Mahabharata 3.205.11-20

Devanāgarī

ब्राह्मण उवाच
यद् एतद् उक्तं भवता सर्वं सत्यम् असंशयम् ॥
प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ साध्वाचार गुणान्वित ॥
व्याध उवाच
दैवतप्रतिमो हि त्वं यस् त्वं धर्मम् अनुव्रतः ॥
पुराणं शाश्वतं दिव्यं दुष्प्रापम् अकृतात्मभिः ॥
अतन्द्रितः कुरु क्षिप्रं मातापित्रोर् हि पूजनम् ॥
अतः परम् अहं धर्मं नान्यं पश्यामि कं चन ॥
ब्राह्मण उवाच
इहाहम् आगतो दिष्ट्या दिष्ट्या मे संगतं त्वया ॥
ईदृशा दुर्लभा लोके नरा धर्मप्रदर्शकाः ॥
एको नरसहस्रेषु धर्मविद् विद्यते न वा ॥
प्रीतो ऽस्मि तव सत्येन भद्रं ते पुरुषोत्तम ॥
पतमानो हि नरके भवतास्मि समुद्धृतः ॥
भवितव्यम् अथैवं च यद् दृष्टो ऽसि मयानघ ॥
राजा ययातिर् दौहित्रैः पतितस् तारितो यथा ॥
सद्भिः पुरुषशार्दूल तथाहं भवता त्व् इह ॥
मातापितृभ्यां शुश्रूषां करिष्ये वचनात् तव ॥
नाकृतात्मा वेदयति धर्माधर्मविनिश्चयम् ॥
दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः शूद्रयोनौ हि वर्तता ॥
न त्वां शूद्रम् अहं मन्ये भवितव्यं हि कारणम् ॥
येन कर्मविपाकेन प्राप्तेयं शूद्रता त्वया ॥
एतद् इच्छामि विज्ञातुं तत्त्वेन हि महामते ॥
कामया ब्रूहि मे तथ्यं सर्वं त्वं प्रयतात्मवान् ॥

Transliteration (IAST)

brāhmaṇa uvāca
yad etad uktaṃ bhavatā sarvaṃ satyam asaṃśayam ||
prīto 'smi tava dharmajña sādhvācāra guṇānvita ||
vyādha uvāca
daivatapratimo hi tvaṃ yas tvaṃ dharmam anuvrataḥ ||
purāṇaṃ śāśvataṃ divyaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ ||
atandritaḥ kuru kṣipraṃ mātāpitror hi pūjanam ||
ataḥ param ahaṃ dharmaṃ nānyaṃ paśyāmi kaṃ cana ||
brāhmaṇa uvāca
ihāham āgato diṣṭyā diṣṭyā me saṃgataṃ tvayā ||
īdṛśā durlabhā loke narā dharmapradarśakāḥ ||
eko narasahasreṣu dharmavid vidyate na vā ||
prīto 'smi tava satyena bhadraṃ te puruṣottama ||
patamāno hi narake bhavatāsmi samuddhṛtaḥ ||
bhavitavyam athaivaṃ ca yad dṛṣṭo 'si mayānagha ||
rājā yayātir dauhitraiḥ patitas tārito yathā ||
sadbhiḥ puruṣaśārdūla tathāhaṃ bhavatā tv iha ||
mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣāṃ kariṣye vacanāt tava ||
nākṛtātmā vedayati dharmādharmaviniścayam ||
durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ śūdrayonau hi vartatā ||
na tvāṃ śūdram ahaṃ manye bhavitavyaṃ hi kāraṇam ||
yena karmavipākena prāpteyaṃ śūdratā tvayā ||
etad icchāmi vijñātuṃ tattvena hi mahāmate ||
kāmayā brūhi me tathyaṃ sarvaṃ tvaṃ prayatātmavān ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ब्राह्मण उवाच यद् एतद् उक्तं भवता सर्वं सत्यम् असंशयम् ॥ प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ साध्वाचार गुणान्वित ॥ व्याध उवाच दैवतप्रतिमो हि त्वं यस् त्वं धर्मम् अनुव्रतः ॥ पुराणं शाश्वतं दिव्यं दुष्प्रापम् अकृतात्मभिः ॥ अतन्द्रितः कुरु क्षिप्रं मातापित्रोर् हि पूजनम् ॥ अतः परम् अहं धर्मं नान्यं पश्यामि कं चन ॥ ब्राह्मण उवाच इहाहम् आगतो दिष्ट्या दिष्ट्या मे संगतं त्वया ॥ ईदृशा दुर्लभा लोके नरा धर्मप्रदर्शकाः ॥ एको नरसहस्रेषु धर्मविद् विद्यते न वा ॥ प्रीतो ऽस्मि तव सत्येन भद्रं ते पुरुषोत्तम ॥ पतमानो हि नरके भवतास्मि समुद्धृतः ॥ भवितव्यम् अथैवं च यद् दृष्टो ऽसि मयानघ ॥ राजा ययातिर् दौहित्रैः पतितस् तारितो यथा ॥ सद्भिः पुरुषशार्दूल तथाहं भवता त्व् इह ॥ मातापितृभ्यां शुश्रूषां करिष्ये वचनात् तव ॥ नाकृतात्मा वेदयति धर्माधर्मविनिश्चयम् ॥ दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः शूद्रयोनौ हि वर्तता ॥ न त्वां शूद्रम् अहं मन्ये भवितव्यं हि कारणम् ॥ येन कर्मविपाकेन प्राप्तेयं शूद्रता त्वया ॥ एतद् इच्छामि विज्ञातुं तत्त्वेन हि महामते ॥ कामया ब्रूहि मे तथ्यं सर्वं त्वं प्रयतात्मवान् ॥brāhmaṇa uvāca yad etad uktaṃ bhavatā sarvaṃ satyam asaṃśayam || prīto 'smi tava dharmajña sādhvācāra guṇānvita || vyādha uvāca daivatapratimo hi tvaṃ yas tvaṃ dharmam anuvrataḥ || purāṇaṃ śāśvataṃ divyaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ || atandritaḥ kuru kṣipraṃ mātāpitror hi pūjanam || ataḥ param ahaṃ dharmaṃ nānyaṃ paśyāmi kaṃ cana || brāhmaṇa uvāca ihāham āgato diṣṭyā diṣṭyā me saṃgataṃ tvayā || īdṛśā durlabhā loke narā dharmapradarśakāḥ || eko narasahasreṣu dharmavid vidyate na vā || prīto 'smi tava satyena bhadraṃ te puruṣottama || patamāno hi narake bhavatāsmi samuddhṛtaḥ || bhavitavyam athaivaṃ ca yad dṛṣṭo 'si mayānagha || rājā yayātir dauhitraiḥ patitas tārito yathā || sadbhiḥ puruṣaśārdūla tathāhaṃ bhavatā tv iha || mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣāṃ kariṣye vacanāt tava || nākṛtātmā vedayati dharmādharmaviniścayam || durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ śūdrayonau hi vartatā || na tvāṃ śūdram ahaṃ manye bhavitavyaṃ hi kāraṇam || yena karmavipākena prāpteyaṃ śūdratā tvayā || etad icchāmi vijñātuṃ tattvena hi mahāmate || kāmayā brūhi me tathyaṃ sarvaṃ tvaṃ prayatātmavān ||Каушика признает слова вьядхи истинными, благодарит его и говорит, что такие люди, показывающие дхарму, редки; он сравнивает себя с падающим в ад, поднятым вьядхой, как Яяти был поднят внуками, и обещает служить родителям; он не считает вьядху шудрой, потому что тот знает дхарму, и просит рассказать, из-за какого созревания кармы он получил это шудрское состояние.

Translation

Брахман сказал: «Все, что ты сказал, истинно. Я доволен тобой, знаток дхармы, украшенный добрым поведением. По счастью я пришел сюда, по счастью встретил тебя. Такие люди, показывающие дхарму, редки в мире; среди тысяч едва ли найдется один знаток дхармы. Ты поднял меня, падающего в ад, как Яяти был поднят своими внуками. По твоему слову я буду служить отцу и матери. Только неочищенный не понимает решения о дхарме и адхарме. Вечная дхарма трудна для познания; хотя ты пребываешь в шудра-йони, я не считаю тебя шудрой. Должна быть причина, из-за какого созревания кармы к тебе пришло это состояние. Я хочу узнать это в истине».

Commentary

Каушика наконец видит суть: положение вьядхи не равно его внутренней природе. Дхарма распознается по качеству сознания и поступка.

Version

e6da757f0169 · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC