Mahabharata 3.214.1-15

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
शिवा भार्या त्व् अङ्गिरसः शीलरूपगुणान्विता ॥
तस्याः सा प्रथमं रूपं कृत्वा देवी जनाधिप ॥
जगाम पावकाभ्याशं तं चोवाच वराङ्गना ॥
माम् अग्ने कामसंतप्तां त्वं कामयितुम् अर्हसि ॥
करिष्यसि न चेद् एवं मृतां माम् उपधारय ॥
अहम् अङ्गिरसो भार्या शिवा नाम हुताशन ॥
सखीभिः सहिता प्राप्ता मन्त्रयित्वा विनिश्चयम् ॥
अग्निर् उवाच
कथं मां त्वं विजानीषे कामार्तम् इतराः कथम् ॥
यास् त्वया कीर्तिताः सर्वाः सप्तर्षीणां प्रियाः स्त्रियः ॥
शिवोवाच
अस्माकं त्वं प्रियो नित्यं बिभीमस् तु वयं तव ॥
त्वच्चित्तम् इङ्गितैर् ज्ञात्वा प्रेषितास्मि तवान्तिकम् ॥
मैथुनायेह संप्राप्ता कामं प्राप्तं द्रुतं चर ॥
मातरो मां प्रतीक्षन्ते गमिष्यामि हुताशन ॥
मार्कण्डेय उवाच
ततो ऽग्निर् उपयेमे तां शिवां प्रीतिमुदायुतः ॥
प्रीत्या देवी च संयुक्ता शुक्रं जग्राह पाणिना ॥
अचिन्तयन् ममेदं ये रूपं द्रक्ष्यन्ति कानने ॥
ते ब्राह्मणीनाम् अनृतं दोषं वक्ष्यन्ति पावके ॥
तस्माद् एतद् रक्ष्यमाणा गरुडी संभवाम्य् अहम् ॥
वनान् निर्गमनं चैव सुखं मम भविष्यति ॥
सुपर्णी सा तदा भूत्वा निर्जगाम महावनात् ॥
अपश्यत् पर्वतं श्वेतं शरस्तम्बैः सुसंवृतम् ॥
दृष्टीविषैः सप्तशीर्षैर् गुप्तं भोगिभिर् अद्भुतैः ॥
रक्षोभिश् च पिशाचैश् च रौद्रैर् भूतगणैस् तथा ॥
राक्षसीभिश् च संपूर्णम् अनेकैश् च मृगद्विजैः ॥
सा तत्र सहसा गत्वा शैलपृष्ठं सुदुर्गमम् ॥
प्राक्षिपत् काञ्चने कुण्डे शुक्रं सा त्वरिता सती ॥
शिष्टानाम् अपि सा देवी सप्तर्षीणां महात्मनाम् ॥
पत्नीसरूपतां कृत्वा कामयाम् आस पावकम् ॥
दिव्यरूपम् अरुन्धत्याः कर्तुं न शकितं तया ॥
तस्यास् तपःप्रभावेण भर्तृशुश्रूषणेन च ॥
षट्कृत्वस् तत् तु निक्षिप्तम् अग्ने रेतः कुरूत्तम ॥
तस्मिन् कुण्डे प्रतिपदि कामिन्या स्वाहया तदा ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
śivā bhāryā tv aṅgirasaḥ śīlarūpaguṇānvitā ||
tasyāḥ sā prathamaṃ rūpaṃ kṛtvā devī janādhipa ||
jagāma pāvakābhyāśaṃ taṃ covāca varāṅganā ||
mām agne kāmasaṃtaptāṃ tvaṃ kāmayitum arhasi ||
kariṣyasi na ced evaṃ mṛtāṃ mām upadhāraya ||
aham aṅgiraso bhāryā śivā nāma hutāśana ||
sakhībhiḥ sahitā prāptā mantrayitvā viniścayam ||
agnir uvāca
kathaṃ māṃ tvaṃ vijānīṣe kāmārtam itarāḥ katham ||
yās tvayā kīrtitāḥ sarvāḥ saptarṣīṇāṃ priyāḥ striyaḥ ||
śivovāca
asmākaṃ tvaṃ priyo nityaṃ bibhīmas tu vayaṃ tava ||
tvaccittam iṅgitair jñātvā preṣitāsmi tavāntikam ||
maithunāyeha saṃprāptā kāmaṃ prāptaṃ drutaṃ cara ||
mātaro māṃ pratīkṣante gamiṣyāmi hutāśana ||
mārkaṇḍeya uvāca
tato 'gnir upayeme tāṃ śivāṃ prītimudāyutaḥ ||
prītyā devī ca saṃyuktā śukraṃ jagrāha pāṇinā ||
acintayan mamedaṃ ye rūpaṃ drakṣyanti kānane ||
te brāhmaṇīnām anṛtaṃ doṣaṃ vakṣyanti pāvake ||
tasmād etad rakṣyamāṇā garuḍī saṃbhavāmy aham ||
vanān nirgamanaṃ caiva sukhaṃ mama bhaviṣyati ||
suparṇī sā tadā bhūtvā nirjagāma mahāvanāt ||
apaśyat parvataṃ śvetaṃ śarastambaiḥ susaṃvṛtam ||
dṛṣṭīviṣaiḥ saptaśīrṣair guptaṃ bhogibhir adbhutaiḥ ||
rakṣobhiś ca piśācaiś ca raudrair bhūtagaṇais tathā ||
rākṣasībhiś ca saṃpūrṇam anekaiś ca mṛgadvijaiḥ ||
sā tatra sahasā gatvā śailapṛṣṭhaṃ sudurgamam ||
prākṣipat kāñcane kuṇḍe śukraṃ sā tvaritā satī ||
śiṣṭānām api sā devī saptarṣīṇāṃ mahātmanām ||
patnīsarūpatāṃ kṛtvā kāmayām āsa pāvakam ||
divyarūpam arundhatyāḥ kartuṃ na śakitaṃ tayā ||
tasyās tapaḥprabhāveṇa bhartṛśuśrūṣaṇena ca ||
ṣaṭkṛtvas tat tu nikṣiptam agne retaḥ kurūttama ||
tasmin kuṇḍe pratipadi kāminyā svāhayā tadā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच शिवा भार्या त्व् अङ्गिरसः शीलरूपगुणान्विता ॥ तस्याः सा प्रथमं रूपं कृत्वा देवी जनाधिप ॥ जगाम पावकाभ्याशं तं चोवाच वराङ्गना ॥ माम् अग्ने कामसंतप्तां त्वं कामयितुम् अर्हसि ॥ करिष्यसि न चेद् एवं मृतां माम् उपधारय ॥ अहम् अङ्गिरसो भार्या शिवा नाम हुताशन ॥ सखीभिः सहिता प्राप्ता मन्त्रयित्वा विनिश्चयम् ॥ अग्निर् उवाच कथं मां त्वं विजानीषे कामार्तम् इतराः कथम् ॥ यास् त्वया कीर्तिताः सर्वाः सप्तर्षीणां प्रियाः स्त्रियः ॥ शिवोवाच अस्माकं त्वं प्रियो नित्यं बिभीमस् तु वयं तव ॥ त्वच्चित्तम् इङ्गितैर् ज्ञात्वा प्रेषितास्मि तवान्तिकम् ॥ मैथुनायेह संप्राप्ता कामं प्राप्तं द्रुतं चर ॥ मातरो मां प्रतीक्षन्ते गमिष्यामि हुताशन ॥ मार्कण्डेय उवाच ततो ऽग्निर् उपयेमे तां शिवां प्रीतिमुदायुतः ॥ प्रीत्या देवी च संयुक्ता शुक्रं जग्राह पाणिना ॥ अचिन्तयन् ममेदं ये रूपं द्रक्ष्यन्ति कानने ॥ ते ब्राह्मणीनाम् अनृतं दोषं वक्ष्यन्ति पावके ॥ तस्माद् एतद् रक्ष्यमाणा गरुडी संभवाम्य् अहम् ॥ वनान् निर्गमनं चैव सुखं मम भविष्यति ॥ सुपर्णी सा तदा भूत्वा निर्जगाम महावनात् ॥ अपश्यत् पर्वतं श्वेतं शरस्तम्बैः सुसंवृतम् ॥ दृष्टीविषैः सप्तशीर्षैर् गुप्तं भोगिभिर् अद्भुतैः ॥ रक्षोभिश् च पिशाचैश् च रौद्रैर् भूतगणैस् तथा ॥ राक्षसीभिश् च संपूर्णम् अनेकैश् च मृगद्विजैः ॥ सा तत्र सहसा गत्वा शैलपृष्ठं सुदुर्गमम् ॥ प्राक्षिपत् काञ्चने कुण्डे शुक्रं सा त्वरिता सती ॥ शिष्टानाम् अपि सा देवी सप्तर्षीणां महात्मनाम् ॥ पत्नीसरूपतां कृत्वा कामयाम् आस पावकम् ॥ दिव्यरूपम् अरुन्धत्याः कर्तुं न शकितं तया ॥ तस्यास् तपःप्रभावेण भर्तृशुश्रूषणेन च ॥ षट्कृत्वस् तत् तु निक्षिप्तम् अग्ने रेतः कुरूत्तम ॥ तस्मिन् कुण्डे प्रतिपदि कामिन्या स्वाहया तदा ॥mārkaṇḍeya uvāca śivā bhāryā tv aṅgirasaḥ śīlarūpaguṇānvitā || tasyāḥ sā prathamaṃ rūpaṃ kṛtvā devī janādhipa || jagāma pāvakābhyāśaṃ taṃ covāca varāṅganā || mām agne kāmasaṃtaptāṃ tvaṃ kāmayitum arhasi || kariṣyasi na ced evaṃ mṛtāṃ mām upadhāraya || aham aṅgiraso bhāryā śivā nāma hutāśana || sakhībhiḥ sahitā prāptā mantrayitvā viniścayam || agnir uvāca kathaṃ māṃ tvaṃ vijānīṣe kāmārtam itarāḥ katham || yās tvayā kīrtitāḥ sarvāḥ saptarṣīṇāṃ priyāḥ striyaḥ || śivovāca asmākaṃ tvaṃ priyo nityaṃ bibhīmas tu vayaṃ tava || tvaccittam iṅgitair jñātvā preṣitāsmi tavāntikam || maithunāyeha saṃprāptā kāmaṃ prāptaṃ drutaṃ cara || mātaro māṃ pratīkṣante gamiṣyāmi hutāśana || mārkaṇḍeya uvāca tato 'gnir upayeme tāṃ śivāṃ prītimudāyutaḥ || prītyā devī ca saṃyuktā śukraṃ jagrāha pāṇinā || acintayan mamedaṃ ye rūpaṃ drakṣyanti kānane || te brāhmaṇīnām anṛtaṃ doṣaṃ vakṣyanti pāvake || tasmād etad rakṣyamāṇā garuḍī saṃbhavāmy aham || vanān nirgamanaṃ caiva sukhaṃ mama bhaviṣyati || suparṇī sā tadā bhūtvā nirjagāma mahāvanāt || apaśyat parvataṃ śvetaṃ śarastambaiḥ susaṃvṛtam || dṛṣṭīviṣaiḥ saptaśīrṣair guptaṃ bhogibhir adbhutaiḥ || rakṣobhiś ca piśācaiś ca raudrair bhūtagaṇais tathā || rākṣasībhiś ca saṃpūrṇam anekaiś ca mṛgadvijaiḥ || sā tatra sahasā gatvā śailapṛṣṭhaṃ sudurgamam || prākṣipat kāñcane kuṇḍe śukraṃ sā tvaritā satī || śiṣṭānām api sā devī saptarṣīṇāṃ mahātmanām || patnīsarūpatāṃ kṛtvā kāmayām āsa pāvakam || divyarūpam arundhatyāḥ kartuṃ na śakitaṃ tayā || tasyās tapaḥprabhāveṇa bhartṛśuśrūṣaṇena ca || ṣaṭkṛtvas tat tu nikṣiptam agne retaḥ kurūttama || tasmin kuṇḍe pratipadi kāminyā svāhayā tadā ||Сваха сначала принимает образ Шивы, жены Ангираса, и приходит к Агни, говоря, что она измучена желанием и пришла от имени подруг; Агни спрашивает, как они узнали о его желании, и она отвечает, что они всегда любят его, но боятся, и по знакам поняли его сердце; Агни соединяется с ней, а Сваха берет его семя рукой, думает, что если ее увидят в этом образе, жен брахманов обвинят ложно, поэтому принимает облик супарни и выходит из леса; она видит Швета-гору, охраняемую страшными змеями, ракшасами, пишачами и бхутами, и бросает семя в золотой сосуд; затем она принимает образы остальных жен риши, но не может принять образ Арундхати из-за ее тапаса и служения мужу; шесть раз Сваха кладет семя Агни в сосуд.

Translation

Сваха сперва приняла образ Шивы, жены Ангираса, женщины доброго нрава, красоты и качеств, и пришла к Павака. Она сказала: «Агни, я сожжена желанием; ты должен принять меня. Если не сделаешь этого, считай меня мертвой. Я Шива, жена Ангираса; пришла с подругами, договорившись и решив». Агни спросил: «Как ты узнала, что я страдаю желанием, и как узнали остальные жены семи риши?» Она ответила: «Ты всегда дорог нам, но мы боимся тебя. Поняв по знакам твое сердце, они послали меня к тебе. Исполни желание быстро, а я пойду: матери ждут меня». Агни с радостью соединился с ней, а богиня, довольная, взяла его семя рукой. Она подумала: «Если в лесу увидят этот мой образ, люди ложно обвинят жен брахманов перед Павака. Поэтому, чтобы сохранить это, я стану гаруди, и мне легко будет выйти из леса». Став супарни, она вышла из великого леса и увидела Швета-гору, покрытую зарослями тростника, охраняемую семиглавыми змеями, ракшасами, пишачами и грубыми бхутами. Быстро взойдя на труднодоступный склон, она бросила семя в золотой сосуд. Затем она принимала образы и остальных жен семи великих риши, но божественный образ Арундхати не смогла принять из-за силы ее тапаса и служения мужу. Шесть раз, на пратипад, желающая Сваха положила семя Агни в тот сосуд».

Commentary

Арундхати остается недоступной для подмены: верность и тапас создают такую форму чистоты, которую майя не может воспроизвести.

Version

a274d4169070 · published Jun 18, 2026, 6:40:37 AM UTC