Mahabharata 3.209.1-8

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
बृहस्पतेश् चान्द्रमसी भार्याभूद् या यशस्विनी ॥
अग्नीन् साजनयत् पुण्यान् षडेकां चापि पुत्रिकाम् ॥
आहुतिष्व् एव यस्याग्नेर् हविषाज्यं विधीयते ॥
सो ऽग्निर् बृहस्पतेः पुत्रः शंयुर् नाम महाप्रभः ॥
चातुर्मास्येषु यस्येष्ट्याम् अश्वमेधे ऽग्रजः पशुः ॥
दीप्तो ज्वालैर् अनेकाभैर् अग्निर् एको ऽथ वीर्यवान् ॥
शंयोर् अप्रतिमा भार्या सत्या सत्या च धर्मजा ॥
अग्निस् तस्य सुतो दीप्तस् तिस्रः कन्याश् च सुव्रताः ॥
प्रथमेनाज्यभागेन पूज्यते यो ऽग्निर् अध्वरे ॥
अग्निस् तस्य भरद्वाजः प्रथमः पुत्र उच्यते ॥
पौर्णमास्येषु सर्वेषु हविषाज्यं स्रुवोद्यतम् ॥
भरतो नामतः सो ऽग्निर् द्वितीयः शंयुतः सुतः ॥
तिस्रः कन्या भवन्त्य् अन्या यासां स भरतः पतिः ॥
भरतस् तु सुतस् तस्य भरत्य् एका च पुत्रिका ॥
भरतो भरतस्याग्नेः पावकस् तु प्रजापतेः ॥
महान् अत्यर्थम् अहितस् तथा भरतसत्तम ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
bṛhaspateś cāndramasī bhāryābhūd yā yaśasvinī ||
agnīn sājanayat puṇyān ṣaḍekāṃ cāpi putrikām ||
āhutiṣv eva yasyāgner haviṣājyaṃ vidhīyate ||
so 'gnir bṛhaspateḥ putraḥ śaṃyur nāma mahāprabhaḥ ||
cāturmāsyeṣu yasyeṣṭyām aśvamedhe 'grajaḥ paśuḥ ||
dīpto jvālair anekābhair agnir eko 'tha vīryavān ||
śaṃyor apratimā bhāryā satyā satyā ca dharmajā ||
agnis tasya suto dīptas tisraḥ kanyāś ca suvratāḥ ||
prathamenājyabhāgena pūjyate yo 'gnir adhvare ||
agnis tasya bharadvājaḥ prathamaḥ putra ucyate ||
paurṇamāsyeṣu sarveṣu haviṣājyaṃ sruvodyatam ||
bharato nāmataḥ so 'gnir dvitīyaḥ śaṃyutaḥ sutaḥ ||
tisraḥ kanyā bhavanty anyā yāsāṃ sa bharataḥ patiḥ ||
bharatas tu sutas tasya bharaty ekā ca putrikā ||
bharato bharatasyāgneḥ pāvakas tu prajāpateḥ ||
mahān atyartham ahitas tathā bharatasattama ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच बृहस्पतेश् चान्द्रमसी भार्याभूद् या यशस्विनी ॥ अग्नीन् साजनयत् पुण्यान् षडेकां चापि पुत्रिकाम् ॥ आहुतिष्व् एव यस्याग्नेर् हविषाज्यं विधीयते ॥ सो ऽग्निर् बृहस्पतेः पुत्रः शंयुर् नाम महाप्रभः ॥ चातुर्मास्येषु यस्येष्ट्याम् अश्वमेधे ऽग्रजः पशुः ॥ दीप्तो ज्वालैर् अनेकाभैर् अग्निर् एको ऽथ वीर्यवान् ॥ शंयोर् अप्रतिमा भार्या सत्या सत्या च धर्मजा ॥ अग्निस् तस्य सुतो दीप्तस् तिस्रः कन्याश् च सुव्रताः ॥ प्रथमेनाज्यभागेन पूज्यते यो ऽग्निर् अध्वरे ॥ अग्निस् तस्य भरद्वाजः प्रथमः पुत्र उच्यते ॥ पौर्णमास्येषु सर्वेषु हविषाज्यं स्रुवोद्यतम् ॥ भरतो नामतः सो ऽग्निर् द्वितीयः शंयुतः सुतः ॥ तिस्रः कन्या भवन्त्य् अन्या यासां स भरतः पतिः ॥ भरतस् तु सुतस् तस्य भरत्य् एका च पुत्रिका ॥ भरतो भरतस्याग्नेः पावकस् तु प्रजापतेः ॥ महान् अत्यर्थम् अहितस् तथा भरतसत्तम ॥mārkaṇḍeya uvāca bṛhaspateś cāndramasī bhāryābhūd yā yaśasvinī || agnīn sājanayat puṇyān ṣaḍekāṃ cāpi putrikām || āhutiṣv eva yasyāgner haviṣājyaṃ vidhīyate || so 'gnir bṛhaspateḥ putraḥ śaṃyur nāma mahāprabhaḥ || cāturmāsyeṣu yasyeṣṭyām aśvamedhe 'grajaḥ paśuḥ || dīpto jvālair anekābhair agnir eko 'tha vīryavān || śaṃyor apratimā bhāryā satyā satyā ca dharmajā || agnis tasya suto dīptas tisraḥ kanyāś ca suvratāḥ || prathamenājyabhāgena pūjyate yo 'gnir adhvare || agnis tasya bharadvājaḥ prathamaḥ putra ucyate || paurṇamāsyeṣu sarveṣu haviṣājyaṃ sruvodyatam || bharato nāmataḥ so 'gnir dvitīyaḥ śaṃyutaḥ sutaḥ || tisraḥ kanyā bhavanty anyā yāsāṃ sa bharataḥ patiḥ || bharatas tu sutas tasya bharaty ekā ca putrikā || bharato bharatasyāgneḥ pāvakas tu prajāpateḥ || mahān atyartham ahitas tathā bharatasattama ||Жена Брихаспати Чандрамаси родила шесть святых огней и одну дочь; первый великий огонь, которому в ахути назначается топленое масло, называется Шамью; его жена Сатья, дочь Дхармы, родила сияющего Агни и трех дочерей; огонь, почитаемый первой долей аджья в адхваре, называется Бхарадваджа; второй сын Шамью - Бхарата, связанный с паурнамаси и поднятым срувой; у Бхараты есть сын Бхарата и дочь Бхарати; от огня Бхараты Праджапати рождается Павака, великий и опасный.

Translation

Жена Брихаспати, славная Чандрамаси, родила шесть святых огней и одну дочь. Огонь, которому в ахути назначают хави и аджья, был сыном Брихаспати по имени Шамью, великий сиянием. Его несравненной женой была Сатья, дочь Дхармы; у него был сияющий сын Агни и три добродетельные дочери. Огонь, почитаемый первой долей аджья в адхваре, называется Бхарадваджа, первый сын. Второй сын Шамью - Бхарата, связанный с паурнамаси, когда хави с аджья поднимают срувой. У этого Бхараты есть сын Бхарата и дочь Бхарати. От огня Бхараты у Праджапати рождается Павака, очень великий и опасный.

Commentary

Жертвенный огонь получает имена по точным местам обряда. Так ритуальная деталь становится родословной священной силы.

Version

2b35416aa902 · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC