Mahabharata 3.203.29-38

Devanāgarī

एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ॥
मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं कर्मजितात्मकम् ॥
तस्मिन् यः संस्थितो ह्य् अग्निर् नित्यं स्थाल्याम् इवाहितः ॥
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं योगजितात्मकम् ॥
देवो यः संस्थितस् तस्मिन्न् अब्बिन्दुर् इव पुष्करे ॥
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकम् ॥
जीवात्मकानि जानीहि रजः सत्त्वं तमस् तथा ॥
जीवम् आत्मगुणं विद्धि तथात्मानं परात्मकम् ॥
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् ॥
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति; प्राकल्पयद् यो भुवनानि सप्त ॥
एवं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते ॥
दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः ॥
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् ॥
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् आनन्त्यम् अश्नुते ॥
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ॥
निवाते वा यथा दीपो दीप्येत् कुशलदीपितः ॥
पूर्वरात्रे परे चैव युञ्जानः सततं मनः ॥
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यन्न् आत्मानम् आत्मनि ॥
प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति ॥
दृष्ट्वात्मानं निरात्मानं तदा स तु विमुच्यते ॥

Transliteration (IAST)

ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ ||
mūrtimantaṃ hi taṃ viddhi nityaṃ karmajitātmakam ||
tasmin yaḥ saṃsthito hy agnir nityaṃ sthālyām ivāhitaḥ ||
ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ yogajitātmakam ||
devo yaḥ saṃsthitas tasminn abbindur iva puṣkare ||
kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakam ||
jīvātmakāni jānīhi rajaḥ sattvaṃ tamas tathā ||
jīvam ātmaguṇaṃ viddhi tathātmānaṃ parātmakam ||
sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam ||
tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti; prākalpayad yo bhuvanāni sapta ||
evaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmā na prakāśate ||
dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā jñānavedibhiḥ ||
cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham ||
prasannātmātmani sthitvā sukham ānantyam aśnute ||
lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet ||
nivāte vā yathā dīpo dīpyet kuśaladīpitaḥ ||
pūrvarātre pare caiva yuñjānaḥ satataṃ manaḥ ||
laghvāhāro viśuddhātmā paśyann ātmānam ātmani ||
pradīpteneva dīpena manodīpena paśyati ||
dṛṣṭvātmānaṃ nirātmānaṃ tadā sa tu vimucyate ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ॥ मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं कर्मजितात्मकम् ॥ तस्मिन् यः संस्थितो ह्य् अग्निर् नित्यं स्थाल्याम् इवाहितः ॥ आत्मानं तं विजानीहि नित्यं योगजितात्मकम् ॥ देवो यः संस्थितस् तस्मिन्न् अब्बिन्दुर् इव पुष्करे ॥ क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकम् ॥ जीवात्मकानि जानीहि रजः सत्त्वं तमस् तथा ॥ जीवम् आत्मगुणं विद्धि तथात्मानं परात्मकम् ॥ सचेतनं जीवगुणं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् ॥ ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति; प्राकल्पयद् यो भुवनानि सप्त ॥ एवं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते ॥ दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः ॥ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् ॥ प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् आनन्त्यम् अश्नुते ॥ लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ॥ निवाते वा यथा दीपो दीप्येत् कुशलदीपितः ॥ पूर्वरात्रे परे चैव युञ्जानः सततं मनः ॥ लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यन्न् आत्मानम् आत्मनि ॥ प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति ॥ दृष्ट्वात्मानं निरात्मानं तदा स तु विमुच्यते ॥ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ || mūrtimantaṃ hi taṃ viddhi nityaṃ karmajitātmakam || tasmin yaḥ saṃsthito hy agnir nityaṃ sthālyām ivāhitaḥ || ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ yogajitātmakam || devo yaḥ saṃsthitas tasminn abbindur iva puṣkare || kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakam || jīvātmakāni jānīhi rajaḥ sattvaṃ tamas tathā || jīvam ātmaguṇaṃ viddhi tathātmānaṃ parātmakam || sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam || tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti; prākalpayad yo bhuvanāni sapta || evaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmā na prakāśate || dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā jñānavedibhiḥ || cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham || prasannātmātmani sthitvā sukham ānantyam aśnute || lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet || nivāte vā yathā dīpo dīpyet kuśaladīpitaḥ || pūrvarātre pare caiva yuñjānaḥ satataṃ manaḥ || laghvāhāro viśuddhātmā paśyann ātmānam ātmani || pradīpteneva dīpena manodīpena paśyati || dṛṣṭvātmānaṃ nirātmānaṃ tadā sa tu vimucyate ||Дхармавьядха говорит об одиннадцати изменениях и составе кал, о внутреннем огне как о постоянно помещенном в сосуд, об атмане, побеждаемом йогой, и о кшетраджне, как капле воды на лотосе; раджас, саттва и тамас принадлежат живому, джива - качество атмана, а атман - высший; сознательное качество дживы действует и движет все, но выше него знатоки поля называют того, кто устроил семь миров; этот бхута-атман скрыт во всех существах и виден тонкой высшей буддхи; через ясность ума человек уничтожает доброе и дурное действие, пребывает в себе и вкушает бесконечное счастье; медитируя ночью и утром, легко питаясь и очищаясь, он видит себя лампой ума и освобождается.

Translation

«Знай этот состав с одиннадцатью изменениями, наполненный частями, как имеющий форму и всегда связанный с победой над кармой. Огонь, пребывающий в нем, как огонь в сосуде, знай как атман, постоянно побеждаемый йогой. Божество, пребывающее там, как капля воды на лотосе, знай как кшетраджну, побеждаемого отречением. Раджас, саттва и тамас знай как относящиеся к живому; дживу знай как качество атмана, а атман - как высший. Сознательное качество дживы действует и приводит все в действие; выше него знатоки поля называют того, кто устроил семь миров. Так бхута-атман не проявляется во всех существах, но виден тонкой, высшей буддхи знатоками знания. Через ясность ума человек уничтожает доброе и дурное действие; утвердившись в себе с ясным атманом, он вкушает бесконечное счастье. Как довольный спит спокойно и как светильник горит в безветрии, так человек, постоянно сосредоточивая ум в начале и конце ночи, легок в пище, очищен душой и видит атман в атмане. Словно зажженным светильником, светильником ума он видит себя; увидев себя как свободного от не-я, он освобождается».

Commentary

Здесь путь знания идет дальше даже благих действий: ясный ум сжигает связь с добрым и дурным плодом, чтобы открыть атман как свидетеля.

Version

f0c587e22739 · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC