Mahabharata 3.202.21-25

Devanāgarī

रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्टम्; आत्मा नियन्तेन्द्रियाण्य् आहुर् अश्वान् ॥
तैर् अप्रमत्तः कुशली सदश्वैर्; दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥
षण्णाम् आत्मनि नित्यानाम् इन्द्रियाणां प्रमाथिनाम् ॥
यो धीरो धारयेद् रश्मीन् स स्यात् परमसारथिः ॥
इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानाम् इव वर्त्मसु ॥
धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद् ध्रुवम् ॥
इन्द्रियाणां हि चरतां यन् मनो ऽनुविधीयते ॥
तद् अस्य हरते बुद्धिं नावं वायुर् इवाम्भसि ॥
येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्सु मोहात् फलागमे ॥
तेष्व् अध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम् ॥

Transliteration (IAST)

rathaḥ śarīraṃ puruṣasya dṛṣṭam; ātmā niyantendriyāṇy āhur aśvān ||
tair apramattaḥ kuśalī sadaśvair; dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ ||
ṣaṇṇām ātmani nityānām indriyāṇāṃ pramāthinām ||
yo dhīro dhārayed raśmīn sa syāt paramasārathiḥ ||
indriyāṇāṃ prasṛṣṭānāṃ hayānām iva vartmasu ||
dhṛtiṃ kurvīta sārathye dhṛtyā tāni jayed dhruvam ||
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano 'nuvidhīyate ||
tad asya harate buddhiṃ nāvaṃ vāyur ivāmbhasi ||
yeṣu vipratipadyante ṣaṭsu mohāt phalāgame ||
teṣv adhyavasitādhyāyī vindate dhyānajaṃ phalam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्टम्; आत्मा नियन्तेन्द्रियाण्य् आहुर् अश्वान् ॥ तैर् अप्रमत्तः कुशली सदश्वैर्; दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥ षण्णाम् आत्मनि नित्यानाम् इन्द्रियाणां प्रमाथिनाम् ॥ यो धीरो धारयेद् रश्मीन् स स्यात् परमसारथिः ॥ इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानाम् इव वर्त्मसु ॥ धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद् ध्रुवम् ॥ इन्द्रियाणां हि चरतां यन् मनो ऽनुविधीयते ॥ तद् अस्य हरते बुद्धिं नावं वायुर् इवाम्भसि ॥ येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्सु मोहात् फलागमे ॥ तेष्व् अध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम् ॥rathaḥ śarīraṃ puruṣasya dṛṣṭam; ātmā niyantendriyāṇy āhur aśvān || tair apramattaḥ kuśalī sadaśvair; dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ || ṣaṇṇām ātmani nityānām indriyāṇāṃ pramāthinām || yo dhīro dhārayed raśmīn sa syāt paramasārathiḥ || indriyāṇāṃ prasṛṣṭānāṃ hayānām iva vartmasu || dhṛtiṃ kurvīta sārathye dhṛtyā tāni jayed dhruvam || indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano 'nuvidhīyate || tad asya harate buddhiṃ nāvaṃ vāyur ivāmbhasi || yeṣu vipratipadyante ṣaṭsu mohāt phalāgame || teṣv adhyavasitādhyāyī vindate dhyānajaṃ phalam ||Тело уподобляется колеснице, атман - вознице, чувства - коням; внимательный и искусный человек с обузданными добрыми конями идет счастливо, как мудрый колесничий; кто держит поводья шести беспокойных чувств, тот высший возница; если ум следует за блуждающими чувствами, они уносят его буддхи, как ветер лодку на воде; сосредоточенный в тех шести, где люди заблуждаются относительно плодов, получает плод, рожденный медитацией.

Translation

«Тело человека видят как колесницу; атман называют возницей, чувства - конями. Внимательный и искусный человек с добрыми обузданными конями идет счастливо, как мудрый колесничий. Кто держит поводья шести беспокойных чувств, тот высший возница. Если ум следует за блуждающими чувствами, они уносят его буддхи, как ветер лодку на воде. Там, где из-за заблуждения люди сбиваются в ожидании плода от шести чувств, сосредоточенный и изучающий достигает плода, рожденного медитацией».

Commentary

Образ колесницы делает аскезу практичной: не убить коней, а держать поводья. Чувства должны служить пути, а не тащить сознание за собой.

Version

ecb323a13d8c · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC