Mahabharata 3.213.38-52

Devanāgarī

भागार्थं तपसोपात्तं तेषां सोमं तथाध्वरे ॥
पिपासवो ययुर् देवाः शतक्रतुपुरोगमाः ॥
इष्टिं कृत्वा यथान्यायं सुसमिद्धे हुताशने ॥
जुहुवुस् ते महात्मानो हव्यं सर्वदिवौकसाम् ॥
समाहूतो हुतवहः सो ऽद्भुतः सूर्यमण्डलात् ॥
विनिःसृत्याययौ वह्निर् वाग्यतो विधिवत् प्रभुः ॥
आगम्याहवनीयं वै तैर् द्विजैर् मन्त्रतो हुतम् ॥
स तत्र विविधं हव्यं प्रतिगृह्य हुताशनः ॥
ऋषिभ्यो भरतश्रेष्ठ प्रायच्छत दिवौकसाम् ॥
निष्क्रामंश् चाप्य् अपश्यत् स पत्नीस् तेषां महात्मनाम् ॥
स्वेष्व् आश्रमेषूपविष्टाः स्नायन्तीश् च यथासुखम् ॥
रुक्मवेदिनिभास् तास् तु चन्द्रलेखा इवामलाः ॥
हुताशनार्चिप्रतिमाः सर्वास् तारा इवाद्भुताः ॥
स तद्गतेन मनसा बभूव क्षुभितेन्द्रियः ॥
पत्नीर् दृष्ट्वा द्विजेन्द्राणां वह्निः कामवशं ययौ ॥
स भूयश् चिन्तयाम् आस न न्याय्यं क्षुभितो ऽस्मि यत् ॥
साध्वीः पत्नीर् द्विजेन्द्राणाम् अकामाः कामयाम्य् अहम् ॥
नैताः शक्या मया द्रष्टुं स्प्रष्टुं वाप्य् अनिमित्ततः ॥
गार्हपत्यं समाविश्य तस्मात् पश्याम्य् अभीक्ष्णशः ॥
संस्पृशन्न् इव सर्वास् ताः शिखाभिः काञ्चनप्रभाः ॥
पश्यमानश् च मुमुदे गार्हपत्यं समाश्रितः ॥
निरुष्य तत्र सुचिरम् एवं वह्निर् वशं गतः ॥
मनस् तासु विनिक्षिप्य कामयानो वराङ्गनाः ॥
कामसंतप्तहृदयो देहत्यागे सुनिश्चितः ॥
अलाभे ब्राह्मणस्त्रीणाम् अग्निर् वनम् उपागतः ॥
स्वाहा तं दक्षदुहिता प्रथमं कामयत् तदा ॥
सा तस्य छिद्रम् अन्वैच्छच् चिरात् प्रभृति भामिनी ॥
अप्रमत्तस्य देवस्य न चापश्यद् अनिन्दिता ॥
सा तं ज्ञात्वा यथावत् तु वह्निं वनम् उपागतम् ॥
तत्त्वतः कामसंतप्तं चिन्तयाम् आस भामिनी ॥
अहं सप्तर्षिपत्नीनां कृत्वा रूपाणि पावकम् ॥
कामयिष्यामि कामार्तं तासां रूपेण मोहितम् ॥
एवं कृते प्रीतिर् अस्य कामावाप्तिश् च मे भवेत् ॥

Transliteration (IAST)

bhāgārthaṃ tapasopāttaṃ teṣāṃ somaṃ tathādhvare ||
pipāsavo yayur devāḥ śatakratupurogamāḥ ||
iṣṭiṃ kṛtvā yathānyāyaṃ susamiddhe hutāśane ||
juhuvus te mahātmāno havyaṃ sarvadivaukasām ||
samāhūto hutavahaḥ so 'dbhutaḥ sūryamaṇḍalāt ||
viniḥsṛtyāyayau vahnir vāgyato vidhivat prabhuḥ ||
āgamyāhavanīyaṃ vai tair dvijair mantrato hutam ||
sa tatra vividhaṃ havyaṃ pratigṛhya hutāśanaḥ ||
ṛṣibhyo bharataśreṣṭha prāyacchata divaukasām ||
niṣkrāmaṃś cāpy apaśyat sa patnīs teṣāṃ mahātmanām ||
sveṣv āśrameṣūpaviṣṭāḥ snāyantīś ca yathāsukham ||
rukmavedinibhās tās tu candralekhā ivāmalāḥ ||
hutāśanārcipratimāḥ sarvās tārā ivādbhutāḥ ||
sa tadgatena manasā babhūva kṣubhitendriyaḥ ||
patnīr dṛṣṭvā dvijendrāṇāṃ vahniḥ kāmavaśaṃ yayau ||
sa bhūyaś cintayām āsa na nyāyyaṃ kṣubhito 'smi yat ||
sādhvīḥ patnīr dvijendrāṇām akāmāḥ kāmayāmy aham ||
naitāḥ śakyā mayā draṣṭuṃ spraṣṭuṃ vāpy animittataḥ ||
gārhapatyaṃ samāviśya tasmāt paśyāmy abhīkṣṇaśaḥ ||
saṃspṛśann iva sarvās tāḥ śikhābhiḥ kāñcanaprabhāḥ ||
paśyamānaś ca mumude gārhapatyaṃ samāśritaḥ ||
niruṣya tatra suciram evaṃ vahnir vaśaṃ gataḥ ||
manas tāsu vinikṣipya kāmayāno varāṅganāḥ ||
kāmasaṃtaptahṛdayo dehatyāge suniścitaḥ ||
alābhe brāhmaṇastrīṇām agnir vanam upāgataḥ ||
svāhā taṃ dakṣaduhitā prathamaṃ kāmayat tadā ||
sā tasya chidram anvaicchac cirāt prabhṛti bhāminī ||
apramattasya devasya na cāpaśyad aninditā ||
sā taṃ jñātvā yathāvat tu vahniṃ vanam upāgatam ||
tattvataḥ kāmasaṃtaptaṃ cintayām āsa bhāminī ||
ahaṃ saptarṣipatnīnāṃ kṛtvā rūpāṇi pāvakam ||
kāmayiṣyāmi kāmārtaṃ tāsāṃ rūpeṇa mohitam ||
evaṃ kṛte prītir asya kāmāvāptiś ca me bhavet ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

भागार्थं तपसोपात्तं तेषां सोमं तथाध्वरे ॥ पिपासवो ययुर् देवाः शतक्रतुपुरोगमाः ॥ इष्टिं कृत्वा यथान्यायं सुसमिद्धे हुताशने ॥ जुहुवुस् ते महात्मानो हव्यं सर्वदिवौकसाम् ॥ समाहूतो हुतवहः सो ऽद्भुतः सूर्यमण्डलात् ॥ विनिःसृत्याययौ वह्निर् वाग्यतो विधिवत् प्रभुः ॥ आगम्याहवनीयं वै तैर् द्विजैर् मन्त्रतो हुतम् ॥ स तत्र विविधं हव्यं प्रतिगृह्य हुताशनः ॥ ऋषिभ्यो भरतश्रेष्ठ प्रायच्छत दिवौकसाम् ॥ निष्क्रामंश् चाप्य् अपश्यत् स पत्नीस् तेषां महात्मनाम् ॥ स्वेष्व् आश्रमेषूपविष्टाः स्नायन्तीश् च यथासुखम् ॥ रुक्मवेदिनिभास् तास् तु चन्द्रलेखा इवामलाः ॥ हुताशनार्चिप्रतिमाः सर्वास् तारा इवाद्भुताः ॥ स तद्गतेन मनसा बभूव क्षुभितेन्द्रियः ॥ पत्नीर् दृष्ट्वा द्विजेन्द्राणां वह्निः कामवशं ययौ ॥ स भूयश् चिन्तयाम् आस न न्याय्यं क्षुभितो ऽस्मि यत् ॥ साध्वीः पत्नीर् द्विजेन्द्राणाम् अकामाः कामयाम्य् अहम् ॥ नैताः शक्या मया द्रष्टुं स्प्रष्टुं वाप्य् अनिमित्ततः ॥ गार्हपत्यं समाविश्य तस्मात् पश्याम्य् अभीक्ष्णशः ॥ संस्पृशन्न् इव सर्वास् ताः शिखाभिः काञ्चनप्रभाः ॥ पश्यमानश् च मुमुदे गार्हपत्यं समाश्रितः ॥ निरुष्य तत्र सुचिरम् एवं वह्निर् वशं गतः ॥ मनस् तासु विनिक्षिप्य कामयानो वराङ्गनाः ॥ कामसंतप्तहृदयो देहत्यागे सुनिश्चितः ॥ अलाभे ब्राह्मणस्त्रीणाम् अग्निर् वनम् उपागतः ॥ स्वाहा तं दक्षदुहिता प्रथमं कामयत् तदा ॥ सा तस्य छिद्रम् अन्वैच्छच् चिरात् प्रभृति भामिनी ॥ अप्रमत्तस्य देवस्य न चापश्यद् अनिन्दिता ॥ सा तं ज्ञात्वा यथावत् तु वह्निं वनम् उपागतम् ॥ तत्त्वतः कामसंतप्तं चिन्तयाम् आस भामिनी ॥ अहं सप्तर्षिपत्नीनां कृत्वा रूपाणि पावकम् ॥ कामयिष्यामि कामार्तं तासां रूपेण मोहितम् ॥ एवं कृते प्रीतिर् अस्य कामावाप्तिश् च मे भवेत् ॥bhāgārthaṃ tapasopāttaṃ teṣāṃ somaṃ tathādhvare || pipāsavo yayur devāḥ śatakratupurogamāḥ || iṣṭiṃ kṛtvā yathānyāyaṃ susamiddhe hutāśane || juhuvus te mahātmāno havyaṃ sarvadivaukasām || samāhūto hutavahaḥ so 'dbhutaḥ sūryamaṇḍalāt || viniḥsṛtyāyayau vahnir vāgyato vidhivat prabhuḥ || āgamyāhavanīyaṃ vai tair dvijair mantrato hutam || sa tatra vividhaṃ havyaṃ pratigṛhya hutāśanaḥ || ṛṣibhyo bharataśreṣṭha prāyacchata divaukasām || niṣkrāmaṃś cāpy apaśyat sa patnīs teṣāṃ mahātmanām || sveṣv āśrameṣūpaviṣṭāḥ snāyantīś ca yathāsukham || rukmavedinibhās tās tu candralekhā ivāmalāḥ || hutāśanārcipratimāḥ sarvās tārā ivādbhutāḥ || sa tadgatena manasā babhūva kṣubhitendriyaḥ || patnīr dṛṣṭvā dvijendrāṇāṃ vahniḥ kāmavaśaṃ yayau || sa bhūyaś cintayām āsa na nyāyyaṃ kṣubhito 'smi yat || sādhvīḥ patnīr dvijendrāṇām akāmāḥ kāmayāmy aham || naitāḥ śakyā mayā draṣṭuṃ spraṣṭuṃ vāpy animittataḥ || gārhapatyaṃ samāviśya tasmāt paśyāmy abhīkṣṇaśaḥ || saṃspṛśann iva sarvās tāḥ śikhābhiḥ kāñcanaprabhāḥ || paśyamānaś ca mumude gārhapatyaṃ samāśritaḥ || niruṣya tatra suciram evaṃ vahnir vaśaṃ gataḥ || manas tāsu vinikṣipya kāmayāno varāṅganāḥ || kāmasaṃtaptahṛdayo dehatyāge suniścitaḥ || alābhe brāhmaṇastrīṇām agnir vanam upāgataḥ || svāhā taṃ dakṣaduhitā prathamaṃ kāmayat tadā || sā tasya chidram anvaicchac cirāt prabhṛti bhāminī || apramattasya devasya na cāpaśyad aninditā || sā taṃ jñātvā yathāvat tu vahniṃ vanam upāgatam || tattvataḥ kāmasaṃtaptaṃ cintayām āsa bhāminī || ahaṃ saptarṣipatnīnāṃ kṛtvā rūpāṇi pāvakam || kāmayiṣyāmi kāmārtaṃ tāsāṃ rūpeṇa mohitam || evaṃ kṛte prītir asya kāmāvāptiś ca me bhavet ||Боги во главе с Индрой идут пить сому, добытую тапасом риши; после правильной ишти на ярком огне риши приносят хавью всем богам; вызванный Агни выходит из солнечного круга, приходит к ахавании и принимает хавью; выходя, он видит жен великих риши, сидящих и купающихся в своих ашрамах, прекрасных как золотые алтари и лунные серпы; его чувства смущены, он желает их, но понимает, что это неправильно; решив не смотреть и не касаться их без причины, он входит в гархапатья-огонь, чтобы смотреть на них языками пламени; долго пробыв так и не получив жен брахманов, он, обожженный желанием, решает оставить тело и уходит в лес; Сваха, дочь Дакши, давно любившая Агни, узнает его состояние и решает принять образы жен семи риши, чтобы удовлетворить его и самой обрести его любовь.

