Mahabharata 3.202.1-10

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्तः स विप्रस् तु धर्मव्याधेन भारत ॥
कथाम् अकथयद् भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम् ॥
ब्राह्मण
महाभूतानि यान्य् आहुः पञ्च धर्मविदां वर ॥
एकैकस्य गुणान् सम्यक् पञ्चानाम् अपि मे वद ॥
व्याध उवाच
भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च ॥
गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान् ॥
भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मन्न् उदकं च चतुर्गुणम् ॥
गुणास् त्रयस् तेजसि च त्रयश् चाकाशवातयोः ॥
शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धश् च पञ्चमः ॥
एते गुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः ॥
शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसश् चापि द्विजोत्तम ॥
अपाम् एते गुणा ब्रह्मन् कीर्तितास् तव सुव्रत ॥
शब्दः स्पर्शश् च रूपं च तेजसो ऽथ गुणास् त्रयः ॥
शब्दः स्पर्शश् च वायौ तु शब्द आकाश एव च ॥
एते पञ्चदश ब्रह्मन् गुणा भूतेषु पञ्चसु ॥
वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥
अन्योन्यं नातिवर्तन्ते संपच् च भवति द्विज ॥
यदा तु विषमीभावम् आचरन्ति चराचराः ॥
तदा देही देहम् अन्यं व्यतिरोहति कालतः ॥
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ॥
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ॥
यैर् आवृतम् इदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
evam uktaḥ sa vipras tu dharmavyādhena bhārata ||
kathām akathayad bhūyo manasaḥ prītivardhanīm ||
brāhmaṇa
mahābhūtāni yāny āhuḥ pañca dharmavidāṃ vara ||
ekaikasya guṇān samyak pañcānām api me vada ||
vyādha uvāca
bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca ||
guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmi te guṇān ||
bhūmiḥ pañcaguṇā brahmann udakaṃ ca caturguṇam ||
guṇās trayas tejasi ca trayaś cākāśavātayoḥ ||
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ ||
ete guṇāḥ pañca bhūmeḥ sarvebhyo guṇavattarāḥ ||
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca rasaś cāpi dvijottama ||
apām ete guṇā brahman kīrtitās tava suvrata ||
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca tejaso 'tha guṇās trayaḥ ||
śabdaḥ sparśaś ca vāyau tu śabda ākāśa eva ca ||
ete pañcadaśa brahman guṇā bhūteṣu pañcasu ||
vartante sarvabhūteṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ ||
anyonyaṃ nātivartante saṃpac ca bhavati dvija ||
yadā tu viṣamībhāvam ācaranti carācarāḥ ||
tadā dehī deham anyaṃ vyatirohati kālataḥ ||
ānupūrvyā vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ ||
tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ ||
yair āvṛtam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच एवम् उक्तः स विप्रस् तु धर्मव्याधेन भारत ॥ कथाम् अकथयद् भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम् ॥ ब्राह्मण महाभूतानि यान्य् आहुः पञ्च धर्मविदां वर ॥ एकैकस्य गुणान् सम्यक् पञ्चानाम् अपि मे वद ॥ व्याध उवाच भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च ॥ गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान् ॥ भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मन्न् उदकं च चतुर्गुणम् ॥ गुणास् त्रयस् तेजसि च त्रयश् चाकाशवातयोः ॥ शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धश् च पञ्चमः ॥ एते गुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः ॥ शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसश् चापि द्विजोत्तम ॥ अपाम् एते गुणा ब्रह्मन् कीर्तितास् तव सुव्रत ॥ शब्दः स्पर्शश् च रूपं च तेजसो ऽथ गुणास् त्रयः ॥ शब्दः स्पर्शश् च वायौ तु शब्द आकाश एव च ॥ एते पञ्चदश ब्रह्मन् गुणा भूतेषु पञ्चसु ॥ वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ अन्योन्यं नातिवर्तन्ते संपच् च भवति द्विज ॥ यदा तु विषमीभावम् आचरन्ति चराचराः ॥ तदा देही देहम् अन्यं व्यतिरोहति कालतः ॥ आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ॥ तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ॥ यैर् आवृतम् इदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥mārkaṇḍeya uvāca evam uktaḥ sa vipras tu dharmavyādhena bhārata || kathām akathayad bhūyo manasaḥ prītivardhanīm || brāhmaṇa mahābhūtāni yāny āhuḥ pañca dharmavidāṃ vara || ekaikasya guṇān samyak pañcānām api me vada || vyādha uvāca bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca || guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmi te guṇān || bhūmiḥ pañcaguṇā brahmann udakaṃ ca caturguṇam || guṇās trayas tejasi ca trayaś cākāśavātayoḥ || śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ || ete guṇāḥ pañca bhūmeḥ sarvebhyo guṇavattarāḥ || śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca rasaś cāpi dvijottama || apām ete guṇā brahman kīrtitās tava suvrata || śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca tejaso 'tha guṇās trayaḥ || śabdaḥ sparśaś ca vāyau tu śabda ākāśa eva ca || ete pañcadaśa brahman guṇā bhūteṣu pañcasu || vartante sarvabhūteṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ || anyonyaṃ nātivartante saṃpac ca bhavati dvija || yadā tu viṣamībhāvam ācaranti carācarāḥ || tadā dehī deham anyaṃ vyatirohati kālataḥ || ānupūrvyā vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ || tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ || yair āvṛtam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam ||Брахман просит назвать качества пяти великих элементов; Дхармавьядха говорит: земля имеет пять качеств - звук, осязание, форму, вкус и запах; вода имеет четыре, огонь три, ветер звук и осязание, пространство только звук; эти пятнадцать качеств пребывают в пяти элементах и во всех существах, где утверждены миры; когда движущееся и неподвижное приходит в неравновесие, воплощенный со временем переходит в другое тело, а элементы возникают и исчезают по порядку.

Translation

Брахман попросил назвать качества пяти великих элементов. Вьядха ответил: «Земля, воды, свет, ветер и пространство - все они имеют возрастающие качества. Земля пятикачественна: звук, осязание, форма, вкус и запах. Воды имеют звук, осязание, форму и вкус. Огонь имеет звук, осязание и форму. В ветре есть звук и осязание, в пространстве - звук. Эти пятнадцать качеств пребывают в пяти элементах и во всех существах, на которых утверждены миры. Когда движущееся и неподвижное приходит в неравновесие, воплощенный со временем переходит в другое тело. Элементы последовательно разрушаются и последовательно возникают; ими покрыт весь мир движущегося и неподвижного».

Commentary

Элементы описаны как структура опыта и тела. Смерть здесь не хаос, а переход при нарушении равновесия составных начал.

Version

b474dbca4ed8 · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC