Mahabharata 3.202.11-20

Devanāgarī

इन्द्रियैः सृज्यते यद् यत् तत् तद् व्यक्तम् इति स्मृतम् ॥
अव्यक्तम् इति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यम् अतीन्द्रियम् ॥
यथास्वं ग्राहकान्य् एषां शब्दादीनाम् इमानि तु ॥
इन्द्रियाणि यदा देही धारयन्न् इह तप्यते ॥
लोके विततम् आत्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥
परावरज्ञः सक्तः सन् सर्वभूतानि पश्यति ॥
पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥
ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ॥
ज्ञानमूलात्मकं क्लेशम् अतिवृत्तस्य मोहजम् ॥
लोको बुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण दृश्यते ॥
अनादिनिधनं जन्तुम् आत्मयोनिं सदाव्ययम् ॥
अनौपम्यम् अमूर्तं च भगवान् आह बुद्धिमान् ॥
तपोमूलम् इदं सर्वं यन् मां विप्रानुपृच्छसि ॥
इन्द्रियाण्य् एव तत् सर्वं यत् स्वर्गनरकाव् उभौ ॥
निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥
एष योगविधिः कृत्स्नो यावद् इन्द्रियधारणम् ॥
एतन् मूलं हि तपसः कृत्स्नस्य नरकस्य च ॥
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषम् ऋच्छत्य् असंशयम् ॥
संनियम्य तु तान्य् एव ततः सिद्धिम् अवाप्नुते ॥
षण्णाम् आत्मनि नित्यानाम् ऐश्वर्यं यो ऽधिगच्छति ॥
न स पापैः कुतो ऽनर्थैर् युज्यते विजितेन्द्रियः ॥

Transliteration (IAST)

indriyaiḥ sṛjyate yad yat tat tad vyaktam iti smṛtam ||
avyaktam iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyam atīndriyam ||
yathāsvaṃ grāhakāny eṣāṃ śabdādīnām imāni tu ||
indriyāṇi yadā dehī dhārayann iha tapyate ||
loke vitatam ātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati ||
parāvarajñaḥ saktaḥ san sarvabhūtāni paśyati ||
paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā ||
brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate ||
jñānamūlātmakaṃ kleśam ativṛttasya mohajam ||
loko buddhiprakāśena jñeyamārgeṇa dṛśyate ||
anādinidhanaṃ jantum ātmayoniṃ sadāvyayam ||
anaupamyam amūrtaṃ ca bhagavān āha buddhimān ||
tapomūlam idaṃ sarvaṃ yan māṃ viprānupṛcchasi ||
indriyāṇy eva tat sarvaṃ yat svarganarakāv ubhau ||
nigṛhītavisṛṣṭāni svargāya narakāya ca ||
eṣa yogavidhiḥ kṛtsno yāvad indriyadhāraṇam ||
etan mūlaṃ hi tapasaḥ kṛtsnasya narakasya ca ||
indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchaty asaṃśayam ||
saṃniyamya tu tāny eva tataḥ siddhim avāpnute ||
ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati ||
na sa pāpaiḥ kuto 'narthair yujyate vijitendriyaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

इन्द्रियैः सृज्यते यद् यत् तत् तद् व्यक्तम् इति स्मृतम् ॥ अव्यक्तम् इति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यम् अतीन्द्रियम् ॥ यथास्वं ग्राहकान्य् एषां शब्दादीनाम् इमानि तु ॥ इन्द्रियाणि यदा देही धारयन्न् इह तप्यते ॥ लोके विततम् आत्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ परावरज्ञः सक्तः सन् सर्वभूतानि पश्यति ॥ पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ॥ ज्ञानमूलात्मकं क्लेशम् अतिवृत्तस्य मोहजम् ॥ लोको बुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण दृश्यते ॥ अनादिनिधनं जन्तुम् आत्मयोनिं सदाव्ययम् ॥ अनौपम्यम् अमूर्तं च भगवान् आह बुद्धिमान् ॥ तपोमूलम् इदं सर्वं यन् मां विप्रानुपृच्छसि ॥ इन्द्रियाण्य् एव तत् सर्वं यत् स्वर्गनरकाव् उभौ ॥ निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥ एष योगविधिः कृत्स्नो यावद् इन्द्रियधारणम् ॥ एतन् मूलं हि तपसः कृत्स्नस्य नरकस्य च ॥ इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषम् ऋच्छत्य् असंशयम् ॥ संनियम्य तु तान्य् एव ततः सिद्धिम् अवाप्नुते ॥ षण्णाम् आत्मनि नित्यानाम् ऐश्वर्यं यो ऽधिगच्छति ॥ न स पापैः कुतो ऽनर्थैर् युज्यते विजितेन्द्रियः ॥indriyaiḥ sṛjyate yad yat tat tad vyaktam iti smṛtam || avyaktam iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyam atīndriyam || yathāsvaṃ grāhakāny eṣāṃ śabdādīnām imāni tu || indriyāṇi yadā dehī dhārayann iha tapyate || loke vitatam ātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati || parāvarajñaḥ saktaḥ san sarvabhūtāni paśyati || paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā || brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate || jñānamūlātmakaṃ kleśam ativṛttasya mohajam || loko buddhiprakāśena jñeyamārgeṇa dṛśyate || anādinidhanaṃ jantum ātmayoniṃ sadāvyayam || anaupamyam amūrtaṃ ca bhagavān āha buddhimān || tapomūlam idaṃ sarvaṃ yan māṃ viprānupṛcchasi || indriyāṇy eva tat sarvaṃ yat svarganarakāv ubhau || nigṛhītavisṛṣṭāni svargāya narakāya ca || eṣa yogavidhiḥ kṛtsno yāvad indriyadhāraṇam || etan mūlaṃ hi tapasaḥ kṛtsnasya narakasya ca || indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchaty asaṃśayam || saṃniyamya tu tāny eva tataḥ siddhim avāpnute || ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati || na sa pāpaiḥ kuto 'narthair yujyate vijitendriyaḥ ||То, что создается чувствами, называется явным; неявное постигается по признаку и превосходит чувства; удерживая чувства, человек видит себя распространенным в мире и мир в себе, а брахма-бхута не соединяется с неблагим; преодолев страдание, рожденное неведением, мир виден светом буддхи; все основано на тапасе; сами чувства являются причиной неба и ада: сдержанные ведут к небу, распущенные к аду; владеющий шестью постоянными в себе не соединяется с грехами.

Translation

«То, что создается чувствами, называют явным; неявное следует понимать как постигаемое по признаку и превосходящее чувства. Когда воплощенный удерживает органы, воспринимающие звук и прочее, он видит себя распространенным в мире и мир в себе; знающий высшее и низшее видит все существа. У того, кто во всех состояниях видит все существа и становится брахма-бхутой, нет соединения с неблагим. Преодолев страдание, рожденное неведением, он видит мир светом буддхи на пути познания. Все, о чем ты спрашиваешь, имеет корень в тапасе. Сами чувства - это все, что составляет и небо, и ад: сдержанные ведут к небу, распущенные - к аду. Таков весь метод йоги, насколько он состоит в удержании чувств. Кто достигает господства над шестью постоянными в себе, тот, победив чувства, не соединяется с грехами и бедами».

Commentary

Небо и ад начинаются не после смерти, а в направлении чувств. Обуздание органов делает ум способным видеть единство себя и мира.

Version

ff61655c4efe · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC