Mahabharata 3.211.10-23

Devanāgarī

दुर्बलानां तु भूतानां तनुं यः संप्रयच्छति ॥
तम् अग्निं बलदं प्राहुः प्रथमं भानुतः सुतम् ॥
यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर् भवति दारुणः ॥
अग्निः स मन्युमान् नाम द्वितीयो भानुतः सुतः ॥
दर्शे च पौर्णमासे च यस्येह हविर् उच्यते ॥
विष्णुर् नामेह यो ऽग्निस् तु धृतिमान् नाम सो ऽङ्गिराः ॥
इन्द्रेण सहितं यस्य हविर् आग्रयणं स्मृतम् ॥
अग्निर् आग्रयणो नाम भानोर् एवान्वयस् तु सः ॥
चातुर्मास्येषु नित्यानां हविषां यो निरग्रहः ॥
चतुर्भिः सहितः पुत्रैर् भानोर् एवान्वयस् तु सः ॥
निशां त्व् अजनयत् कन्याम् अग्नीषोमाव् उभौ तथा ॥
मनोर् एवाभवद् भार्या सुषुवे पञ्च पावकान् ॥
पूज्यते हविषाग्र्येण चातुर्मास्येषु पावकः ॥
पर्जन्यसहितः श्रीमान् अग्निर् वैश्वानरस् तु सः ॥
अस्य लोकस्य सर्वस्य यः पतिः परिपठ्यते ॥
सो ऽग्निर् विश्वपतिर् नाम द्वितीयो वै मनोः सुतः ॥
ततः स्विष्टं भवेद् आज्यं स्विष्टकृत् परमः स्मृतः ॥
कन्या सा रोहिणी नाम हिरण्यकशिपोः सुता ॥
कर्मणासौ बभौ भार्या स वह्निः स प्रजापतिः ॥
प्राणम् आश्रित्य यो देहं प्रवर्तयति देहिनाम् ॥
तस्य संनिहितो नाम शब्दरूपस्य साधनः ॥
शुक्लकृष्णगतिर् देवो यो बिभर्ति हुताशनम् ॥
अकल्मषः कल्मषाणां कर्ता क्रोधाश्रितस् तु सः ॥
कपिलं परमर्षिं च यं प्राहुर् यतयः सदा ॥
अग्निः स कपिलो नाम सांख्ययोगप्रवर्तकः ॥
अग्निर् यच्छति भूतानि येन भूतानि नित्यदा ॥
कर्मस्व् इह विचित्रेषु सो ऽग्रणीर् वह्निर् उच्यते ॥
इमान् अन्यान् समसृजत् पावकान् प्रथितान् भुवि ॥
अग्निहोत्रस्य दुष्टस्य प्रायश्चित्तार्थम् उल्बणान् ॥

Transliteration (IAST)

durbalānāṃ tu bhūtānāṃ tanuṃ yaḥ saṃprayacchati ||
tam agniṃ baladaṃ prāhuḥ prathamaṃ bhānutaḥ sutam ||
yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati dāruṇaḥ ||
agniḥ sa manyumān nāma dvitīyo bhānutaḥ sutaḥ ||
darśe ca paurṇamāse ca yasyeha havir ucyate ||
viṣṇur nāmeha yo 'gnis tu dhṛtimān nāma so 'ṅgirāḥ ||
indreṇa sahitaṃ yasya havir āgrayaṇaṃ smṛtam ||
agnir āgrayaṇo nāma bhānor evānvayas tu saḥ ||
cāturmāsyeṣu nityānāṃ haviṣāṃ yo niragrahaḥ ||
caturbhiḥ sahitaḥ putrair bhānor evānvayas tu saḥ ||
niśāṃ tv ajanayat kanyām agnīṣomāv ubhau tathā ||
manor evābhavad bhāryā suṣuve pañca pāvakān ||
pūjyate haviṣāgryeṇa cāturmāsyeṣu pāvakaḥ ||
parjanyasahitaḥ śrīmān agnir vaiśvānaras tu saḥ ||
asya lokasya sarvasya yaḥ patiḥ paripaṭhyate ||
so 'gnir viśvapatir nāma dvitīyo vai manoḥ sutaḥ ||
tataḥ sviṣṭaṃ bhaved ājyaṃ sviṣṭakṛt paramaḥ smṛtaḥ ||
kanyā sā rohiṇī nāma hiraṇyakaśipoḥ sutā ||
karmaṇāsau babhau bhāryā sa vahniḥ sa prajāpatiḥ ||
prāṇam āśritya yo dehaṃ pravartayati dehinām ||
tasya saṃnihito nāma śabdarūpasya sādhanaḥ ||
śuklakṛṣṇagatir devo yo bibharti hutāśanam ||
akalmaṣaḥ kalmaṣāṇāṃ kartā krodhāśritas tu saḥ ||
kapilaṃ paramarṣiṃ ca yaṃ prāhur yatayaḥ sadā ||
agniḥ sa kapilo nāma sāṃkhyayogapravartakaḥ ||
agnir yacchati bhūtāni yena bhūtāni nityadā ||
karmasv iha vicitreṣu so 'graṇīr vahnir ucyate ||
imān anyān samasṛjat pāvakān prathitān bhuvi ||
agnihotrasya duṣṭasya prāyaścittārtham ulbaṇān ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

दुर्बलानां तु भूतानां तनुं यः संप्रयच्छति ॥ तम् अग्निं बलदं प्राहुः प्रथमं भानुतः सुतम् ॥ यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर् भवति दारुणः ॥ अग्निः स मन्युमान् नाम द्वितीयो भानुतः सुतः ॥ दर्शे च पौर्णमासे च यस्येह हविर् उच्यते ॥ विष्णुर् नामेह यो ऽग्निस् तु धृतिमान् नाम सो ऽङ्गिराः ॥ इन्द्रेण सहितं यस्य हविर् आग्रयणं स्मृतम् ॥ अग्निर् आग्रयणो नाम भानोर् एवान्वयस् तु सः ॥ चातुर्मास्येषु नित्यानां हविषां यो निरग्रहः ॥ चतुर्भिः सहितः पुत्रैर् भानोर् एवान्वयस् तु सः ॥ निशां त्व् अजनयत् कन्याम् अग्नीषोमाव् उभौ तथा ॥ मनोर् एवाभवद् भार्या सुषुवे पञ्च पावकान् ॥ पूज्यते हविषाग्र्येण चातुर्मास्येषु पावकः ॥ पर्जन्यसहितः श्रीमान् अग्निर् वैश्वानरस् तु सः ॥ अस्य लोकस्य सर्वस्य यः पतिः परिपठ्यते ॥ सो ऽग्निर् विश्वपतिर् नाम द्वितीयो वै मनोः सुतः ॥ ततः स्विष्टं भवेद् आज्यं स्विष्टकृत् परमः स्मृतः ॥ कन्या सा रोहिणी नाम हिरण्यकशिपोः सुता ॥ कर्मणासौ बभौ भार्या स वह्निः स प्रजापतिः ॥ प्राणम् आश्रित्य यो देहं प्रवर्तयति देहिनाम् ॥ तस्य संनिहितो नाम शब्दरूपस्य साधनः ॥ शुक्लकृष्णगतिर् देवो यो बिभर्ति हुताशनम् ॥ अकल्मषः कल्मषाणां कर्ता क्रोधाश्रितस् तु सः ॥ कपिलं परमर्षिं च यं प्राहुर् यतयः सदा ॥ अग्निः स कपिलो नाम सांख्ययोगप्रवर्तकः ॥ अग्निर् यच्छति भूतानि येन भूतानि नित्यदा ॥ कर्मस्व् इह विचित्रेषु सो ऽग्रणीर् वह्निर् उच्यते ॥ इमान् अन्यान् समसृजत् पावकान् प्रथितान् भुवि ॥ अग्निहोत्रस्य दुष्टस्य प्रायश्चित्तार्थम् उल्बणान् ॥durbalānāṃ tu bhūtānāṃ tanuṃ yaḥ saṃprayacchati || tam agniṃ baladaṃ prāhuḥ prathamaṃ bhānutaḥ sutam || yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati dāruṇaḥ || agniḥ sa manyumān nāma dvitīyo bhānutaḥ sutaḥ || darśe ca paurṇamāse ca yasyeha havir ucyate || viṣṇur nāmeha yo 'gnis tu dhṛtimān nāma so 'ṅgirāḥ || indreṇa sahitaṃ yasya havir āgrayaṇaṃ smṛtam || agnir āgrayaṇo nāma bhānor evānvayas tu saḥ || cāturmāsyeṣu nityānāṃ haviṣāṃ yo niragrahaḥ || caturbhiḥ sahitaḥ putrair bhānor evānvayas tu saḥ || niśāṃ tv ajanayat kanyām agnīṣomāv ubhau tathā || manor evābhavad bhāryā suṣuve pañca pāvakān || pūjyate haviṣāgryeṇa cāturmāsyeṣu pāvakaḥ || parjanyasahitaḥ śrīmān agnir vaiśvānaras tu saḥ || asya lokasya sarvasya yaḥ patiḥ paripaṭhyate || so 'gnir viśvapatir nāma dvitīyo vai manoḥ sutaḥ || tataḥ sviṣṭaṃ bhaved ājyaṃ sviṣṭakṛt paramaḥ smṛtaḥ || kanyā sā rohiṇī nāma hiraṇyakaśipoḥ sutā || karmaṇāsau babhau bhāryā sa vahniḥ sa prajāpatiḥ || prāṇam āśritya yo dehaṃ pravartayati dehinām || tasya saṃnihito nāma śabdarūpasya sādhanaḥ || śuklakṛṣṇagatir devo yo bibharti hutāśanam || akalmaṣaḥ kalmaṣāṇāṃ kartā krodhāśritas tu saḥ || kapilaṃ paramarṣiṃ ca yaṃ prāhur yatayaḥ sadā || agniḥ sa kapilo nāma sāṃkhyayogapravartakaḥ || agnir yacchati bhūtāni yena bhūtāni nityadā || karmasv iha vicitreṣu so 'graṇīr vahnir ucyate || imān anyān samasṛjat pāvakān prathitān bhuvi || agnihotrasya duṣṭasya prāyaścittārtham ulbaṇān ||Перечисляются сыновья Бхану и Ману: Балада, дающий тело слабым существам; Маньюман, грозный гнев среди спокойных; Вишну-Дхритиман, связанный с даршей и паурнамасой; Аграйана, чья хави помнится вместе с Индрой; огонь чатурмасий, а также Ниша, Агни и Сома; от Ману рождаются пять Павака, включая Вайшванару, Вишвапати, Свиштакрит, огонь с Рохини, Саннихита, носителя белого и черного хода, Капила, провозвестника санкхьи-йоги, и Агранӣ, ведущего существа в различных действиях; затем создаются очищающие огни для праяшчитты испорченной агнихотры.

Translation

Первым сыном Бхану назван Балада, дающий тело слабым существам. Второй - Маньюман, грозный гнев среди успокоенных существ. Огонь по имени Вишну, называемый Дхритиманом Ангирасом, связан с даршей и паурнамасой. Аграйана - огонь, чья хави помнится вместе с Индрой. Еще один, с четырьмя сыновьями, принадлежит постоянным чатурмасьям. Ниша родила дочь, а также Агни и Сому; она стала женой Ману и родила пять Павака. Среди них Вайшванара почитается лучшей хави в чатурмасье вместе с Парджаньей. Вишвапати называется владыкой всего этого мира; с ним связан высший Свиштакрит. Рохини, дочь Хираньякашипу, стала женой огня-Праджапати. Саннихита движет тело, опираясь на прану. Есть безупречный носитель белого и черного хода, связанный с гневом; есть Капила, провозвестник санкхьи-йоги; есть Агранӣ, ведущий существа в разнообразных действиях. Эти и другие огни были созданы для суровой праяшчитты испорченной агнихотры».

Commentary

Ритуальная точность здесь служит чистоте связи с Агни. Ошибка в огне требует не равнодушия, а осознанного восстановления порядка.

Version

00edf0a8ea87 · published Jun 18, 2026, 6:40:37 AM UTC