Mahabharata 3.212.17-30

Devanāgarī

तस्मिन् नष्टे जगद् भीतम् अथर्वाणम् अथाश्रितम् ॥
अर्चयाम् आसुर् एवैनम् अथर्वाणं सुरर्षयः ॥
अथर्वा त्व् असृजल् लोकान् आत्मनालोक्य पावकम् ॥
मिषतां सर्वभूतानाम् उन्ममाथ महार्णवम् ॥
एवम् अग्निर् भगवता नष्टः पूर्वम् अथर्वणा ॥
आहूतः सर्वभूतानां हव्यं वहति सर्वदा ॥
एवं त्व् अजनयद् धिष्ण्यान् वेदोक्तान् विबुधान् बहून् ॥
विचरन् विविधान् देशान् भ्रममाणस् तु तत्र वै ॥
सिन्धुवर्जं पञ्च नद्यो देविकाथ सरस्वती ॥
गङ्गा च शतकुम्भा च शरयूर् गण्डसाह्वया ॥
चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधातिथिस् तथा ॥
ताम्रावती वेत्रवती नद्यस् तिस्रो ऽथ कौशिकी ॥
तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा ॥
वेण्णा प्रवेणी भीमा च मेद्रथा चैव भारत ॥
भारती सुप्रयोगा च कावेरी मुर्मुरा तथा ॥
कृष्णा च कृष्णवेण्णा च कपिला शोण एव च ॥
एता नद्यस् तु धिष्ण्यानां मातरो याः प्रकीर्तिताः ॥
अद्भुतस्य प्रिया भार्या तस्याः पुत्रो विडूरथः ॥
यावन्तः पावकाः प्रोक्ताः सोमास् तावन्त एव च ॥
अत्रेश् चाप्य् अन्वये जाता ब्रह्मणो मानसाः प्रजाः ॥
अत्रिः पुत्रान् स्रष्टुकामस् तान् एवात्मन्य् अधारयत् ॥
तस्य तद् ब्रह्मणः कायान् निर्हरन्ति हुताशनाः ॥
एवम् एते महात्मानः कीर्तितास् ते ऽग्नयो मया ॥
अप्रमेया यथोत्पन्नाः श्रीमन्तस् तिमिरापहाः ॥
अद्भुतस्य तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम् ॥
तादृशं विद्धि सर्वेषाम् एको ह्य् एष हुताशनः ॥
एक एवैष भगवान् विज्ञेयः प्रथमो ऽङ्गिराः ॥
बहुधा निःसृतः कायाज् ज्योतिष्टोमः क्रतुर् यथा ॥
इत्य् एष वंशः सुमहान् अग्नीनां कीर्तितो मया ॥
पावितो विविधैर् मन्त्रैर् हव्यं वहति देहिनाम् ॥

Transliteration (IAST)

tasmin naṣṭe jagad bhītam atharvāṇam athāśritam ||
arcayām āsur evainam atharvāṇaṃ surarṣayaḥ ||
atharvā tv asṛjal lokān ātmanālokya pāvakam ||
miṣatāṃ sarvabhūtānām unmamātha mahārṇavam ||
evam agnir bhagavatā naṣṭaḥ pūrvam atharvaṇā ||
āhūtaḥ sarvabhūtānāṃ havyaṃ vahati sarvadā ||
evaṃ tv ajanayad dhiṣṇyān vedoktān vibudhān bahūn ||
vicaran vividhān deśān bhramamāṇas tu tatra vai ||
sindhuvarjaṃ pañca nadyo devikātha sarasvatī ||
gaṅgā ca śatakumbhā ca śarayūr gaṇḍasāhvayā ||
carmaṇvatī mahī caiva medhyā medhātithis tathā ||
tāmrāvatī vetravatī nadyas tisro 'tha kauśikī ||
tamasā narmadā caiva nadī godāvarī tathā ||
veṇṇā praveṇī bhīmā ca medrathā caiva bhārata ||
bhāratī suprayogā ca kāverī murmurā tathā ||
kṛṣṇā ca kṛṣṇaveṇṇā ca kapilā śoṇa eva ca ||
etā nadyas tu dhiṣṇyānāṃ mātaro yāḥ prakīrtitāḥ ||
adbhutasya priyā bhāryā tasyāḥ putro viḍūrathaḥ ||
yāvantaḥ pāvakāḥ proktāḥ somās tāvanta eva ca ||
atreś cāpy anvaye jātā brahmaṇo mānasāḥ prajāḥ ||
atriḥ putrān sraṣṭukāmas tān evātmany adhārayat ||
tasya tad brahmaṇaḥ kāyān nirharanti hutāśanāḥ ||
evam ete mahātmānaḥ kīrtitās te 'gnayo mayā ||
aprameyā yathotpannāḥ śrīmantas timirāpahāḥ ||
adbhutasya tu māhātmyaṃ yathā vedeṣu kīrtitam ||
tādṛśaṃ viddhi sarveṣām eko hy eṣa hutāśanaḥ ||
eka evaiṣa bhagavān vijñeyaḥ prathamo 'ṅgirāḥ ||
bahudhā niḥsṛtaḥ kāyāj jyotiṣṭomaḥ kratur yathā ||
ity eṣa vaṃśaḥ sumahān agnīnāṃ kīrtito mayā ||
pāvito vividhair mantrair havyaṃ vahati dehinām ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तस्मिन् नष्टे जगद् भीतम् अथर्वाणम् अथाश्रितम् ॥ अर्चयाम् आसुर् एवैनम् अथर्वाणं सुरर्षयः ॥ अथर्वा त्व् असृजल् लोकान् आत्मनालोक्य पावकम् ॥ मिषतां सर्वभूतानाम् उन्ममाथ महार्णवम् ॥ एवम् अग्निर् भगवता नष्टः पूर्वम् अथर्वणा ॥ आहूतः सर्वभूतानां हव्यं वहति सर्वदा ॥ एवं त्व् अजनयद् धिष्ण्यान् वेदोक्तान् विबुधान् बहून् ॥ विचरन् विविधान् देशान् भ्रममाणस् तु तत्र वै ॥ सिन्धुवर्जं पञ्च नद्यो देविकाथ सरस्वती ॥ गङ्गा च शतकुम्भा च शरयूर् गण्डसाह्वया ॥ चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधातिथिस् तथा ॥ ताम्रावती वेत्रवती नद्यस् तिस्रो ऽथ कौशिकी ॥ तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा ॥ वेण्णा प्रवेणी भीमा च मेद्रथा चैव भारत ॥ भारती सुप्रयोगा च कावेरी मुर्मुरा तथा ॥ कृष्णा च कृष्णवेण्णा च कपिला शोण एव च ॥ एता नद्यस् तु धिष्ण्यानां मातरो याः प्रकीर्तिताः ॥ अद्भुतस्य प्रिया भार्या तस्याः पुत्रो विडूरथः ॥ यावन्तः पावकाः प्रोक्ताः सोमास् तावन्त एव च ॥ अत्रेश् चाप्य् अन्वये जाता ब्रह्मणो मानसाः प्रजाः ॥ अत्रिः पुत्रान् स्रष्टुकामस् तान् एवात्मन्य् अधारयत् ॥ तस्य तद् ब्रह्मणः कायान् निर्हरन्ति हुताशनाः ॥ एवम् एते महात्मानः कीर्तितास् ते ऽग्नयो मया ॥ अप्रमेया यथोत्पन्नाः श्रीमन्तस् तिमिरापहाः ॥ अद्भुतस्य तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम् ॥ तादृशं विद्धि सर्वेषाम् एको ह्य् एष हुताशनः ॥ एक एवैष भगवान् विज्ञेयः प्रथमो ऽङ्गिराः ॥ बहुधा निःसृतः कायाज् ज्योतिष्टोमः क्रतुर् यथा ॥ इत्य् एष वंशः सुमहान् अग्नीनां कीर्तितो मया ॥ पावितो विविधैर् मन्त्रैर् हव्यं वहति देहिनाम् ॥tasmin naṣṭe jagad bhītam atharvāṇam athāśritam || arcayām āsur evainam atharvāṇaṃ surarṣayaḥ || atharvā tv asṛjal lokān ātmanālokya pāvakam || miṣatāṃ sarvabhūtānām unmamātha mahārṇavam || evam agnir bhagavatā naṣṭaḥ pūrvam atharvaṇā || āhūtaḥ sarvabhūtānāṃ havyaṃ vahati sarvadā || evaṃ tv ajanayad dhiṣṇyān vedoktān vibudhān bahūn || vicaran vividhān deśān bhramamāṇas tu tatra vai || sindhuvarjaṃ pañca nadyo devikātha sarasvatī || gaṅgā ca śatakumbhā ca śarayūr gaṇḍasāhvayā || carmaṇvatī mahī caiva medhyā medhātithis tathā || tāmrāvatī vetravatī nadyas tisro 'tha kauśikī || tamasā narmadā caiva nadī godāvarī tathā || veṇṇā praveṇī bhīmā ca medrathā caiva bhārata || bhāratī suprayogā ca kāverī murmurā tathā || kṛṣṇā ca kṛṣṇaveṇṇā ca kapilā śoṇa eva ca || etā nadyas tu dhiṣṇyānāṃ mātaro yāḥ prakīrtitāḥ || adbhutasya priyā bhāryā tasyāḥ putro viḍūrathaḥ || yāvantaḥ pāvakāḥ proktāḥ somās tāvanta eva ca || atreś cāpy anvaye jātā brahmaṇo mānasāḥ prajāḥ || atriḥ putrān sraṣṭukāmas tān evātmany adhārayat || tasya tad brahmaṇaḥ kāyān nirharanti hutāśanāḥ || evam ete mahātmānaḥ kīrtitās te 'gnayo mayā || aprameyā yathotpannāḥ śrīmantas timirāpahāḥ || adbhutasya tu māhātmyaṃ yathā vedeṣu kīrtitam || tādṛśaṃ viddhi sarveṣām eko hy eṣa hutāśanaḥ || eka evaiṣa bhagavān vijñeyaḥ prathamo 'ṅgirāḥ || bahudhā niḥsṛtaḥ kāyāj jyotiṣṭomaḥ kratur yathā || ity eṣa vaṃśaḥ sumahān agnīnāṃ kīrtito mayā || pāvito vividhair mantrair havyaṃ vahati dehinām ||Когда Агни исчез, мир испугался и обратился к Атхарвану; сурриши почитают его, и Атхарван, увидев Агни, создает миры и взбалтывает океан; так ранее потерянный Агни был вызван Атхарваном и всегда несет хавью существ; странствуя, он породил многие ведийские дхишньи, матерями которых названы святые реки; далее говорится об Адбхуте, Видӯратхе, сомах, потомках Атри и огнях, рожденных из тела Брахмы; все эти светлые, неизмеримые, рассеивающие тьму огни по существу один Хуташана, многими способами вышедший из тела, как джйотиштома-крату; так велик род огней, очищенный мантрами и несущий хавью воплощенных.

Translation

Когда Агни исчез, мир испугался и прибег к Атхарвану. Боги и риши почтили его. Атхарван, увидев Павака, создал миры и перед глазами всех существ взбалтывал великий океан. Так Агни, прежде потерянный, был вызван благословенным Атхарваном и с тех пор всегда несет хавью всех существ. Странствуя по разным местам, он породил множество ведийских дхишньев. Их матерями называются священные реки: Девика, Сарасвати, Ганга, Шатакумбха, Сараю, Ганда, Чарманвати, Махи, Медхья, Тамравати, Ветравати, Каушики, Тамаса, Нармада, Годавари, Венна, Правени, Бхима, Бхарати, Кавери, Кришна, Шона и другие. У Адбхуты была любимая жена, ее сын Видӯратха. Сколько названо Павака, столько же и Сом. В роду Атри родились мысленные существа Брахмы; Атри, желая создать сыновей, удержал их в себе, и огни вынесли их из тела Брахмы. Так я рассказал тебе о великих огнях, неизмеримых, славных, рассеивающих тьму. Знай, что величие Адбхуты, как оно воспето в Ведах, принадлежит им всем: этот Хуташана один. Один этот благословенный, первый Ангирас, должен быть познан; он многими способами вышел из тела, как крату Джйотиштома. Так я поведал великий род огней, очищенный различными мантрами и несущий хавью воплощенных».

Commentary

После множества имен Маркандея возвращает к единству: Агни один, хотя обряд и мир знают его во многих проявлениях. Многообразие не отменяет источника.

Version

144bcdd3dba5 · published Jun 18, 2026, 6:40:37 AM UTC