Mahabharata 3.214.16-29

Devanāgarī

तत् स्कन्नं तेजसा तत्र संभृतं जनयत् सुतम् ॥
ऋषिभिः पूजितं स्कन्नम् अनयत् स्कन्दतां ततः ॥
षट्शिरा द्विगुणश्रोत्रो द्वादशाक्षिभुजक्रमः ॥
एकग्रीवस् त्व् एककायः कुमारः समपद्यत ॥
द्वितीयायाम् अभिव्यक्तस् तृतीयायां शिशुर् बभौ ॥
अङ्गप्रत्यङ्गसंभूतश् चतुर्थ्याम् अभवद् गुहः ॥
लोहिताभ्रेण महता संवृतः सह विद्युता ॥
लोहिताभ्रे सुमहति भाति सूर्य इवोदितः ॥
गृहीतं तु धनुस् तेन विपुलं लोमहर्षणम् ॥
न्यस्तं यत् त्रिपुरघ्नेन सुरारिविनिकृन्तनम् ॥
तद् गृहीत्वा धनुःश्रेष्ठं ननाद बलवांस् तदा ॥
संमोहयन्न् इवेमान् स त्रींल् लोकान् सचराचरान् ॥
तस्य तं निनदं श्रुत्वा महामेघौघनिस्वनम् ॥
उत्पेततुर् महानागौ चित्रश् चैरावतश् च ह ॥
ताव् आपतन्तौ संप्रेक्ष्य स बालार्कसमद्युतिः ॥
द्वाभ्यां गृहीत्वा पाणिभ्यां शक्तिं चान्येन पाणिना ॥
अपरेणाग्निदायादस् ताम्रचूडं भुजेन सः ॥
महाकायम् उपश्लिष्टं कुक्कुटं बलिनां वरम् ॥
गृहीत्वा व्यनदद् भीमं चिक्रीड च महाबलः ॥
द्वाभ्यां भुजाभ्यां बलवान् गृहीत्वा शङ्खम् उत्तमम् ॥
प्राध्मापयत भूतानां त्रासनं बलिनाम् अपि ॥
द्वाभ्यां भुजाभ्याम् आकाशं बहुशो निजघान सः ॥
क्रीडन् भाति महासेनस् त्रींल् लोकान् वदनैः पिबन् ॥
पर्वताग्रे ऽप्रमेयात्मा रश्मिमान् उदये यथा ॥
स तस्य पर्वतस्याग्रे निषण्णो ऽद्भुतविक्रमः ॥
व्यलोकयद् अमेयात्मा मुखैर् नानाविधैर् दिशः ॥
स पश्यन् विविधान् भावांश् चकार निनदं पुनः ॥
तस्य तं निनदं श्रुत्वा न्यपतन् बहुधा जनाः ॥
भीताश् चोद्विग्नमनसस् तम् एव शरणं ययुः ॥
ये तु तं संश्रिता देवं नानावर्णास् तदा जनाः ॥
तान् अप्य् आहुः पारिषदान् ब्राह्मणाः सुमहाबलान् ॥

Transliteration (IAST)

tat skannaṃ tejasā tatra saṃbhṛtaṃ janayat sutam ||
ṛṣibhiḥ pūjitaṃ skannam anayat skandatāṃ tataḥ ||
ṣaṭśirā dviguṇaśrotro dvādaśākṣibhujakramaḥ ||
ekagrīvas tv ekakāyaḥ kumāraḥ samapadyata ||
dvitīyāyām abhivyaktas tṛtīyāyāṃ śiśur babhau ||
aṅgapratyaṅgasaṃbhūtaś caturthyām abhavad guhaḥ ||
lohitābhreṇa mahatā saṃvṛtaḥ saha vidyutā ||
lohitābhre sumahati bhāti sūrya ivoditaḥ ||
gṛhītaṃ tu dhanus tena vipulaṃ lomaharṣaṇam ||
nyastaṃ yat tripuraghnena surārivinikṛntanam ||
tad gṛhītvā dhanuḥśreṣṭhaṃ nanāda balavāṃs tadā ||
saṃmohayann ivemān sa trīṃl lokān sacarācarān ||
tasya taṃ ninadaṃ śrutvā mahāmeghaughanisvanam ||
utpetatur mahānāgau citraś cairāvataś ca ha ||
tāv āpatantau saṃprekṣya sa bālārkasamadyutiḥ ||
dvābhyāṃ gṛhītvā pāṇibhyāṃ śaktiṃ cānyena pāṇinā ||
apareṇāgnidāyādas tāmracūḍaṃ bhujena saḥ ||
mahākāyam upaśliṣṭaṃ kukkuṭaṃ balināṃ varam ||
gṛhītvā vyanadad bhīmaṃ cikrīḍa ca mahābalaḥ ||
dvābhyāṃ bhujābhyāṃ balavān gṛhītvā śaṅkham uttamam ||
prādhmāpayata bhūtānāṃ trāsanaṃ balinām api ||
dvābhyāṃ bhujābhyām ākāśaṃ bahuśo nijaghāna saḥ ||
krīḍan bhāti mahāsenas trīṃl lokān vadanaiḥ piban ||
parvatāgre 'prameyātmā raśmimān udaye yathā ||
sa tasya parvatasyāgre niṣaṇṇo 'dbhutavikramaḥ ||
vyalokayad ameyātmā mukhair nānāvidhair diśaḥ ||
sa paśyan vividhān bhāvāṃś cakāra ninadaṃ punaḥ ||
tasya taṃ ninadaṃ śrutvā nyapatan bahudhā janāḥ ||
bhītāś codvignamanasas tam eva śaraṇaṃ yayuḥ ||
ye tu taṃ saṃśritā devaṃ nānāvarṇās tadā janāḥ ||
tān apy āhuḥ pāriṣadān brāhmaṇāḥ sumahābalān ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तत् स्कन्नं तेजसा तत्र संभृतं जनयत् सुतम् ॥ ऋषिभिः पूजितं स्कन्नम् अनयत् स्कन्दतां ततः ॥ षट्शिरा द्विगुणश्रोत्रो द्वादशाक्षिभुजक्रमः ॥ एकग्रीवस् त्व् एककायः कुमारः समपद्यत ॥ द्वितीयायाम् अभिव्यक्तस् तृतीयायां शिशुर् बभौ ॥ अङ्गप्रत्यङ्गसंभूतश् चतुर्थ्याम् अभवद् गुहः ॥ लोहिताभ्रेण महता संवृतः सह विद्युता ॥ लोहिताभ्रे सुमहति भाति सूर्य इवोदितः ॥ गृहीतं तु धनुस् तेन विपुलं लोमहर्षणम् ॥ न्यस्तं यत् त्रिपुरघ्नेन सुरारिविनिकृन्तनम् ॥ तद् गृहीत्वा धनुःश्रेष्ठं ननाद बलवांस् तदा ॥ संमोहयन्न् इवेमान् स त्रींल् लोकान् सचराचरान् ॥ तस्य तं निनदं श्रुत्वा महामेघौघनिस्वनम् ॥ उत्पेततुर् महानागौ चित्रश् चैरावतश् च ह ॥ ताव् आपतन्तौ संप्रेक्ष्य स बालार्कसमद्युतिः ॥ द्वाभ्यां गृहीत्वा पाणिभ्यां शक्तिं चान्येन पाणिना ॥ अपरेणाग्निदायादस् ताम्रचूडं भुजेन सः ॥ महाकायम् उपश्लिष्टं कुक्कुटं बलिनां वरम् ॥ गृहीत्वा व्यनदद् भीमं चिक्रीड च महाबलः ॥ द्वाभ्यां भुजाभ्यां बलवान् गृहीत्वा शङ्खम् उत्तमम् ॥ प्राध्मापयत भूतानां त्रासनं बलिनाम् अपि ॥ द्वाभ्यां भुजाभ्याम् आकाशं बहुशो निजघान सः ॥ क्रीडन् भाति महासेनस् त्रींल् लोकान् वदनैः पिबन् ॥ पर्वताग्रे ऽप्रमेयात्मा रश्मिमान् उदये यथा ॥ स तस्य पर्वतस्याग्रे निषण्णो ऽद्भुतविक्रमः ॥ व्यलोकयद् अमेयात्मा मुखैर् नानाविधैर् दिशः ॥ स पश्यन् विविधान् भावांश् चकार निनदं पुनः ॥ तस्य तं निनदं श्रुत्वा न्यपतन् बहुधा जनाः ॥ भीताश् चोद्विग्नमनसस् तम् एव शरणं ययुः ॥ ये तु तं संश्रिता देवं नानावर्णास् तदा जनाः ॥ तान् अप्य् आहुः पारिषदान् ब्राह्मणाः सुमहाबलान् ॥tat skannaṃ tejasā tatra saṃbhṛtaṃ janayat sutam || ṛṣibhiḥ pūjitaṃ skannam anayat skandatāṃ tataḥ || ṣaṭśirā dviguṇaśrotro dvādaśākṣibhujakramaḥ || ekagrīvas tv ekakāyaḥ kumāraḥ samapadyata || dvitīyāyām abhivyaktas tṛtīyāyāṃ śiśur babhau || aṅgapratyaṅgasaṃbhūtaś caturthyām abhavad guhaḥ || lohitābhreṇa mahatā saṃvṛtaḥ saha vidyutā || lohitābhre sumahati bhāti sūrya ivoditaḥ || gṛhītaṃ tu dhanus tena vipulaṃ lomaharṣaṇam || nyastaṃ yat tripuraghnena surārivinikṛntanam || tad gṛhītvā dhanuḥśreṣṭhaṃ nanāda balavāṃs tadā || saṃmohayann ivemān sa trīṃl lokān sacarācarān || tasya taṃ ninadaṃ śrutvā mahāmeghaughanisvanam || utpetatur mahānāgau citraś cairāvataś ca ha || tāv āpatantau saṃprekṣya sa bālārkasamadyutiḥ || dvābhyāṃ gṛhītvā pāṇibhyāṃ śaktiṃ cānyena pāṇinā || apareṇāgnidāyādas tāmracūḍaṃ bhujena saḥ || mahākāyam upaśliṣṭaṃ kukkuṭaṃ balināṃ varam || gṛhītvā vyanadad bhīmaṃ cikrīḍa ca mahābalaḥ || dvābhyāṃ bhujābhyāṃ balavān gṛhītvā śaṅkham uttamam || prādhmāpayata bhūtānāṃ trāsanaṃ balinām api || dvābhyāṃ bhujābhyām ākāśaṃ bahuśo nijaghāna saḥ || krīḍan bhāti mahāsenas trīṃl lokān vadanaiḥ piban || parvatāgre 'prameyātmā raśmimān udaye yathā || sa tasya parvatasyāgre niṣaṇṇo 'dbhutavikramaḥ || vyalokayad ameyātmā mukhair nānāvidhair diśaḥ || sa paśyan vividhān bhāvāṃś cakāra ninadaṃ punaḥ || tasya taṃ ninadaṃ śrutvā nyapatan bahudhā janāḥ || bhītāś codvignamanasas tam eva śaraṇaṃ yayuḥ || ye tu taṃ saṃśritā devaṃ nānāvarṇās tadā janāḥ || tān apy āhuḥ pāriṣadān brāhmaṇāḥ sumahābalān ||Собранное семя породило сына, почитаемого риши, получившего имя Сканда; он стал шестиглавым, с двенадцатью ушами, глазами и руками, одной шеей и одним телом; на второй день проявился, на третий сиял как младенец, на четвертый стал Гухой; окруженный красной тучей и молнией, он сиял как солнце, взял лук Трипурагхны, издал рев, потрясший три мира; на его звук поднялись Читра и Айравата, он схватил их руками, взял шакти, петуха Тамрачуду, раковину, бил руками по небу и играл, словно пьет тремя мирами своими лицами; сидя на вершине горы, он обозревал стороны разными лицами и снова ревел, отчего люди в страхе приняли у него прибежище и стали его паришадами.

Translation

Собранное там сияние породило сына, почитаемого риши; поскольку оно было излито, его повели к имени Сканда. Кумара стал шестиглавым, с двенадцатью ушами, двенадцатью глазами и руками, но с одной шеей и одним телом. На второй день он проявился, на третий сиял как младенец, на четвертый стал Гухой. Окруженный великой красной тучей и молнией, он сиял в ней как восходящее солнце. Он взял огромный устрашающий лук, который некогда был положен Трипурагхной для уничтожения врагов богов, и, взяв его, издал могучий рев, словно приводя в смятение три мира. Услышав звук, подобный грому великих облаков, поднялись два великих змея, Читра и Айравата. Увидев их, сияющий как юное солнце Сканда схватил их двумя руками, другой рукой взял шакти, еще одной - петуха Тамрачуду, великого телом и сильного, затем взял лучшую раковину и затрубил, устрашая даже сильных. Двумя руками он много раз бил по небу. Так Махасена, играя, сиял, словно пьет три мира своими лицами. Сидя на вершине горы, он обозревал разные стороны разными лицами и снова издал рев. Люди, испуганные и смятенные, приняли прибежище у него; брахманы называют этих разных по цвету людей его сильными паришадами».

Commentary

Младенец-Сканда сразу является как космический воин. Его игра - не детская слабость, а проявление силы, перед которой существа ищут прибежища.

Version

311bcd8a1266 · published Jun 18, 2026, 6:40:37 AM UTC