Mahabharata 3.207.6-17

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
यथा क्रुद्धो हुतवहस् तपस् तप्तुं वनं गतः ॥
यथा च भगवान् अग्निः स्वयम् एवाङ्गिराभवत् ॥
संतापयन् स्वप्रभया नाशयंस् तिमिराणि च ॥
आश्रमस्थो महाभागो हव्यवाहं विशेषयन् ॥
तथा स भूत्वा तु तदा जगत् सर्वं प्रकाशयन् ॥
तपश् चरंश् च हुतभुक् संतप्तस् तस्य तेजसा ॥
भृशं ग्लानश् च तेजस्वी न स किं चित् प्रजज्ञिवान् ॥
अथ संचिन्तयाम् आस भगवान् हव्यवाहनः ॥
अन्यो ऽग्निर् इह लोकानां ब्रह्मणा संप्रवर्तितः ॥
अग्नित्वं विप्रनष्टं हि तप्यमानस्य मे तपः ॥
कथम् अग्निः पुनर् अहं भवेयम् इति चिन्त्य सः ॥
अपश्यद् अग्निवल् लोकांस् तापयन्तं महामुनिम् ॥
सोपासर्पच् छनैर् भीतस् तम् उवाच तदाङ्गिराः ॥
शीघ्रम् एव भवस्वाग्निस् त्वं पुनर् लोकभावनः ॥
विज्ञातश् चासि लोकेषु त्रिषु संस्थानचारिषु ॥
त्वम् अग्ने प्रथमः सृष्टो ब्रह्मणा तिमिरापहः ॥
स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रम् एव तमोनुद ॥
अग्निर् उवाच
नष्टकीर्तिर् अहं लोके भवाञ् जातो हुताशनः ॥
भवन्तम् एव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जनाः ॥
निक्षिपाम्य् अहम् अग्नित्वं त्वम् अग्निः प्रथमो भव ॥
भविष्यामि द्वितीयो ऽहं प्राजापत्यक एव च ॥
अङ्गिरा उवाच
कुरु पुण्यं प्रजास्वर्ग्यं भवाग्निस् तिमिरापहः ॥
मां च देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रम् अञ्जसा ॥
मार्कण्डेय उवाच
तच् छ्रुत्वाङ्गिरसो वाक्यं जातवेदास् तथाकरोत् ॥
राजन् बृहस्पतिर् नाम तस्याप्य् अङ्गिरसः सुतः ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
yathā kruddho hutavahas tapas taptuṃ vanaṃ gataḥ ||
yathā ca bhagavān agniḥ svayam evāṅgirābhavat ||
saṃtāpayan svaprabhayā nāśayaṃs timirāṇi ca ||
āśramastho mahābhāgo havyavāhaṃ viśeṣayan ||
tathā sa bhūtvā tu tadā jagat sarvaṃ prakāśayan ||
tapaś caraṃś ca hutabhuk saṃtaptas tasya tejasā ||
bhṛśaṃ glānaś ca tejasvī na sa kiṃ cit prajajñivān ||
atha saṃcintayām āsa bhagavān havyavāhanaḥ ||
anyo 'gnir iha lokānāṃ brahmaṇā saṃpravartitaḥ ||
agnitvaṃ vipranaṣṭaṃ hi tapyamānasya me tapaḥ ||
katham agniḥ punar ahaṃ bhaveyam iti cintya saḥ ||
apaśyad agnival lokāṃs tāpayantaṃ mahāmunim ||
sopāsarpac chanair bhītas tam uvāca tadāṅgirāḥ ||
śīghram eva bhavasvāgnis tvaṃ punar lokabhāvanaḥ ||
vijñātaś cāsi lokeṣu triṣu saṃsthānacāriṣu ||
tvam agne prathamaḥ sṛṣṭo brahmaṇā timirāpahaḥ ||
svasthānaṃ pratipadyasva śīghram eva tamonuda ||
agnir uvāca
naṣṭakīrtir ahaṃ loke bhavāñ jāto hutāśanaḥ ||
bhavantam eva jñāsyanti pāvakaṃ na tu māṃ janāḥ ||
nikṣipāmy aham agnitvaṃ tvam agniḥ prathamo bhava ||
bhaviṣyāmi dvitīyo 'haṃ prājāpatyaka eva ca ||
aṅgirā uvāca
kuru puṇyaṃ prajāsvargyaṃ bhavāgnis timirāpahaḥ ||
māṃ ca deva kuruṣvāgne prathamaṃ putram añjasā ||
mārkaṇḍeya uvāca
tac chrutvāṅgiraso vākyaṃ jātavedās tathākarot ||
rājan bṛhaspatir nāma tasyāpy aṅgirasaḥ sutaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥ यथा क्रुद्धो हुतवहस् तपस् तप्तुं वनं गतः ॥ यथा च भगवान् अग्निः स्वयम् एवाङ्गिराभवत् ॥ संतापयन् स्वप्रभया नाशयंस् तिमिराणि च ॥ आश्रमस्थो महाभागो हव्यवाहं विशेषयन् ॥ तथा स भूत्वा तु तदा जगत् सर्वं प्रकाशयन् ॥ तपश् चरंश् च हुतभुक् संतप्तस् तस्य तेजसा ॥ भृशं ग्लानश् च तेजस्वी न स किं चित् प्रजज्ञिवान् ॥ अथ संचिन्तयाम् आस भगवान् हव्यवाहनः ॥ अन्यो ऽग्निर् इह लोकानां ब्रह्मणा संप्रवर्तितः ॥ अग्नित्वं विप्रनष्टं हि तप्यमानस्य मे तपः ॥ कथम् अग्निः पुनर् अहं भवेयम् इति चिन्त्य सः ॥ अपश्यद् अग्निवल् लोकांस् तापयन्तं महामुनिम् ॥ सोपासर्पच् छनैर् भीतस् तम् उवाच तदाङ्गिराः ॥ शीघ्रम् एव भवस्वाग्निस् त्वं पुनर् लोकभावनः ॥ विज्ञातश् चासि लोकेषु त्रिषु संस्थानचारिषु ॥ त्वम् अग्ने प्रथमः सृष्टो ब्रह्मणा तिमिरापहः ॥ स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रम् एव तमोनुद ॥ अग्निर् उवाच नष्टकीर्तिर् अहं लोके भवाञ् जातो हुताशनः ॥ भवन्तम् एव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जनाः ॥ निक्षिपाम्य् अहम् अग्नित्वं त्वम् अग्निः प्रथमो भव ॥ भविष्यामि द्वितीयो ऽहं प्राजापत्यक एव च ॥ अङ्गिरा उवाच कुरु पुण्यं प्रजास्वर्ग्यं भवाग्निस् तिमिरापहः ॥ मां च देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रम् अञ्जसा ॥ मार्कण्डेय उवाच तच् छ्रुत्वाङ्गिरसो वाक्यं जातवेदास् तथाकरोत् ॥ राजन् बृहस्पतिर् नाम तस्याप्य् अङ्गिरसः सुतः ॥mārkaṇḍeya uvāca atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam || yathā kruddho hutavahas tapas taptuṃ vanaṃ gataḥ || yathā ca bhagavān agniḥ svayam evāṅgirābhavat || saṃtāpayan svaprabhayā nāśayaṃs timirāṇi ca || āśramastho mahābhāgo havyavāhaṃ viśeṣayan || tathā sa bhūtvā tu tadā jagat sarvaṃ prakāśayan || tapaś caraṃś ca hutabhuk saṃtaptas tasya tejasā || bhṛśaṃ glānaś ca tejasvī na sa kiṃ cit prajajñivān || atha saṃcintayām āsa bhagavān havyavāhanaḥ || anyo 'gnir iha lokānāṃ brahmaṇā saṃpravartitaḥ || agnitvaṃ vipranaṣṭaṃ hi tapyamānasya me tapaḥ || katham agniḥ punar ahaṃ bhaveyam iti cintya saḥ || apaśyad agnival lokāṃs tāpayantaṃ mahāmunim || sopāsarpac chanair bhītas tam uvāca tadāṅgirāḥ || śīghram eva bhavasvāgnis tvaṃ punar lokabhāvanaḥ || vijñātaś cāsi lokeṣu triṣu saṃsthānacāriṣu || tvam agne prathamaḥ sṛṣṭo brahmaṇā timirāpahaḥ || svasthānaṃ pratipadyasva śīghram eva tamonuda || agnir uvāca naṣṭakīrtir ahaṃ loke bhavāñ jāto hutāśanaḥ || bhavantam eva jñāsyanti pāvakaṃ na tu māṃ janāḥ || nikṣipāmy aham agnitvaṃ tvam agniḥ prathamo bhava || bhaviṣyāmi dvitīyo 'haṃ prājāpatyaka eva ca || aṅgirā uvāca kuru puṇyaṃ prajāsvargyaṃ bhavāgnis timirāpahaḥ || māṃ ca deva kuruṣvāgne prathamaṃ putram añjasā || mārkaṇḍeya uvāca tac chrutvāṅgiraso vākyaṃ jātavedās tathākarot || rājan bṛhaspatir nāma tasyāpy aṅgirasaḥ sutaḥ ||Маркандея приводит древнюю историю: разгневанный Хутаваха ушел в лес совершать тапас; Ангирас в ашраме своим сиянием стал как Агни, освещая мир и уничтожая тьму; настоящий Агни, истощенный его блеском, подумал, что другой огонь создан Брахмой для миров и его собственное огненное состояние потеряно; он подошел к Ангирасу и попросил его быстро снова стать огнем для миров, признавая, что он сам был первым создан Брахмой для уничтожения тьмы; Агни говорит, что его слава исчезла, люди будут знать Ангираса как Павака, и предлагает отдать ему первенство, став вторым праджапатья-огнем; Ангирас просит Агни продолжать добро для существ и сделать его первым сыном; Джатаведас так и делает, и сыном Ангираса становится Брихаспати.

Translation

Маркандея сказал: «В древности разгневанный Хутаваха ушел в лес совершать тапас. Тогда благословенный Ангирас, пребывая в ашраме, сам как бы стал Агни: своим сиянием он согревал мир, уничтожал тьму и освещал все. Агни, совершая тапас, был сильно ослаблен его блеском и подумал: “Другой огонь, видимо, поставлен Брахмой для миров; мое огненное состояние утрачено”. Он увидел великого муни, согревающего миры как огонь, подошел к нему и сказал: “Скорее будь снова Агни, творящий миры. Ты известен в трех мирах. Ты, Агни, первым создан Брахмой, чтобы рассеять тьму; займи свое место”. Агни сказал: “Моя слава в мире исчезла, ты стал Хуташаной. Люди будут знать тебя как Павака, а не меня. Я передаю тебе огненность: ты будь первым Агни, а я стану вторым, праджапатья”. Ангирас ответил: “Совершай благо, ведущее существ к небу; будь Агни, рассеивателем тьмы. А меня, о Бог, сделай своим первым сыном”. Джатаведас услышал слово Ангираса и сделал так. Его сыном стал Брихаспати».

Commentary

Агни не держится за славу, а Ангирас не похищает место. Их согласие показывает, как божественная функция умножается без разрушения единства.

Version

4ca477173a6a · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC