Mahabharata 3.203.13-28

Devanāgarī

ब्राह्मण उवाच
पार्थिवं धातुम् आसाद्य शारीरो ऽग्निः कथं भवेत् ॥
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयते ऽनिलः ॥
मार्कण्डेय उवाच
प्रश्नम् एतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर ॥
व्याधः स कथयाम् आस ब्राह्मणाय महात्मने ॥
व्याध उवाच
मूर्धानम् आश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् ॥
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥
भूतं भव्यं भविष्यच् च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ॥
श्रेष्ठं तद् एव भूतानां ब्रह्मज्योतिर् उपास्महे ॥
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ॥
मनो बुद्धिर् अहंकारो भूतानां विषयश् च सः ॥
एवं त्व् इह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते ॥
पृष्ठतस् तु समानेन स्वां स्वां गतिम् उपाश्रितः ॥
बस्तिमूले गुदे चैव पावकः समुपाश्रितः ॥
वहन् मूत्रं पुरीषं चाप्य् अपानः परिवर्तते ॥
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस् त्रिषु वर्तते ॥
उदान इति तं प्राहुर् अध्यात्मविदुषो जनाः ॥
संधौ संधौ संनिविष्टः सर्वेष्व् अपि तथानिलः ॥
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्य् उपदिष्यते ॥
धातुष्व् अग्निस् तु विततः स तु वायुसमीरितः ॥
रसान् धातूंश् च दोषांश् च वर्तयन् परिधावति ॥
प्राणानां संनिपातात् तु संनिपातः प्रजायते ॥
ऊष्मा चाग्निर् इति ज्ञेयो यो ऽन्नं पचति देहिनाम् ॥
अपानोदानयोर् मध्ये प्राणव्यानौ समाहितौ ॥
समन्वितस् त्व् अधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥
तस्यापि पायुपर्यन्तस् तथा स्याद् गुदसंज्ञितः ॥
स्रोतांसि तस्माज् जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ॥
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ॥
स ऊर्ध्वम् आगम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥
पक्वाशयस् त्व् अधो नाभ्या ऊर्ध्वम् आमाशयः स्थितः ॥
नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥
प्रवृत्ता हृदयात् सर्वास् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा ॥
वहन्त्य् अन्नरसान् नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः ॥
योगिनाम् एष मार्गस् तु येन गच्छन्ति तत्परम् ॥
जितक्लमासना धीरा मूर्धन्य् आत्मानम् आदधुः ॥
एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ॥

Transliteration (IAST)

brāhmaṇa uvāca
pārthivaṃ dhātum āsādya śārīro 'gniḥ kathaṃ bhavet ||
avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
praśnam etaṃ samuddiṣṭaṃ brāhmaṇena yudhiṣṭhira ||
vyādhaḥ sa kathayām āsa brāhmaṇāya mahātmane ||
vyādha uvāca
mūrdhānam āśrito vahniḥ śarīraṃ paripālayan ||
prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate ||
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca sarvaṃ prāṇe pratiṣṭhitam ||
śreṣṭhaṃ tad eva bhūtānāṃ brahmajyotir upāsmahe ||
sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ ||
mano buddhir ahaṃkāro bhūtānāṃ viṣayaś ca saḥ ||
evaṃ tv iha sa sarvatra prāṇena paripālyate ||
pṛṣṭhatas tu samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ ||
bastimūle gude caiva pāvakaḥ samupāśritaḥ ||
vahan mūtraṃ purīṣaṃ cāpy apānaḥ parivartate ||
prayatne karmaṇi bale ya ekas triṣu vartate ||
udāna iti taṃ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ ||
saṃdhau saṃdhau saṃniviṣṭaḥ sarveṣv api tathānilaḥ ||
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ity upadiṣyate ||
dhātuṣv agnis tu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥ ||
rasān dhātūṃś ca doṣāṃś ca vartayan paridhāvati ||
prāṇānāṃ saṃnipātāt tu saṃnipātaḥ prajāyate ||
ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām ||
apānodānayor madhye prāṇavyānau samāhitau ||
samanvitas tv adhiṣṭhānaṃ samyak pacati pāvakaḥ ||
tasyāpi pāyuparyantas tathā syād gudasaṃjñitaḥ ||
srotāṃsi tasmāj jāyante sarvaprāṇeṣu dehinām ||
agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate ||
sa ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam ||
pakvāśayas tv adho nābhyā ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ ||
nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ ||
pravṛttā hṛdayāt sarvās tiryag ūrdhvam adhas tathā ||
vahanty annarasān nāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ ||
yoginām eṣa mārgas tu yena gacchanti tatparam ||
jitaklamāsanā dhīrā mūrdhany ātmānam ādadhuḥ ||
evaṃ sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ब्राह्मण उवाच पार्थिवं धातुम् आसाद्य शारीरो ऽग्निः कथं भवेत् ॥ अवकाशविशेषेण कथं वर्तयते ऽनिलः ॥ मार्कण्डेय उवाच प्रश्नम् एतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर ॥ व्याधः स कथयाम् आस ब्राह्मणाय महात्मने ॥ व्याध उवाच मूर्धानम् आश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् ॥ प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ भूतं भव्यं भविष्यच् च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ॥ श्रेष्ठं तद् एव भूतानां ब्रह्मज्योतिर् उपास्महे ॥ स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ॥ मनो बुद्धिर् अहंकारो भूतानां विषयश् च सः ॥ एवं त्व् इह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते ॥ पृष्ठतस् तु समानेन स्वां स्वां गतिम् उपाश्रितः ॥ बस्तिमूले गुदे चैव पावकः समुपाश्रितः ॥ वहन् मूत्रं पुरीषं चाप्य् अपानः परिवर्तते ॥ प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस् त्रिषु वर्तते ॥ उदान इति तं प्राहुर् अध्यात्मविदुषो जनाः ॥ संधौ संधौ संनिविष्टः सर्वेष्व् अपि तथानिलः ॥ शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्य् उपदिष्यते ॥ धातुष्व् अग्निस् तु विततः स तु वायुसमीरितः ॥ रसान् धातूंश् च दोषांश् च वर्तयन् परिधावति ॥ प्राणानां संनिपातात् तु संनिपातः प्रजायते ॥ ऊष्मा चाग्निर् इति ज्ञेयो यो ऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ अपानोदानयोर् मध्ये प्राणव्यानौ समाहितौ ॥ समन्वितस् त्व् अधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ तस्यापि पायुपर्यन्तस् तथा स्याद् गुदसंज्ञितः ॥ स्रोतांसि तस्माज् जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ॥ अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ॥ स ऊर्ध्वम् आगम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ पक्वाशयस् त्व् अधो नाभ्या ऊर्ध्वम् आमाशयः स्थितः ॥ नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥ प्रवृत्ता हृदयात् सर्वास् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा ॥ वहन्त्य् अन्नरसान् नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः ॥ योगिनाम् एष मार्गस् तु येन गच्छन्ति तत्परम् ॥ जितक्लमासना धीरा मूर्धन्य् आत्मानम् आदधुः ॥ एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ॥brāhmaṇa uvāca pārthivaṃ dhātum āsādya śārīro 'gniḥ kathaṃ bhavet || avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ || mārkaṇḍeya uvāca praśnam etaṃ samuddiṣṭaṃ brāhmaṇena yudhiṣṭhira || vyādhaḥ sa kathayām āsa brāhmaṇāya mahātmane || vyādha uvāca mūrdhānam āśrito vahniḥ śarīraṃ paripālayan || prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate || bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca sarvaṃ prāṇe pratiṣṭhitam || śreṣṭhaṃ tad eva bhūtānāṃ brahmajyotir upāsmahe || sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ || mano buddhir ahaṃkāro bhūtānāṃ viṣayaś ca saḥ || evaṃ tv iha sa sarvatra prāṇena paripālyate || pṛṣṭhatas tu samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ || bastimūle gude caiva pāvakaḥ samupāśritaḥ || vahan mūtraṃ purīṣaṃ cāpy apānaḥ parivartate || prayatne karmaṇi bale ya ekas triṣu vartate || udāna iti taṃ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ || saṃdhau saṃdhau saṃniviṣṭaḥ sarveṣv api tathānilaḥ || śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ity upadiṣyate || dhātuṣv agnis tu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥ || rasān dhātūṃś ca doṣāṃś ca vartayan paridhāvati || prāṇānāṃ saṃnipātāt tu saṃnipātaḥ prajāyate || ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām || apānodānayor madhye prāṇavyānau samāhitau || samanvitas tv adhiṣṭhānaṃ samyak pacati pāvakaḥ || tasyāpi pāyuparyantas tathā syād gudasaṃjñitaḥ || srotāṃsi tasmāj jāyante sarvaprāṇeṣu dehinām || agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate || sa ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam || pakvāśayas tv adho nābhyā ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ || nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ || pravṛttā hṛdayāt sarvās tiryag ūrdhvam adhas tathā || vahanty annarasān nāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ || yoginām eṣa mārgas tu yena gacchanti tatparam || jitaklamāsanā dhīrā mūrdhany ātmānam ādadhuḥ || evaṃ sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu ||Брахман спрашивает, как телесный огонь действует в земном элементе и как ветер действует через пространства; Дхармавьядха объясняет праны: огонь опирается на голову и поддерживает тело, прана действует в голове и огне, в пране утверждены прошлое, настоящее и будущее; апана движет мочой и калом, удана действует в усилии, действии и силе, вьяна пребывает во всех суставах; огонь, разнесенный по тканям и движимый ветром, обращает соки, ткани и доши; пищеварительный огонь между праной, апаной и уданой варит пищу, от него рождаются каналы, по которым десять нади несут пищевые соки; это путь йогинов, которые, победив усталость и сидение, помещают атман в голове.

Translation

Брахман спросил о телесном огне и движении ветра в пространствах тела. Вьядха ответил: «Огонь, опираясь на голову, поддерживает тело; прана, пребывая в голове и в огне, действует. Прошлое, настоящее и будущее утверждены в пране. Апана у основания мочевого пузыря и в заднем проходе движет мочой и калом. То, что одно действует в усилии, действии и силе, знающие адхьятму называют уданой. Ветер, пребывающий во всех суставах человеческого тела, называют вьяной. Огонь, разнесенный по тканям и побуждаемый ветром, обращает соки, ткани и доши. От соединения пран рождается их совместная работа; жар и огонь варят пищу воплощенных. Между апаной и уданой прана и вьяна сосредоточены так, что огонь правильно варит пищу. От этого рождаются каналы во всех телах; десять нади, побуждаемые праной, несут пищевые соки. Это путь йогинов: стойкие, победившие усталость и сидение, помещают атман в голове».

Commentary

Учение о пранах связывает тело и йогу. Освобождение не достигается презрением к телу; тело должно быть понято как поле огня, дыхания и сознания.

Version

2067b7a45e5c · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC