Mahabharata 3.203.39-51

Devanāgarī

सर्वोपायैस् तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः ॥
एतत् पवित्रं यज्ञानां तपो वै संक्रमो मतः ॥
नित्यं क्रोधात् तपो रक्षेच् छ्रियं रक्षेत मत्सरात् ॥
विद्यां मानापमानाभ्याम् आत्मानं तु प्रमादतः ॥
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ॥
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतं व्रतम् ॥
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत् ॥
यद् भूतहितम् अत्यन्तं तद् वै सत्यं परं मतम् ॥
यस्य सर्वे समारम्भाः निराशीर्बन्धनाः सदा ॥
त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥
यतो न गुरुर् अप्य् एनं च्यावयेद् उपपादयन् ॥
तं विद्याद् ब्रह्मणो योगं वियोगं योगसंज्ञितम् ॥
न हिंस्यात् सर्वभूतानि मैत्रायणगतश् चरेत् ॥
नेदं जीवितम् आसाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् ॥
आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वम् अचापलम् ॥
एतद् एव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानम् उत्तमम् ॥
परिग्रहं परित्यज्य भव बुद्ध्या यतव्रतः ॥
अशोकं स्थानम् आतिष्ठेन् निश्चलं प्रेत्य चेह च ॥
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ॥
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्व् असङ्गिना ॥
गुणागुणम् अनासङ्गम् एककार्यम् अनन्तरम् ॥
एतद् ब्राह्मण ते वृत्तम् आहुर् एकपदं सुखम् ॥
परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्य् उभयं नरः ॥
ब्रह्म प्राप्नोति सो ऽत्यन्तम् असङ्गेन च गच्छति ॥
यथाश्रुतम् इदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥

Transliteration (IAST)

sarvopāyais tu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ ||
etat pavitraṃ yajñānāṃ tapo vai saṃkramo mataḥ ||
nityaṃ krodhāt tapo rakṣec chriyaṃ rakṣeta matsarāt ||
vidyāṃ mānāpamānābhyām ātmānaṃ tu pramādataḥ ||
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam ||
ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ paraṃ satyavrataṃ vratam ||
satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyaṃ jñānaṃ hitaṃ bhavet ||
yad bhūtahitam atyantaṃ tad vai satyaṃ paraṃ matam ||
yasya sarve samārambhāḥ nirāśīrbandhanāḥ sadā ||
tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān ||
yato na gurur apy enaṃ cyāvayed upapādayan ||
taṃ vidyād brahmaṇo yogaṃ viyogaṃ yogasaṃjñitam ||
na hiṃsyāt sarvabhūtāni maitrāyaṇagataś caret ||
nedaṃ jīvitam āsādya vairaṃ kurvīta kena cit ||
ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśitvam acāpalam ||
etad eva paraṃ jñānaṃ sadātmajñānam uttamam ||
parigrahaṃ parityajya bhava buddhyā yatavrataḥ ||
aśokaṃ sthānam ātiṣṭhen niścalaṃ pretya ceha ca ||
taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā ||
ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣv asaṅginā ||
guṇāguṇam anāsaṅgam ekakāryam anantaram ||
etad brāhmaṇa te vṛttam āhur ekapadaṃ sukham ||
parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ cāpy ubhayaṃ naraḥ ||
brahma prāpnoti so 'tyantam asaṅgena ca gacchati ||
yathāśrutam idaṃ sarvaṃ samāsena dvijottama ||
etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सर्वोपायैस् तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः ॥ एतत् पवित्रं यज्ञानां तपो वै संक्रमो मतः ॥ नित्यं क्रोधात् तपो रक्षेच् छ्रियं रक्षेत मत्सरात् ॥ विद्यां मानापमानाभ्याम् आत्मानं तु प्रमादतः ॥ आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ॥ आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतं व्रतम् ॥ सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत् ॥ यद् भूतहितम् अत्यन्तं तद् वै सत्यं परं मतम् ॥ यस्य सर्वे समारम्भाः निराशीर्बन्धनाः सदा ॥ त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ यतो न गुरुर् अप्य् एनं च्यावयेद् उपपादयन् ॥ तं विद्याद् ब्रह्मणो योगं वियोगं योगसंज्ञितम् ॥ न हिंस्यात् सर्वभूतानि मैत्रायणगतश् चरेत् ॥ नेदं जीवितम् आसाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् ॥ आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वम् अचापलम् ॥ एतद् एव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानम् उत्तमम् ॥ परिग्रहं परित्यज्य भव बुद्ध्या यतव्रतः ॥ अशोकं स्थानम् आतिष्ठेन् निश्चलं प्रेत्य चेह च ॥ तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ॥ अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्व् असङ्गिना ॥ गुणागुणम् अनासङ्गम् एककार्यम् अनन्तरम् ॥ एतद् ब्राह्मण ते वृत्तम् आहुर् एकपदं सुखम् ॥ परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्य् उभयं नरः ॥ ब्रह्म प्राप्नोति सो ऽत्यन्तम् असङ्गेन च गच्छति ॥ यथाश्रुतम् इदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम ॥ एतत् ते सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥sarvopāyais tu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ || etat pavitraṃ yajñānāṃ tapo vai saṃkramo mataḥ || nityaṃ krodhāt tapo rakṣec chriyaṃ rakṣeta matsarāt || vidyāṃ mānāpamānābhyām ātmānaṃ tu pramādataḥ || ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam || ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ paraṃ satyavrataṃ vratam || satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyaṃ jñānaṃ hitaṃ bhavet || yad bhūtahitam atyantaṃ tad vai satyaṃ paraṃ matam || yasya sarve samārambhāḥ nirāśīrbandhanāḥ sadā || tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān || yato na gurur apy enaṃ cyāvayed upapādayan || taṃ vidyād brahmaṇo yogaṃ viyogaṃ yogasaṃjñitam || na hiṃsyāt sarvabhūtāni maitrāyaṇagataś caret || nedaṃ jīvitam āsādya vairaṃ kurvīta kena cit || ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśitvam acāpalam || etad eva paraṃ jñānaṃ sadātmajñānam uttamam || parigrahaṃ parityajya bhava buddhyā yatavrataḥ || aśokaṃ sthānam ātiṣṭhen niścalaṃ pretya ceha ca || taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā || ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣv asaṅginā || guṇāguṇam anāsaṅgam ekakāryam anantaram || etad brāhmaṇa te vṛttam āhur ekapadaṃ sukham || parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ cāpy ubhayaṃ naraḥ || brahma prāpnoti so 'tyantam asaṅgena ca gacchati || yathāśrutam idaṃ sarvaṃ samāsena dvijottama || etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi ||Он учит всеми средствами сдерживать жадность и гнев; тапас надо беречь от гнева, богатство от зависти, знание от чести и бесчестья, себя от беспечности; ненасилие - высшая дхарма, терпение - высшая сила, знание себя - высшее знание, правда - высший обет, причем высшая правда есть крайнее благо существ; истинный отреченный свободен от ожиданий и уз, все приносит в огонь отречения; он не вредит существам, живет в дружелюбии, ни с кем не враждует, доволен, без надежд и суеты, оставляет приобретения и достигает безскорбного неподвижного состояния; тот, кто постоянно в тапасе, обуздан, владеет собой и не привязан в связях, побеждает непобежденное; оставив и боль, и счастье, человек достигает Брахмана.

Translation

«Всеми средствами следует сдерживать жадность и гнев. Тапас надо всегда беречь от гнева, богатство - от зависти, знание - от чести и бесчестья, себя - от беспечности. Мягкость - высшая дхарма, терпение - высшая сила, знание себя - высшее знание, правда - высший обет. Но правдивое слово должно быть благом; то, что приносит крайнее благо существам, считается высшей правдой. У кого все начинания всегда свободны от ожиданий и уз, у кого все принесено в жертву отречения, тот отреченный и мудрый. Не следует вредить существам; надо жить в дружелюбии и не создавать вражды ни с кем, получив эту жизнь. Бедность в смысле отсутствия присвоения, довольство, отсутствие надежды и несуетность - это высшее знание себя. Оставь приобретение, будь собран разумом, и достигнешь безскорбного, неподвижного состояния здесь и после смерти. Тот, кто постоянно в тапасе, обуздан, владеет собой и хочет победить непобежденное, должен быть непривязанным в связях. Кто оставляет и боль, и счастье, тот достигает Брахмана и идет через непривязанность. Так я кратко рассказал все, как слышал. Что еще ты хочешь услышать?»

Commentary

Кульминация учения Дхармавьядхи проста и строга: не вредить, не враждовать, говорить правду как благо существ, оставить присвоение и идти к Брахману через непривязанность.

Version

512132cf5d96 · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC