Mahabharata 3.204.13-27

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
ततस् तं ब्राह्मणं ताभ्यां धर्मव्याधो न्यवेदयत् ॥
तौ स्वागतेन तं विप्रम् अर्चयाम् आसतुस् तदा ॥
प्रतिगृह्य च तां पूजां द्विजः पप्रच्छ ताव् उभौ ॥
सपुत्राभ्यां सभृत्याभ्यां कच्चिद् वां कुशलं गृहे ॥
अनामयं च वां कच्चित् सदैवेह शरीरयोः ॥
वृद्धाव् ऊचतुः
कुशलं नो गृहे विप्र भृत्यवर्गे च सर्वशः ॥
कच्चित् त्वम् अप्य् अविघ्नेन संप्राप्तो भगवन्न् इह ॥
मार्कण्डेय उवाच
बाढम् इत्य् एव तौ विप्रः प्रत्युवाच मुदान्वितः ॥
धर्मव्याधस् तु तं विप्रम् अर्थवद् वाक्यम् अब्रवीत् ॥
पिता माता च भगवन्न् एतौ मे दैवतं परम् ॥
यद् दैवतेभ्यः कर्तव्यं तद् एताभ्यां करोम्य् अहम् ॥
त्रयस्त्रिंशद् यथा देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ॥
संपूज्याः सर्वलोकस्य तथा वृद्धाव् इमौ मम ॥
उपहारान् आहरन्तो देवतानां यथा द्विजाः ॥
कुर्वते तद्वद् एताभ्यां करोम्य् अहम् अतन्द्रितः ॥
एतौ मे परमं ब्रह्मन् पिता माता च दैवतम् ॥
एतौ पुष्पैः फलै रत्नैस् तोषयामि सदा द्विज ॥
एताव् एवाग्नयो मह्यं यान् वदन्ति मनीषिणः ॥
यज्ञा वेदाश् च चत्वारः सर्वम् एतौ मम द्विज ॥
एतदर्थं मम प्राणा भार्या पुत्राः सुहृज्जनाः ॥
सपुत्रदारः शुश्रूषां नित्यम् एव करोम्य् अहम् ॥
स्वयं च स्नापयाम्य् एतौ तथा पादौ प्रधावये ॥
आहारं संप्रयच्छामि स्वयं च द्विजसत्तम ॥
अनुकूलाः कथा वच्मि विप्रियं परिवर्जयन् ॥
अधर्मेणापि संयुक्तं प्रियम् आभ्यां करोम्य् अहम् ॥
धर्मम् एव गुरुं ज्ञात्वा करोमि द्विजसत्तम ॥
अतन्द्रितः सदा विप्र शुश्रूषां वै करोम्य् अहम् ॥
पञ्चैव गुरवो ब्रह्मन् पुरुषस्य बुभूषतः ॥
पिता माताग्निर् आत्मा च गुरुश् च द्विजसत्तम ॥
एतेषु यस् तु वर्तेत सम्यग् एव द्विजोत्तम ॥
भवेयुर् अग्नयस् तस्य परिचीर्णास् तु नित्यशः ॥
गार्हस्थ्ये वर्तमानस्य धर्म एष सनातनः ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tatas taṃ brāhmaṇaṃ tābhyāṃ dharmavyādho nyavedayat ||
tau svāgatena taṃ vipram arcayām āsatus tadā ||
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ dvijaḥ papraccha tāv ubhau ||
saputrābhyāṃ sabhṛtyābhyāṃ kaccid vāṃ kuśalaṃ gṛhe ||
anāmayaṃ ca vāṃ kaccit sadaiveha śarīrayoḥ ||
vṛddhāv ūcatuḥ
kuśalaṃ no gṛhe vipra bhṛtyavarge ca sarvaśaḥ ||
kaccit tvam apy avighnena saṃprāpto bhagavann iha ||
mārkaṇḍeya uvāca
bāḍham ity eva tau vipraḥ pratyuvāca mudānvitaḥ ||
dharmavyādhas tu taṃ vipram arthavad vākyam abravīt ||
pitā mātā ca bhagavann etau me daivataṃ param ||
yad daivatebhyaḥ kartavyaṃ tad etābhyāṃ karomy aham ||
trayastriṃśad yathā devāḥ sarve śakrapurogamāḥ ||
saṃpūjyāḥ sarvalokasya tathā vṛddhāv imau mama ||
upahārān āharanto devatānāṃ yathā dvijāḥ ||
kurvate tadvad etābhyāṃ karomy aham atandritaḥ ||
etau me paramaṃ brahman pitā mātā ca daivatam ||
etau puṣpaiḥ phalai ratnais toṣayāmi sadā dvija ||
etāv evāgnayo mahyaṃ yān vadanti manīṣiṇaḥ ||
yajñā vedāś ca catvāraḥ sarvam etau mama dvija ||
etadarthaṃ mama prāṇā bhāryā putrāḥ suhṛjjanāḥ ||
saputradāraḥ śuśrūṣāṃ nityam eva karomy aham ||
svayaṃ ca snāpayāmy etau tathā pādau pradhāvaye ||
āhāraṃ saṃprayacchāmi svayaṃ ca dvijasattama ||
anukūlāḥ kathā vacmi vipriyaṃ parivarjayan ||
adharmeṇāpi saṃyuktaṃ priyam ābhyāṃ karomy aham ||
dharmam eva guruṃ jñātvā karomi dvijasattama ||
atandritaḥ sadā vipra śuśrūṣāṃ vai karomy aham ||
pañcaiva guravo brahman puruṣasya bubhūṣataḥ ||
pitā mātāgnir ātmā ca guruś ca dvijasattama ||
eteṣu yas tu varteta samyag eva dvijottama ||
bhaveyur agnayas tasya paricīrṇās tu nityaśaḥ ||
gārhasthye vartamānasya dharma eṣa sanātanaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच ततस् तं ब्राह्मणं ताभ्यां धर्मव्याधो न्यवेदयत् ॥ तौ स्वागतेन तं विप्रम् अर्चयाम् आसतुस् तदा ॥ प्रतिगृह्य च तां पूजां द्विजः पप्रच्छ ताव् उभौ ॥ सपुत्राभ्यां सभृत्याभ्यां कच्चिद् वां कुशलं गृहे ॥ अनामयं च वां कच्चित् सदैवेह शरीरयोः ॥ वृद्धाव् ऊचतुः कुशलं नो गृहे विप्र भृत्यवर्गे च सर्वशः ॥ कच्चित् त्वम् अप्य् अविघ्नेन संप्राप्तो भगवन्न् इह ॥ मार्कण्डेय उवाच बाढम् इत्य् एव तौ विप्रः प्रत्युवाच मुदान्वितः ॥ धर्मव्याधस् तु तं विप्रम् अर्थवद् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ पिता माता च भगवन्न् एतौ मे दैवतं परम् ॥ यद् दैवतेभ्यः कर्तव्यं तद् एताभ्यां करोम्य् अहम् ॥ त्रयस्त्रिंशद् यथा देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ॥ संपूज्याः सर्वलोकस्य तथा वृद्धाव् इमौ मम ॥ उपहारान् आहरन्तो देवतानां यथा द्विजाः ॥ कुर्वते तद्वद् एताभ्यां करोम्य् अहम् अतन्द्रितः ॥ एतौ मे परमं ब्रह्मन् पिता माता च दैवतम् ॥ एतौ पुष्पैः फलै रत्नैस् तोषयामि सदा द्विज ॥ एताव् एवाग्नयो मह्यं यान् वदन्ति मनीषिणः ॥ यज्ञा वेदाश् च चत्वारः सर्वम् एतौ मम द्विज ॥ एतदर्थं मम प्राणा भार्या पुत्राः सुहृज्जनाः ॥ सपुत्रदारः शुश्रूषां नित्यम् एव करोम्य् अहम् ॥ स्वयं च स्नापयाम्य् एतौ तथा पादौ प्रधावये ॥ आहारं संप्रयच्छामि स्वयं च द्विजसत्तम ॥ अनुकूलाः कथा वच्मि विप्रियं परिवर्जयन् ॥ अधर्मेणापि संयुक्तं प्रियम् आभ्यां करोम्य् अहम् ॥ धर्मम् एव गुरुं ज्ञात्वा करोमि द्विजसत्तम ॥ अतन्द्रितः सदा विप्र शुश्रूषां वै करोम्य् अहम् ॥ पञ्चैव गुरवो ब्रह्मन् पुरुषस्य बुभूषतः ॥ पिता माताग्निर् आत्मा च गुरुश् च द्विजसत्तम ॥ एतेषु यस् तु वर्तेत सम्यग् एव द्विजोत्तम ॥ भवेयुर् अग्नयस् तस्य परिचीर्णास् तु नित्यशः ॥ गार्हस्थ्ये वर्तमानस्य धर्म एष सनातनः ॥mārkaṇḍeya uvāca tatas taṃ brāhmaṇaṃ tābhyāṃ dharmavyādho nyavedayat || tau svāgatena taṃ vipram arcayām āsatus tadā || pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ dvijaḥ papraccha tāv ubhau || saputrābhyāṃ sabhṛtyābhyāṃ kaccid vāṃ kuśalaṃ gṛhe || anāmayaṃ ca vāṃ kaccit sadaiveha śarīrayoḥ || vṛddhāv ūcatuḥ kuśalaṃ no gṛhe vipra bhṛtyavarge ca sarvaśaḥ || kaccit tvam apy avighnena saṃprāpto bhagavann iha || mārkaṇḍeya uvāca bāḍham ity eva tau vipraḥ pratyuvāca mudānvitaḥ || dharmavyādhas tu taṃ vipram arthavad vākyam abravīt || pitā mātā ca bhagavann etau me daivataṃ param || yad daivatebhyaḥ kartavyaṃ tad etābhyāṃ karomy aham || trayastriṃśad yathā devāḥ sarve śakrapurogamāḥ || saṃpūjyāḥ sarvalokasya tathā vṛddhāv imau mama || upahārān āharanto devatānāṃ yathā dvijāḥ || kurvate tadvad etābhyāṃ karomy aham atandritaḥ || etau me paramaṃ brahman pitā mātā ca daivatam || etau puṣpaiḥ phalai ratnais toṣayāmi sadā dvija || etāv evāgnayo mahyaṃ yān vadanti manīṣiṇaḥ || yajñā vedāś ca catvāraḥ sarvam etau mama dvija || etadarthaṃ mama prāṇā bhāryā putrāḥ suhṛjjanāḥ || saputradāraḥ śuśrūṣāṃ nityam eva karomy aham || svayaṃ ca snāpayāmy etau tathā pādau pradhāvaye || āhāraṃ saṃprayacchāmi svayaṃ ca dvijasattama || anukūlāḥ kathā vacmi vipriyaṃ parivarjayan || adharmeṇāpi saṃyuktaṃ priyam ābhyāṃ karomy aham || dharmam eva guruṃ jñātvā karomi dvijasattama || atandritaḥ sadā vipra śuśrūṣāṃ vai karomy aham || pañcaiva guravo brahman puruṣasya bubhūṣataḥ || pitā mātāgnir ātmā ca guruś ca dvijasattama || eteṣu yas tu varteta samyag eva dvijottama || bhaveyur agnayas tasya paricīrṇās tu nityaśaḥ || gārhasthye vartamānasya dharma eṣa sanātanaḥ ||Вьядха представляет брахмана родителям, те приветствуют его, а он спрашивает об их благополучии; затем Дхармавьядха объясняет, что отец и мать для него высшее божество, он делает для них то, что делается для богов, почитает их цветами, плодами и драгоценностями, считает их своими огнями, жертвами и четырьмя Ведами; ради них его жизнь, жена, дети и друзья; он сам купает их, моет ноги, дает пищу и говорит приятные слова, избегая неприятного; пять гуру человека - отец, мать, огонь, атман и учитель, и кто правильно служит им в грихастха-дхарме, тот всегда почитает огни.

Translation

Дхармавьядха представил брахмана родителям, и они приняли его приветствием. Брахман спросил, все ли благополучно у них, у сына, слуг и в теле; старики ответили, что все хорошо. Тогда вьядха сказал: «Отец и мать для меня - высшее божество. Что следует делать для богов, то я делаю для них. Как тридцать три бога во главе с Шакрой достойны почитания мира, так для меня достойны эти двое старцев. Я приношу им цветы, плоды и драгоценности. Они для меня те самые огни, о которых говорят мудрые; жертвы и четыре Веды - все это они для меня. Ради них мои праны, жена, дети и друзья. Я сам их купаю, мою им ноги, даю пищу. Я говорю им благоприятные слова, избегая неприятного; даже если это связано с адхармой, я стараюсь сделать им приятное. Зная дхарму как гуру, я всегда без лености служу им. Пять гуру у человека, желающего благополучия: отец, мать, огонь, атман и учитель. Кто правильно относится к ним, у того огни всегда почтены. Такова вечная дхарма домохозяина».

Commentary

Служение родителям названо не сентиментальной обязанностью, а грихастха-яджней. Дом становится местом освобождающей практики, когда в нем есть почтение, чистота и самообуздание.

Version

0e3c3fde3e62 · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC