Mahabharata 3.210.1-10

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
काश्यपो ह्य् अथ वासिष्ठः प्राणश् च प्राणपुत्रकः ॥
अग्निर् आङ्गिरसश् चैव च्यवनस् त्रिषुवर्चकः ॥
अचरन्त तपस् तीव्रं पुत्रार्थे बहुवार्षिकम् ॥
पुत्रं लभेम धर्मिष्ठं यशसा ब्रह्मणा समम् ॥
महाव्याहृतिभिर् ध्यातः पञ्चभिस् तैस् तदा त्व् अथ ॥
जज्ञे तेजोमयो ऽर्चिष्मान् पञ्चवर्णः प्रभावनः ॥
समिद्धो ऽग्निः शिरस् तस्य बाहू सूर्यनिभौ तथा ॥
त्वङ् नेत्रे च सुवर्णाभे कृष्णे जङ्घे च भारत ॥
पञ्चवर्णः स तपसा कृतस् तैः पञ्चभिर् जनैः ॥
पाञ्चजन्यः श्रुतो वेदे पञ्चवंशकरस् तु सः ॥
दश वर्षसहस्राणि तपस् तप्त्वा महातपाः ॥
जनयत् पावकं घोरं पितॄणां स प्रजाः सृजन् ॥
बृहद् रथंतरं मूर्ध्नो वक्त्राच् च तरसाहरौ ॥
शिवं नाभ्यां बलाद् इन्द्रं वाय्वग्नी प्राणतो ऽसृजत् ॥
बाहुभ्याम् अनुदात्तौ च विश्वे भूतानि चैव ह ॥
एतान् सृष्ट्वा ततः पञ्च पितॄणाम् असृजत् सुतान् ॥
बृहदूर्जस्य प्रणिधिः काश्यपस्य बृहत्तरः ॥
भानुर् अङ्गिरसो वीरः पुत्रो वर्चस्य सौभरः ॥
प्राणस्य चानुदात्तश् च व्याख्याताः पञ्च वंशजाः ॥
देवान् यज्ञमुषश् चान्यान् सृजन् पञ्चदशोत्तरान् ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
kāśyapo hy atha vāsiṣṭhaḥ prāṇaś ca prāṇaputrakaḥ ||
agnir āṅgirasaś caiva cyavanas triṣuvarcakaḥ ||
acaranta tapas tīvraṃ putrārthe bahuvārṣikam ||
putraṃ labhema dharmiṣṭhaṃ yaśasā brahmaṇā samam ||
mahāvyāhṛtibhir dhyātaḥ pañcabhis tais tadā tv atha ||
jajñe tejomayo 'rciṣmān pañcavarṇaḥ prabhāvanaḥ ||
samiddho 'gniḥ śiras tasya bāhū sūryanibhau tathā ||
tvaṅ netre ca suvarṇābhe kṛṣṇe jaṅghe ca bhārata ||
pañcavarṇaḥ sa tapasā kṛtas taiḥ pañcabhir janaiḥ ||
pāñcajanyaḥ śruto vede pañcavaṃśakaras tu saḥ ||
daśa varṣasahasrāṇi tapas taptvā mahātapāḥ ||
janayat pāvakaṃ ghoraṃ pitṝṇāṃ sa prajāḥ sṛjan ||
bṛhad rathaṃtaraṃ mūrdhno vaktrāc ca tarasāharau ||
śivaṃ nābhyāṃ balād indraṃ vāyvagnī prāṇato 'sṛjat ||
bāhubhyām anudāttau ca viśve bhūtāni caiva ha ||
etān sṛṣṭvā tataḥ pañca pitṝṇām asṛjat sutān ||
bṛhadūrjasya praṇidhiḥ kāśyapasya bṛhattaraḥ ||
bhānur aṅgiraso vīraḥ putro varcasya saubharaḥ ||
prāṇasya cānudāttaś ca vyākhyātāḥ pañca vaṃśajāḥ ||
devān yajñamuṣaś cānyān sṛjan pañcadaśottarān ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच काश्यपो ह्य् अथ वासिष्ठः प्राणश् च प्राणपुत्रकः ॥ अग्निर् आङ्गिरसश् चैव च्यवनस् त्रिषुवर्चकः ॥ अचरन्त तपस् तीव्रं पुत्रार्थे बहुवार्षिकम् ॥ पुत्रं लभेम धर्मिष्ठं यशसा ब्रह्मणा समम् ॥ महाव्याहृतिभिर् ध्यातः पञ्चभिस् तैस् तदा त्व् अथ ॥ जज्ञे तेजोमयो ऽर्चिष्मान् पञ्चवर्णः प्रभावनः ॥ समिद्धो ऽग्निः शिरस् तस्य बाहू सूर्यनिभौ तथा ॥ त्वङ् नेत्रे च सुवर्णाभे कृष्णे जङ्घे च भारत ॥ पञ्चवर्णः स तपसा कृतस् तैः पञ्चभिर् जनैः ॥ पाञ्चजन्यः श्रुतो वेदे पञ्चवंशकरस् तु सः ॥ दश वर्षसहस्राणि तपस् तप्त्वा महातपाः ॥ जनयत् पावकं घोरं पितॄणां स प्रजाः सृजन् ॥ बृहद् रथंतरं मूर्ध्नो वक्त्राच् च तरसाहरौ ॥ शिवं नाभ्यां बलाद् इन्द्रं वाय्वग्नी प्राणतो ऽसृजत् ॥ बाहुभ्याम् अनुदात्तौ च विश्वे भूतानि चैव ह ॥ एतान् सृष्ट्वा ततः पञ्च पितॄणाम् असृजत् सुतान् ॥ बृहदूर्जस्य प्रणिधिः काश्यपस्य बृहत्तरः ॥ भानुर् अङ्गिरसो वीरः पुत्रो वर्चस्य सौभरः ॥ प्राणस्य चानुदात्तश् च व्याख्याताः पञ्च वंशजाः ॥ देवान् यज्ञमुषश् चान्यान् सृजन् पञ्चदशोत्तरान् ॥mārkaṇḍeya uvāca kāśyapo hy atha vāsiṣṭhaḥ prāṇaś ca prāṇaputrakaḥ || agnir āṅgirasaś caiva cyavanas triṣuvarcakaḥ || acaranta tapas tīvraṃ putrārthe bahuvārṣikam || putraṃ labhema dharmiṣṭhaṃ yaśasā brahmaṇā samam || mahāvyāhṛtibhir dhyātaḥ pañcabhis tais tadā tv atha || jajñe tejomayo 'rciṣmān pañcavarṇaḥ prabhāvanaḥ || samiddho 'gniḥ śiras tasya bāhū sūryanibhau tathā || tvaṅ netre ca suvarṇābhe kṛṣṇe jaṅghe ca bhārata || pañcavarṇaḥ sa tapasā kṛtas taiḥ pañcabhir janaiḥ || pāñcajanyaḥ śruto vede pañcavaṃśakaras tu saḥ || daśa varṣasahasrāṇi tapas taptvā mahātapāḥ || janayat pāvakaṃ ghoraṃ pitṝṇāṃ sa prajāḥ sṛjan || bṛhad rathaṃtaraṃ mūrdhno vaktrāc ca tarasāharau || śivaṃ nābhyāṃ balād indraṃ vāyvagnī prāṇato 'sṛjat || bāhubhyām anudāttau ca viśve bhūtāni caiva ha || etān sṛṣṭvā tataḥ pañca pitṝṇām asṛjat sutān || bṛhadūrjasya praṇidhiḥ kāśyapasya bṛhattaraḥ || bhānur aṅgiraso vīraḥ putro varcasya saubharaḥ || prāṇasya cānudāttaś ca vyākhyātāḥ pañca vaṃśajāḥ || devān yajñamuṣaś cānyān sṛjan pañcadaśottarān ||Кашьяпа, Васиштха, Прана, сын Праны, Агни Ангирас и Чьявана совершали многолетний суровый тапас ради сына, равного Брахману славой; медитированный пятью махавьяхрити, родился сияющий, пламенный, пятицветный Панчаджанья; его голова была пылающим Агни, руки как солнце, кожа и глаза золотые, голени черные; он совершал тапас десять тысяч лет и породил страшного Павака, создавая потомство питров; из головы он создал Брихат и Ратхантару, из лица Тараса и Хару, из пупа Шиву, силой Индру, из праны Ваю и Агни, из рук Анудатты и все существа, а затем пятерых сыновей питров и еще пятнадцать богов-похитителей жертвы.

Translation

Кашьяпа, Васиштха, Прана, сын Праны, Агни Ангирас и Чьявана совершали многолетний суровый тапас ради сына: «Да обретем сына, самого дхармичного, равного Брахману славой». Медитированный ими пятью махавьяхрити, родился сияющий, пламенный, пятицветный Панчаджанья. Его голова была пылающим Агни, руки подобны солнцу, кожа и глаза золотые, голени черные. Пятицветным он стал благодаря тапасу этих пяти; в Веде он известен как Панчаджанья, творец пяти родов. Совершая тапас десять тысяч лет, он породил страшного Павака, создавая потомство питров. Из головы он создал Брихат и Ратхантару, из лица - Тараса и Хару, из пупа - Шиву, силой - Индру, из праны - Ваю и Агни, из рук - Анудатты и все существа. Затем он создал пятерых сыновей питров и еще пятнадцать богов, похищающих жертву.

Commentary

Панчаджанья рождается из совместного тапаса пяти великих сил. Его пятицветность делает его образом собранной жертвенной энергии.

Version

a6d979e1dc7e · published Jun 18, 2026, 6:32:23 AM UTC