Translation

Боги во главе с Шатакрату пришли пить сому, добытую тапасом риши. Те, совершив ишти по правилу на хорошо разожженном огне, принесли хавью для всех небожителей. Вызванный Хутаваха, Адбхута, вышел из солнечного круга, пришел к ахавании, куда брахманы принесли его мантрами, и принял разнообразную хавью, чтобы передать ее богам. Выходя, он увидел жен великих риши, сидящих и купающихся в своих ашрамах. Они сияли как золотые алтари, были чисты как лунные серпы, подобны языкам огня и звездам. Увидев жен двиджендров, Агни смутился чувствами и подпал власти желания. Потом он подумал: «Несправедливо, что я смущен. Я желаю добродетельных жен брахманов, которые меня не желают. Я не могу смотреть на них или касаться без причины; войду в гархапатья и буду часто смотреть на них». Пребывая в гархапатье, он словно касался их золотистыми языками пламени и радовался, но, долго оставаясь во власти желания и не получив жен брахманов, решил оставить тело и ушел в лес. Сваха, дочь Дакши, с давних пор любившая Агни, узнала, что он пришел в лес, сожженный желанием, и подумала: «Приняв образы жен семи риши, я соединюсь с Павака, очарованным их обликом. Так он будет доволен и я достигну желанного».

Commentary

Агни признает неправильность желания и не нарушает жен риши. Сваха же становится посредницей, через которую неупорядоченная страсть будет обращена в рождение защитника богов.

Version

4cd536e7d793 · published Jun 18, 2026, 6:40:37 AM UTC