Mahabharata 3.209.19-25

Devanāgarī

प्रथितो गोपतिर् नाम नदी यस्याभवत् प्रिया ॥
तस्मिन् सर्वाणि कर्माणि क्रियन्ते कर्मकर्तृभिः ॥
वडवामुखः पिबत्य् अम्भो यो ऽसौ परमदारुणः ॥
ऊर्ध्वभाग् ऊर्ध्वभाङ् नाम कविः प्राणाश्रितस् तु सः ॥
उदग्द्वारं हविर् यस्य गृहे नित्यं प्रदीयते ॥
ततः स्विष्टं भवेद् आज्यं स्विष्टकृत् परमः स्मृतः ॥
यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर् भवति पावकः ॥
क्रोधस्य तु रसो जज्ञे मन्यती चाथ पुत्रिका ॥
स्वाहेति दारुणा क्रूरा सर्वभूतेषु तिष्ठति ॥
त्रिदिवे यस्य सदृशो नास्ति रूपेण कश् चन ॥
अतुल्यत्वात् कृतो देवैर् नाम्ना कामस् तु पावकः ॥
संहर्षाद् धारयन् क्रोधं धन्वी स्रग्वी रथे स्थितः ॥
समरे नाशयेच् छत्रून् अमोघो नाम पावकः ॥
उक्थो नाम महाभाग त्रिभिर् उक्थैर् अभिष्टुतः ॥
महावाचं त्व् अजनयत् सकामाश्वं हि यं विदुः ॥

Transliteration (IAST)

prathito gopatir nāma nadī yasyābhavat priyā ||
tasmin sarvāṇi karmāṇi kriyante karmakartṛbhiḥ ||
vaḍavāmukhaḥ pibaty ambho yo 'sau paramadāruṇaḥ ||
ūrdhvabhāg ūrdhvabhāṅ nāma kaviḥ prāṇāśritas tu saḥ ||
udagdvāraṃ havir yasya gṛhe nityaṃ pradīyate ||
tataḥ sviṣṭaṃ bhaved ājyaṃ sviṣṭakṛt paramaḥ smṛtaḥ ||
yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati pāvakaḥ ||
krodhasya tu raso jajñe manyatī cātha putrikā ||
svāheti dāruṇā krūrā sarvabhūteṣu tiṣṭhati ||
tridive yasya sadṛśo nāsti rūpeṇa kaś cana ||
atulyatvāt kṛto devair nāmnā kāmas tu pāvakaḥ ||
saṃharṣād dhārayan krodhaṃ dhanvī sragvī rathe sthitaḥ ||
samare nāśayec chatrūn amogho nāma pāvakaḥ ||
uktho nāma mahābhāga tribhir ukthair abhiṣṭutaḥ ||
mahāvācaṃ tv ajanayat sakāmāśvaṃ hi yaṃ viduḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

प्रथितो गोपतिर् नाम नदी यस्याभवत् प्रिया ॥ तस्मिन् सर्वाणि कर्माणि क्रियन्ते कर्मकर्तृभिः ॥ वडवामुखः पिबत्य् अम्भो यो ऽसौ परमदारुणः ॥ ऊर्ध्वभाग् ऊर्ध्वभाङ् नाम कविः प्राणाश्रितस् तु सः ॥ उदग्द्वारं हविर् यस्य गृहे नित्यं प्रदीयते ॥ ततः स्विष्टं भवेद् आज्यं स्विष्टकृत् परमः स्मृतः ॥ यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर् भवति पावकः ॥ क्रोधस्य तु रसो जज्ञे मन्यती चाथ पुत्रिका ॥ स्वाहेति दारुणा क्रूरा सर्वभूतेषु तिष्ठति ॥ त्रिदिवे यस्य सदृशो नास्ति रूपेण कश् चन ॥ अतुल्यत्वात् कृतो देवैर् नाम्ना कामस् तु पावकः ॥ संहर्षाद् धारयन् क्रोधं धन्वी स्रग्वी रथे स्थितः ॥ समरे नाशयेच् छत्रून् अमोघो नाम पावकः ॥ उक्थो नाम महाभाग त्रिभिर् उक्थैर् अभिष्टुतः ॥ महावाचं त्व् अजनयत् सकामाश्वं हि यं विदुः ॥prathito gopatir nāma nadī yasyābhavat priyā || tasmin sarvāṇi karmāṇi kriyante karmakartṛbhiḥ || vaḍavāmukhaḥ pibaty ambho yo 'sau paramadāruṇaḥ || ūrdhvabhāg ūrdhvabhāṅ nāma kaviḥ prāṇāśritas tu saḥ || udagdvāraṃ havir yasya gṛhe nityaṃ pradīyate || tataḥ sviṣṭaṃ bhaved ājyaṃ sviṣṭakṛt paramaḥ smṛtaḥ || yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati pāvakaḥ || krodhasya tu raso jajñe manyatī cātha putrikā || svāheti dāruṇā krūrā sarvabhūteṣu tiṣṭhati || tridive yasya sadṛśo nāsti rūpeṇa kaś cana || atulyatvāt kṛto devair nāmnā kāmas tu pāvakaḥ || saṃharṣād dhārayan krodhaṃ dhanvī sragvī rathe sthitaḥ || samare nāśayec chatrūn amogho nāma pāvakaḥ || uktho nāma mahābhāga tribhir ukthair abhiṣṭutaḥ || mahāvācaṃ tv ajanayat sakāmāśvaṃ hi yaṃ viduḥ ||Называются еще огни: Гопати, связанный с любимой рекой и всеми действиями; Урдхвабхаг, страшный подводный огонь Вадавамукха, пьющий воды и пребывающий в пране; Свиштакрит, которому в доме ежедневно подают хави через северную дверь и через которого аджья становится хорошо совершенной; Манью и его дочь Маньяти, жестокая Сваха, пребывающая во всех существах; Кама, непревзойденный красотой; Амогха, держащий гнев в воинском восторге и уничтожающий врагов; Уктха, прославленный тремя уктхами и породивший Махавачу.

Translation

Еще был Гопати, чьей любимой стала река и в ком совершаются все действия. Страшный Вадавамукха, пьющий воды, называется Урдхвабхаг; он мудрый и пребывает в пране. Тот, кому в доме через северную дверь ежедневно подается хави, называется высшим Свиштакритом: через него аджья становится хорошо совершенной. Когда среди успокоенных существ возникает гнев, это огонь Манью; из вкуса гнева родилась дочь Маньяти, суровая и жестокая Сваха, пребывающая во всех существах. Огонь, равного которому по красоте нет на третьем небе, боги назвали Камой. Амогха, стоя на колеснице с луком и гирляндой, удерживая гнев в воинском восторге, уничтожает врагов в битве. Уктха, великий и благословенный, прославлен тремя уктхами и породил Махавачу, которого знают как сакама-ашву.

Commentary

Даже гнев и желание получают место в огненной карте. Ритуальный язык показывает, что силы психики должны быть названы и направлены, иначе они сжигают без различения.

Version

51642ef7d0da · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC