Mahabharata 3.209.9-18

Devanāgarī

भरद्वाजस्य भार्या तु वीरा वीरश् च पिण्डदः ॥
प्राहुर् आज्येन तस्येज्यां सोमस्येव द्विजाः शनैः ॥
हविषा यो द्वितीयेन सोमेन सह युज्यते ॥
रथप्रभू रथध्वानः कुम्भरेताः स उच्यते ॥
सरय्वां जनयत् सिद्धिं भानुं भाभिः समावृणोत् ॥
आग्नेयम् आनयन् नित्यम् आह्वानेष्व् एष कथ्यते ॥
यस् तु न च्यवते नित्यं यशसा वर्चसा श्रिया ॥
अग्निर् निश्च्यवनो नाम पृथिवीं स्तौति केवलम् ॥
विपाप्मा कलुषैर् मुक्तो विशुद्धश् चार्चिषा ज्वलन् ॥
विपापो ऽग्निः सुतस् तस्य सत्यः समयकर्मसु ॥
आक्रोशतां हि भूतानां यः करोति हि निष्कृतिम् ॥
अग्निः स निष्कृतिर् नाम शोभयत्य् अभिसेवितः ॥
अनुकूजन्ति येनेह वेदनार्ताः स्वयं जनाः ॥
तस्य पुत्रः स्वनो नाम पावकः स रुजस्करः ॥
यस् तु विश्वस्य जगतो बुद्धिम् आक्रम्य तिष्ठति ॥
तं प्राहुर् अध्यात्मविदो विश्वजिन् नाम पावकम् ॥
अन्तराग्निः श्रितो यो हि भुक्तं पचति देहिनाम् ॥
स यज्ञे विश्वभुङ् नाम सर्वलोकेषु भारत ॥
ब्रह्मचारी यतात्मा च सततं विपुलव्रतः ॥
ब्राह्मणाः पूजयन्त्य् एनं पाकयज्ञेषु पावकम् ॥

Transliteration (IAST)

bharadvājasya bhāryā tu vīrā vīraś ca piṇḍadaḥ ||
prāhur ājyena tasyejyāṃ somasyeva dvijāḥ śanaiḥ ||
haviṣā yo dvitīyena somena saha yujyate ||
rathaprabhū rathadhvānaḥ kumbharetāḥ sa ucyate ||
sarayvāṃ janayat siddhiṃ bhānuṃ bhābhiḥ samāvṛṇot ||
āgneyam ānayan nityam āhvāneṣv eṣa kathyate ||
yas tu na cyavate nityaṃ yaśasā varcasā śriyā ||
agnir niścyavano nāma pṛthivīṃ stauti kevalam ||
vipāpmā kaluṣair mukto viśuddhaś cārciṣā jvalan ||
vipāpo 'gniḥ sutas tasya satyaḥ samayakarmasu ||
ākrośatāṃ hi bhūtānāṃ yaḥ karoti hi niṣkṛtim ||
agniḥ sa niṣkṛtir nāma śobhayaty abhisevitaḥ ||
anukūjanti yeneha vedanārtāḥ svayaṃ janāḥ ||
tasya putraḥ svano nāma pāvakaḥ sa rujaskaraḥ ||
yas tu viśvasya jagato buddhim ākramya tiṣṭhati ||
taṃ prāhur adhyātmavido viśvajin nāma pāvakam ||
antarāgniḥ śrito yo hi bhuktaṃ pacati dehinām ||
sa yajñe viśvabhuṅ nāma sarvalokeṣu bhārata ||
brahmacārī yatātmā ca satataṃ vipulavrataḥ ||
brāhmaṇāḥ pūjayanty enaṃ pākayajñeṣu pāvakam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

भरद्वाजस्य भार्या तु वीरा वीरश् च पिण्डदः ॥ प्राहुर् आज्येन तस्येज्यां सोमस्येव द्विजाः शनैः ॥ हविषा यो द्वितीयेन सोमेन सह युज्यते ॥ रथप्रभू रथध्वानः कुम्भरेताः स उच्यते ॥ सरय्वां जनयत् सिद्धिं भानुं भाभिः समावृणोत् ॥ आग्नेयम् आनयन् नित्यम् आह्वानेष्व् एष कथ्यते ॥ यस् तु न च्यवते नित्यं यशसा वर्चसा श्रिया ॥ अग्निर् निश्च्यवनो नाम पृथिवीं स्तौति केवलम् ॥ विपाप्मा कलुषैर् मुक्तो विशुद्धश् चार्चिषा ज्वलन् ॥ विपापो ऽग्निः सुतस् तस्य सत्यः समयकर्मसु ॥ आक्रोशतां हि भूतानां यः करोति हि निष्कृतिम् ॥ अग्निः स निष्कृतिर् नाम शोभयत्य् अभिसेवितः ॥ अनुकूजन्ति येनेह वेदनार्ताः स्वयं जनाः ॥ तस्य पुत्रः स्वनो नाम पावकः स रुजस्करः ॥ यस् तु विश्वस्य जगतो बुद्धिम् आक्रम्य तिष्ठति ॥ तं प्राहुर् अध्यात्मविदो विश्वजिन् नाम पावकम् ॥ अन्तराग्निः श्रितो यो हि भुक्तं पचति देहिनाम् ॥ स यज्ञे विश्वभुङ् नाम सर्वलोकेषु भारत ॥ ब्रह्मचारी यतात्मा च सततं विपुलव्रतः ॥ ब्राह्मणाः पूजयन्त्य् एनं पाकयज्ञेषु पावकम् ॥bharadvājasya bhāryā tu vīrā vīraś ca piṇḍadaḥ || prāhur ājyena tasyejyāṃ somasyeva dvijāḥ śanaiḥ || haviṣā yo dvitīyena somena saha yujyate || rathaprabhū rathadhvānaḥ kumbharetāḥ sa ucyate || sarayvāṃ janayat siddhiṃ bhānuṃ bhābhiḥ samāvṛṇot || āgneyam ānayan nityam āhvāneṣv eṣa kathyate || yas tu na cyavate nityaṃ yaśasā varcasā śriyā || agnir niścyavano nāma pṛthivīṃ stauti kevalam || vipāpmā kaluṣair mukto viśuddhaś cārciṣā jvalan || vipāpo 'gniḥ sutas tasya satyaḥ samayakarmasu || ākrośatāṃ hi bhūtānāṃ yaḥ karoti hi niṣkṛtim || agniḥ sa niṣkṛtir nāma śobhayaty abhisevitaḥ || anukūjanti yeneha vedanārtāḥ svayaṃ janāḥ || tasya putraḥ svano nāma pāvakaḥ sa rujaskaraḥ || yas tu viśvasya jagato buddhim ākramya tiṣṭhati || taṃ prāhur adhyātmavido viśvajin nāma pāvakam || antarāgniḥ śrito yo hi bhuktaṃ pacati dehinām || sa yajñe viśvabhuṅ nāma sarvalokeṣu bhārata || brahmacārī yatātmā ca satataṃ vipulavrataḥ || brāhmaṇāḥ pūjayanty enaṃ pākayajñeṣu pāvakam ||Далее перечисляются огни: жена Бхарадваджи Вира и сын Вира-Пиндада, чье почитание совершают аджьей; Кубхаретас, соединяемый со второй хави и сомой; Бхану, связанный с Сараю и принесением агнейи; Нишчьявана, не отпадающий от славы, блеска и красоты; Випапа, очищенный от грязи и сияющий пламенем; Нишкритти, освобождающий кричащих существ; Свана, сын Нишкритти, вызывающий боль; Вишваджит, внутренне овладевающий разумом мира; Вишвабхук, внутренний огонь, переваривающий пищу; Гопати, почитаемый брахманами в пакаяджнях.

Translation

Далее Маркандея перечислил огни: у Бхарадваджи жена Вира и сын Вира, называемый Пиндада; его почитание брахманы совершают аджьей. Огонь, соединяемый со второй хави и сомой, называется Кумбхаретас, Ратхапрабху и Ратхадхвана. Бхану связан с Сараю, покрывает светом и всегда приносится при призываниях как агнейя. Нишчьявана не отпадает от славы, блеска и красоты и прославляет землю. Випапа свободен от скверны и чисто сияет пламенем. Нишкритти приносит освобождение кричащим существам и украшает того, кто ему служит. Его сын Свана, Павака, заставляет людей стонать от боли. Вишваджит, по словам знатоков адхьятмы, овладевает разумом всего мира. Вишвабхук - внутренний огонь, который переваривает съеденное воплощенными; в жертве он известен во всех мирах. Гопати, брахмачари, владеющий собой и великим обетом, почитается брахманами в пакаяджнях.

Commentary

Каталог огней соединяет космос, тело и жертву: один огонь переваривает пищу, другой освобождает, третий стоит в жертвенной доле.

Version

a484e5d3f67b · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC