bhūḥ ||
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca tadguṇāḥ ||
teṣām api guṇāḥ sarve guṇavṛttiḥ parasparam ||
pūrvapūrvaguṇāḥ sarve kramaśo guṇiṣu triṣu ||
ṣaṣṭhas tu cetanā nāma mana ity abhidhīyate ||
saptamī tu bhaved buddhir ahaṃkāras tataḥ param ||
indriyāṇi ca pañcaiva rajaḥ sattvaṃ tamas tathā ||
ity eṣa saptadaśako rāśir avyaktasaṃjñakaḥ ||
sarvair ihendriyārthais tu vyaktāvyaktaiḥ susaṃvṛtaḥ ||
caturviṃśaka ity eṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ ||
etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyo śrotum icchasi ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ब्राह्मण उवाच ब्रवीषि सूनृतं धर्मं यस्य वक्ता न विद्यते ॥ दिव्यप्रभावः सुमहान् ऋषिर् एव मतो ऽसि मे ॥ व्याध उवाच ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरो ऽग्रभुजः सदा ॥ तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा ॥ यत् तेषां च प्रियं तत् ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम ॥ नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे ॥ इदं विश्वं जगत् सर्वम् अजय्यं चापि सर्वशः ॥ महाभूतात्मकं ब्रह्मन् नातः परतरं भवेत् ॥ महाभूतानि खं वायुर् अग्निर् आपस् तथा च भूः ॥ शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धश् च तद्गुणाः ॥ तेषाम् अपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम् ॥ पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु ॥ षष्ठस् तु चेतना नाम मन इत्य् अभिधीयते ॥ सप्तमी तु भवेद् बुद्धिर् अहंकारस् ततः परम् ॥ इन्द्रियाणि च पञ्चैव रजः सत्त्वं तमस् तथा ॥ इत्य् एष सप्तदशको राशिर् अव्यक्तसंज्ञकः ॥ सर्वैर् इहेन्द्रियार्थैस् तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतः ॥ चतुर्विंशक इत्य् एष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणः ॥ एतत् ते सर्वम् आख्यातं किं भूयो श्रोतुम् इच्छसि ॥brāhmaṇa uvāca bravīṣi sūnṛtaṃ dharmaṃ yasya vaktā na vidyate || divyaprabhāvaḥ sumahān ṛṣir eva mato 'si me || vyādha uvāca brāhmaṇā vai mahābhāgāḥ pitaro 'grabhujaḥ sadā || teṣāṃ sarvātmanā kāryaṃ priyaṃ loke manīṣiṇā || yat teṣāṃ ca priyaṃ tat te vakṣyāmi dvijasattama || namaskṛtvā brāhmaṇebhyo brāhmīṃ vidyāṃ nibodha me || idaṃ viśvaṃ jagat sarvam ajayyaṃ cāpi sarvaśaḥ || mahābhūtātmakaṃ brahman nātaḥ parataraṃ bhavet || mahābhūtāni khaṃ vāyur agnir āpas tathā ca bhūḥ || śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca tadguṇāḥ || teṣām api guṇāḥ sarve guṇavṛttiḥ parasparam || pūrvapūrvaguṇāḥ sarve kramaśo guṇiṣu triṣu || ṣaṣṭhas tu cetanā nāma mana ity abhidhīyate || saptamī tu bhaved buddhir ahaṃkāras tataḥ param || indriyāṇi ca pañcaiva rajaḥ sattvaṃ tamas tathā || ity eṣa saptadaśako rāśir avyaktasaṃjñakaḥ || sarvair ihendriyārthais tu vyaktāvyaktaiḥ susaṃvṛtaḥ || caturviṃśaka ity eṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ || etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyo śrotum icchasi ||Брахман хвалит Дхармавьядху как великого риши и просит учить дальше; вьядха, поклонившись брахманам, говорит о брахмийской мудрости: мир состоит из великих элементов - пространства, ветра, огня, вод и земли, их качеств - звука, осязания, формы, вкуса и запаха; есть сознание как ум, затем буддхи и аханкара, пять чувств и три гуны; этот семнадцатиричный состав называется авьяктой, а вместе со всеми предметами чувств образует двадцать четыре, состоящие из явного и неявного.

Translation

Брахман сказал: «Ты говоришь истинную дхарму; я считаю тебя великим риши божественной силы». Дхармавьядха ответил: «Брахманы велики и всегда достойны первого почитания; мудрый должен делать им приятное всей душой. Поклонившись брахманам, слушай от меня брахмийскую мудрость. Весь этот мир состоит из великих элементов: пространства, ветра, огня, вод и земли. Их качества - звук, осязание, форма, вкус и запах. Их качества действуют взаимно. Шестым называют сознание, то есть ум; седьмой бывает буддхи, а затем аханкара. Пять чувств, раджас, саттва и тамас - таков семнадцатиричный состав, называемый неявным. Вместе со всеми предметами чувств, явными и неявными, он становится двадцать четверичным, состоящим из явного и неявного».

Commentary

После этики чувств идет онтология. Человек должен обуздывать не абстрактные пороки, а конкретную связку ума, чувств, элементов и гун, из которой складывается опыт.

Version

94a9a1282ed4 · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC