Mahabharata 3.203.1-12

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत ॥
ब्राह्मणः स पुनः सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ॥
ब्राह्मण उवाच
सत्त्वस्य रजसश् चैव तमसश् च यथातथम् ॥
गुणांस् तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावद् इह पृच्छतः ॥
व्याध उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥
एषां गुणान् पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ॥
मोहात्मकं तमस् तेषां रज एषां प्रवर्तकम् ॥
प्रकाशबहुलत्वाच् च सत्त्वं ज्याय इहोच्यते ॥
अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः ॥
दुर्दृशीकस् तमोध्वस्तः सक्रोधस् तामसो ऽलसः ॥
प्रवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो ऽनुराग्य् अभ्यसूयकः ॥
विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ॥
प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सो ऽनसूयकः ॥
अक्रोधनो नरो धीमान् दान्तश् चैव स सात्त्विकः ॥
सात्त्विकस् त्व् अथ संबुद्धो लोकवृत्तेन क्लिश्यते ॥
यदा बुध्यति बोद्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥
वैराग्यस्य हि रूपं तु पूर्वम् एव प्रवर्तते ॥
मृदुर् भवत्य् अहंकारः प्रसीदत्य् आर्जवं च यत् ॥
ततो ऽस्य सर्वद्वंद्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् ॥
न चास्य संयमो नाम क्व चिद् भवति कश् चन ॥
शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणान् उपतिष्ठतः ॥
वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन् क्षत्रियत्वं तथैव च ॥
आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यम् अभिजायते ॥
गुणास् ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ tu sūkṣme kathite dharmavyādhena bhārata ||
brāhmaṇaḥ sa punaḥ sūkṣmaṃ papraccha susamāhitaḥ ||
brāhmaṇa uvāca
sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca yathātatham ||
guṇāṃs tattvena me brūhi yathāvad iha pṛcchataḥ ||
vyādha uvāca
hanta te kathayiṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi ||
eṣāṃ guṇān pṛthaktvena nibodha gadato mama ||
mohātmakaṃ tamas teṣāṃ raja eṣāṃ pravartakam ||
prakāśabahulatvāc ca sattvaṃ jyāya ihocyate ||
avidyābahulo mūḍhaḥ svapnaśīlo vicetanaḥ ||
durdṛśīkas tamodhvastaḥ sakrodhas tāmaso 'lasaḥ ||
pravṛttavākyo mantrī ca yo 'nurāgy abhyasūyakaḥ ||
vivitsamāno viprarṣe stabdho mānī sa rājasaḥ ||
prakāśabahulo dhīro nirvivitso 'nasūyakaḥ ||
akrodhano naro dhīmān dāntaś caiva sa sāttvikaḥ ||
sāttvikas tv atha saṃbuddho lokavṛttena kliśyate ||
yadā budhyati boddhavyaṃ lokavṛttaṃ jugupsate ||
vairāgyasya hi rūpaṃ tu pūrvam eva pravartate ||
mṛdur bhavaty ahaṃkāraḥ prasīdaty ārjavaṃ ca yat ||
tato 'sya sarvadvaṃdvāni praśāmyanti parasparam ||
na cāsya saṃyamo nāma kva cid bhavati kaś cana ||
śūdrayonau hi jātasya sadguṇān upatiṣṭhataḥ ||
vaiśyatvaṃ bhavati brahman kṣatriyatvaṃ tathaiva ca ||
ārjave vartamānasya brāhmaṇyam abhijāyate ||
guṇās te kīrtitāḥ sarve kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत ॥ ब्राह्मणः स पुनः सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ॥ ब्राह्मण उवाच सत्त्वस्य रजसश् चैव तमसश् च यथातथम् ॥ गुणांस् तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावद् इह पृच्छतः ॥ व्याध उवाच हन्त ते कथयिष्यामि यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥ एषां गुणान् पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ॥ मोहात्मकं तमस् तेषां रज एषां प्रवर्तकम् ॥ प्रकाशबहुलत्वाच् च सत्त्वं ज्याय इहोच्यते ॥ अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः ॥ दुर्दृशीकस् तमोध्वस्तः सक्रोधस् तामसो ऽलसः ॥ प्रवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो ऽनुराग्य् अभ्यसूयकः ॥ विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ॥ प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सो ऽनसूयकः ॥ अक्रोधनो नरो धीमान् दान्तश् चैव स सात्त्विकः ॥ सात्त्विकस् त्व् अथ संबुद्धो लोकवृत्तेन क्लिश्यते ॥ यदा बुध्यति बोद्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥ वैराग्यस्य हि रूपं तु पूर्वम् एव प्रवर्तते ॥ मृदुर् भवत्य् अहंकारः प्रसीदत्य् आर्जवं च यत् ॥ ततो ऽस्य सर्वद्वंद्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् ॥ न चास्य संयमो नाम क्व चिद् भवति कश् चन ॥ शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणान् उपतिष्ठतः ॥ वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन् क्षत्रियत्वं तथैव च ॥ आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यम् अभिजायते ॥ गुणास् ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥mārkaṇḍeya uvāca evaṃ tu sūkṣme kathite dharmavyādhena bhārata || brāhmaṇaḥ sa punaḥ sūkṣmaṃ papraccha susamāhitaḥ || brāhmaṇa uvāca sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca yathātatham || guṇāṃs tattvena me brūhi yathāvad iha pṛcchataḥ || vyādha uvāca hanta te kathayiṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi || eṣāṃ guṇān pṛthaktvena nibodha gadato mama || mohātmakaṃ tamas teṣāṃ raja eṣāṃ pravartakam || prakāśabahulatvāc ca sattvaṃ jyāya ihocyate || avidyābahulo mūḍhaḥ svapnaśīlo vicetanaḥ || durdṛśīkas tamodhvastaḥ sakrodhas tāmaso 'lasaḥ || pravṛttavākyo mantrī ca yo 'nurāgy abhyasūyakaḥ || vivitsamāno viprarṣe stabdho mānī sa rājasaḥ || prakāśabahulo dhīro nirvivitso 'nasūyakaḥ || akrodhano naro dhīmān dāntaś caiva sa sāttvikaḥ || sāttvikas tv atha saṃbuddho lokavṛttena kliśyate || yadā budhyati boddhavyaṃ lokavṛttaṃ jugupsate || vairāgyasya hi rūpaṃ tu pūrvam eva pravartate || mṛdur bhavaty ahaṃkāraḥ prasīdaty ārjavaṃ ca yat || tato 'sya sarvadvaṃdvāni praśāmyanti parasparam || na cāsya saṃyamo nāma kva cid bhavati kaś cana || śūdrayonau hi jātasya sadguṇān upatiṣṭhataḥ || vaiśyatvaṃ bhavati brahman kṣatriyatvaṃ tathaiva ca || ārjave vartamānasya brāhmaṇyam abhijāyate || guṇās te kīrtitāḥ sarve kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi ||Брахман спрашивает о качествах саттвы, раджаса и тамаса; Дхармавьядха говорит, что тамас состоит в заблуждении, раджас побуждает к действию, саттва превосходит из-за преобладания света; тамасичен невежественный, сонливый, неразумный, дурновидящий, пораженный тьмой, гневный и ленивый; раджасичен говорливый, советующий, привязанный, завистливый, желающий узнать, жесткий и гордый; саттвичен светлый, стойкий, свободный от желания спорить, независтливый, негневный, мудрый и обузданный; когда саттвичный пробуждается, он тяготится ходом мира, рождается вайрагья, смягчается аханкара, прямота проясняется и двойственности умиротворяются; рожденный шудрой, но приближающийся к благим качествам, достигает состояния вайшьи, кшатрия и в прямоте брахманства.

Translation

Брахман спросил о качествах саттвы, раджаса и тамаса. Вьядха ответил: «Тамас имеет природу заблуждения, раджас - побуждения, а саттва называется высшей из-за обилия света. Тамасичен человек, полный невежества, сонливый, неразумный, плохо видящий, пораженный тьмой, гневный и ленивый. Раджасичен говорливый, советующий, привязанный, завистливый, стремящийся узнать, жесткий и гордый. Саттвичен светлый, стойкий, свободный от страсти к спорам, независтливый, негневный, мудрый и обузданный. Когда саттвичный пробуждается, он страдает от хода мира; когда понимает то, что должно понять, начинает отвергать мирской ход. Так рождается вайрагья, смягчается аханкара, прямота проясняется, и все двойственности взаимно успокаиваются. Даже рожденный в шудра-йони, если к нему приходят добрые качества, достигает состояния вайшьи и кшатрия; а живущий в прямоте достигает брахманства».

Commentary

Гуна важнее внешней самоуверенности. Рождение задает положение, но качества и прямота раскрывают внутренний путь человека вверх.

Version

98446a15b04e · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC