Mahabharata 3.212.1-16

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
आपस्य मुदिता भार्या सहस्य परमा प्रिया ॥
भूपतिर् भुवभर्ता च जनयत् पावकं परम् ॥
भूतानां चापि सर्वेषां यं प्राहुः पावकं पतिम् ॥
आत्मा भुवनभर्तेति सान्वयेषु द्विजातिषु ॥
महतां चैव भूतानां सर्वेषाम् इह यः पतिः ॥
भगवान् स महातेजा नित्यं चरति पावकः ॥
अग्निर् गृहपतिर् नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते ॥
हुतं वहति यो हव्यम् अस्य लोकस्य पावकः ॥
अपां गर्भो महाभागः सहपुत्रो महाद्भुतः ॥
भूपतिर् भुवभर्ता च महतः पतिर् उच्यते ॥
दहन् मृतानि भूतानि तस्याग्निर् भरतो ऽभवत् ॥
अग्निष्टोमे च नियतः क्रतुश्रेष्ठो भरस्य तु ॥
आयान्तं नियतं दृष्ट्वा प्रविवेशार्णवं भयात् ॥
देवास् तं नाधिगच्छन्ति मार्गमाणा यथादिशम् ॥
दृष्ट्वा त्व् अग्निर् अथर्वाणं ततो वचनम् अब्रवीत् ॥
देवानां वह हव्यं त्वम् अहं वीर सुदुर्बलः ॥
अथर्वन् गच्छ मध्वक्षं प्रियम् एतत् कुरुष्व मे ॥
प्रेष्य चाग्निर् अथर्वाणम् अन्यं देशं ततो ऽगमत् ॥
मत्स्यास् तस्य समाचख्युः क्रुद्धस् तान् अग्निर् अब्रवीत् ॥
भक्ष्या वै विविधैर् भावैर् भविष्यथ शरीरिणाम् ॥
अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहो ऽब्रवीद् वचः ॥
अनुनीयमानो ऽपि भृशं देववाक्याद् धि तेन सः ॥
नैच्छद् वोढुं हविः सर्वं शरीरं च समत्यजत् ॥
स तच् छरीरं संत्यज्य प्रविवेश धरां तदा ॥
भूमिं स्पृष्ट्वासृजद् धातून् पृथक् पृथग् अतीव हि ॥
आस्यात् सुगन्धि तेजश् च अस्थिभ्यो देवदारु च ॥
श्लेष्मणः स्फटिकं तस्य पित्तान् मरकतं तथा ॥
यकृत् कृष्णायसं तस्य त्रिभिर् एव बभुः प्रजाः ॥
नखास् तस्याभ्रपटलं शिराजालानि विद्रुमम् ॥
शरीराद् विविधाश् चान्ये धातवो ऽस्याभवन् नृप ॥
एवं त्यक्त्वा शरीरं तु परमे तपसि स्थितः ॥
भृग्वङ्गिरादिभिर् भूयस् तपसोत्थापितस् तदा ॥
भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसाप्यायितः शिखी ॥
दृष्ट्वा ऋषीन् भयाच् चापि प्रविवेश महार्णवम् ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
āpasya muditā bhāryā sahasya paramā priyā ||
bhūpatir bhuvabhartā ca janayat pāvakaṃ param ||
bhūtānāṃ cāpi sarveṣāṃ yaṃ prāhuḥ pāvakaṃ patim ||
ātmā bhuvanabharteti sānvayeṣu dvijātiṣu ||
mahatāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣām iha yaḥ patiḥ ||
bhagavān sa mahātejā nityaṃ carati pāvakaḥ ||
agnir gṛhapatir nāma nityaṃ yajñeṣu pūjyate ||
hutaṃ vahati yo havyam asya lokasya pāvakaḥ ||
apāṃ garbho mahābhāgaḥ sahaputro mahādbhutaḥ ||
bhūpatir bhuvabhartā ca mahataḥ patir ucyate ||
dahan mṛtāni bhūtāni tasyāgnir bharato 'bhavat ||
agniṣṭome ca niyataḥ kratuśreṣṭho bharasya tu ||
āyāntaṃ niyataṃ dṛṣṭvā praviveśārṇavaṃ bhayāt ||
devās taṃ nādhigacchanti mārgamāṇā yathādiśam ||
dṛṣṭvā tv agnir atharvāṇaṃ tato vacanam abravīt ||
devānāṃ vaha havyaṃ tvam ahaṃ vīra sudurbalaḥ ||
atharvan gaccha madhvakṣaṃ priyam etat kuruṣva me ||
preṣya cāgnir atharvāṇam anyaṃ deśaṃ tato 'gamat ||
matsyās tasya samācakhyuḥ kruddhas tān agnir abravīt ||
bhakṣyā vai vividhair bhāvair bhaviṣyatha śarīriṇām ||
atharvāṇaṃ tathā cāpi havyavāho 'bravīd vacaḥ ||
anunīyamāno 'pi bhṛśaṃ devavākyād dhi tena saḥ ||
naicchad voḍhuṃ haviḥ sarvaṃ śarīraṃ ca samatyajat ||
sa tac charīraṃ saṃtyajya praviveśa dharāṃ tadā ||
bhūmiṃ spṛṣṭvāsṛjad dhātūn pṛthak pṛthag atīva hi ||
āsyāt sugandhi tejaś ca asthibhyo devadāru ca ||
śleṣmaṇaḥ sphaṭikaṃ tasya pittān marakataṃ tathā ||
yakṛt kṛṣṇāyasaṃ tasya tribhir eva babhuḥ prajāḥ ||
nakhās tasyābhrapaṭalaṃ śirājālāni vidrumam ||
śarīrād vividhāś cānye dhātavo 'syābhavan nṛpa ||
evaṃ tyaktvā śarīraṃ tu parame tapasi sthitaḥ ||
bhṛgvaṅgirādibhir bhūyas tapasotthāpitas tadā ||
bhṛśaṃ jajvāla tejasvī tapasāpyāyitaḥ śikhī ||
dṛṣṭvā ṛṣīn bhayāc cāpi praviveśa mahārṇavam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच आपस्य मुदिता भार्या सहस्य परमा प्रिया ॥ भूपतिर् भुवभर्ता च जनयत् पावकं परम् ॥ भूतानां चापि सर्वेषां यं प्राहुः पावकं पतिम् ॥ आत्मा भुवनभर्तेति सान्वयेषु द्विजातिषु ॥ महतां चैव भूतानां सर्वेषाम् इह यः पतिः ॥ भगवान् स महातेजा नित्यं चरति पावकः ॥ अग्निर् गृहपतिर् नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते ॥ हुतं वहति यो हव्यम् अस्य लोकस्य पावकः ॥ अपां गर्भो महाभागः सहपुत्रो महाद्भुतः ॥ भूपतिर् भुवभर्ता च महतः पतिर् उच्यते ॥ दहन् मृतानि भूतानि तस्याग्निर् भरतो ऽभवत् ॥ अग्निष्टोमे च नियतः क्रतुश्रेष्ठो भरस्य तु ॥ आयान्तं नियतं दृष्ट्वा प्रविवेशार्णवं भयात् ॥ देवास् तं नाधिगच्छन्ति मार्गमाणा यथादिशम् ॥ दृष्ट्वा त्व् अग्निर् अथर्वाणं ततो वचनम् अब्रवीत् ॥ देवानां वह हव्यं त्वम् अहं वीर सुदुर्बलः ॥ अथर्वन् गच्छ मध्वक्षं प्रियम् एतत् कुरुष्व मे ॥ प्रेष्य चाग्निर् अथर्वाणम् अन्यं देशं ततो ऽगमत् ॥ मत्स्यास् तस्य समाचख्युः क्रुद्धस् तान् अग्निर् अब्रवीत् ॥ भक्ष्या वै विविधैर् भावैर् भविष्यथ शरीरिणाम् ॥ अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहो ऽब्रवीद् वचः ॥ अनुनीयमानो ऽपि भृशं देववाक्याद् धि तेन सः ॥ नैच्छद् वोढुं हविः सर्वं शरीरं च समत्यजत् ॥ स तच् छरीरं संत्यज्य प्रविवेश धरां तदा ॥ भूमिं स्पृष्ट्वासृजद् धातून् पृथक् पृथग् अतीव हि ॥ आस्यात् सुगन्धि तेजश् च अस्थिभ्यो देवदारु च ॥ श्लेष्मणः स्फटिकं तस्य पित्तान् मरकतं तथा ॥ यकृत् कृष्णायसं तस्य त्रिभिर् एव बभुः प्रजाः ॥ नखास् तस्याभ्रपटलं शिराजालानि विद्रुमम् ॥ शरीराद् विविधाश् चान्ये धातवो ऽस्याभवन् नृप ॥ एवं त्यक्त्वा शरीरं तु परमे तपसि स्थितः ॥ भृग्वङ्गिरादिभिर् भूयस् तपसोत्थापितस् तदा ॥ भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसाप्यायितः शिखी ॥ दृष्ट्वा ऋषीन् भयाच् चापि प्रविवेश महार्णवम् ॥mārkaṇḍeya uvāca āpasya muditā bhāryā sahasya paramā priyā || bhūpatir bhuvabhartā ca janayat pāvakaṃ param || bhūtānāṃ cāpi sarveṣāṃ yaṃ prāhuḥ pāvakaṃ patim || ātmā bhuvanabharteti sānvayeṣu dvijātiṣu || mahatāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣām iha yaḥ patiḥ || bhagavān sa mahātejā nityaṃ carati pāvakaḥ || agnir gṛhapatir nāma nityaṃ yajñeṣu pūjyate || hutaṃ vahati yo havyam asya lokasya pāvakaḥ || apāṃ garbho mahābhāgaḥ sahaputro mahādbhutaḥ || bhūpatir bhuvabhartā ca mahataḥ patir ucyate || dahan mṛtāni bhūtāni tasyāgnir bharato 'bhavat || agniṣṭome ca niyataḥ kratuśreṣṭho bharasya tu || āyāntaṃ niyataṃ dṛṣṭvā praviveśārṇavaṃ bhayāt || devās taṃ nādhigacchanti mārgamāṇā yathādiśam || dṛṣṭvā tv agnir atharvāṇaṃ tato vacanam abravīt || devānāṃ vaha havyaṃ tvam ahaṃ vīra sudurbalaḥ || atharvan gaccha madhvakṣaṃ priyam etat kuruṣva me || preṣya cāgnir atharvāṇam anyaṃ deśaṃ tato 'gamat || matsyās tasya samācakhyuḥ kruddhas tān agnir abravīt || bhakṣyā vai vividhair bhāvair bhaviṣyatha śarīriṇām || atharvāṇaṃ tathā cāpi havyavāho 'bravīd vacaḥ || anunīyamāno 'pi bhṛśaṃ devavākyād dhi tena saḥ || naicchad voḍhuṃ haviḥ sarvaṃ śarīraṃ ca samatyajat || sa tac charīraṃ saṃtyajya praviveśa dharāṃ tadā || bhūmiṃ spṛṣṭvāsṛjad dhātūn pṛthak pṛthag atīva hi || āsyāt sugandhi tejaś ca asthibhyo devadāru ca || śleṣmaṇaḥ sphaṭikaṃ tasya pittān marakataṃ tathā || yakṛt kṛṣṇāyasaṃ tasya tribhir eva babhuḥ prajāḥ || nakhās tasyābhrapaṭalaṃ śirājālāni vidrumam || śarīrād vividhāś cānye dhātavo 'syābhavan nṛpa || evaṃ tyaktvā śarīraṃ tu parame tapasi sthitaḥ || bhṛgvaṅgirādibhir bhūyas tapasotthāpitas tadā || bhṛśaṃ jajvāla tejasvī tapasāpyāyitaḥ śikhī || dṛṣṭvā ṛṣīn bhayāc cāpi praviveśa mahārṇavam ||Маркандея говорит о жене Апы Мудите, любимой Сахи, и о верховном Павака, Бхупати и Бхувабхарте, владыке существ и грихапати-огне; Агни-Бхарата, сжигая мертвые существа и связанный с агништомой, из страха перед приближающимися богами входит в океан; боги ищут его, но не находят; увидев Атхарвана, Агни просит его нести хавью богов, сам уходит в другое место, а рыбы выдают его; он проклинает их стать пищей разных существ; не желая нести всю хавью, он оставляет тело, входит в землю, и из его тела возникают металлы и минералы; затем, поднятый тапасом Бхригу, Ангираса и других, он снова пылает, но, увидев риши, из страха входит в океан.

Translation

Маркандея рассказал о Мудите, жене Апы и любимой Сахи, от которой родился верховный Павака, Бхупати и Бхувабхарта, называемый владыкой всех существ. Грихапати-Агни постоянно почитается в жертвах и несет принесенную хавью этого мира. Агни-Бхарата, сжигающий мертвые существа и связанный с агништомой, увидев, что к нему идут боги, из страха вошел в океан. Боги искали его по сторонам, но не нашли. Тогда Агни увидел Атхарвана и сказал: «Неси хавью богов ты, герой; я очень слаб. Сделай мне это приятное». Послав Атхарвана, Агни ушел в другое место, но рыбы выдали его. Разгневанный, он сказал им: «Вы станете пищей для воплощенных существ разными способами». Даже когда Атхарван уговаривал его по слову богов, Агни не захотел нести всю хавью и оставил тело. Войдя в землю, он породил разные вещества: из уст - благоухание и сияние, из костей - девадару, из слизи - хрусталь, из желчи - изумруд, из печени - черное железо, из ногтей - слои облаков, из жил - коралл и другие металлы. Оставив тело, он стоял в высшем тапасе, затем был снова поднят тапасом Бхригу, Ангираса и других, сильно запылал, но, увидев риши, снова из страха вошел в великий океан».

Commentary

Агни здесь скрывается и проявляется, оставляет тело и становится богатством земли. Огонь не исчезает: он переходит в минералы, дерево, аромат и жертвенную возможность.

Version

e4f6c01af26a · published Jun 18, 2026, 6:40:37 AM UTC