Mahabharata 3.213.25-37

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
इन्द्रस् तस्या वचः श्रुत्वा दुःखितो ऽचिन्तयद् भृशम् ॥
अस्या देव्याः पतिर् नास्ति यादृशं संप्रभाषते ॥
अथापश्यत् स उदये भास्करं भास्करद्युतिः ॥
सोमं चैव महाभागं विशमानं दिवाकरम् ॥
अमावास्यां संप्रवृत्तं मुहूर्तं रौद्रम् एव च ॥
देवासुरं च संग्रामं सो ऽपश्यद् उदये गिरौ ॥
लोहितैश् च घनैर् युक्तां पूर्वां संध्यां शतक्रतुः ॥
अपश्यल् लोहितोदं च भगवान् वरुणालयम् ॥
भृगुभिश् चाङ्गिरोभिश् च हुतं मन्त्रैः पृथग्विधैः ॥
हव्यं गृहीत्वा वह्निं च प्रविशन्तं दिवाकरम् ॥
पर्व चैव चतुर्विंशं तदा सूर्यम् उपस्थितम् ॥
तथा धर्मगतं रौद्रं सोमं सूर्यगतं च तम् ॥
समालोक्यैकताम् एव शशिनो भास्करस्य च ॥
समवायं तु तं रौद्रं दृष्ट्वा शक्रो व्यचिन्तयत् ॥
एष रौद्रश् च संघातो महान् युक्तश् च तेजसा ॥
सोमस्य वह्निसूर्याभ्याम् अद्भुतो ऽयं समागमः ॥
जनयेद् यं सुतं सोमः सो ऽस्या देव्याः पतिर् भवेत् ॥
अग्निश् चैतैर् गुणैर् युक्तः सर्वैर् अग्निश् च देवता ॥
एष चेज् जनयेद् गर्भं सो ऽस्या देव्याः पतिर् भवेत् ॥
एवं संचिन्त्य भगवान् ब्रह्मलोकं तदा गतः ॥
गृहीत्वा देवसेनां ताम् अवन्दत् स पितामहम् ॥
उवाच चास्या देव्यास् त्वं साधु शूरं पतिं दिश ॥
ब्रह्मोवाच
यथैतच् चिन्तितं कार्यं त्वया दानवसूदन ॥
तथा स भविता गर्भो बलवान् उरुविक्रमः ॥
स भविष्यति सेनानीस् त्वया सह शतक्रतो ॥
अस्या देव्याः पतिश् चैव स भविष्यति वीर्यवान् ॥
मार्कण्डेय उवाच
एतच् छ्रुत्वा नमस् तस्मै कृत्वासौ सह कन्यया ॥
तत्राभ्यगच्छद् देवेन्द्रो यत्र देवर्षयो ऽभवन् ॥
वसिष्ठप्रमुखा मुख्या विप्रेन्द्राः सुमहाव्रताः ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
indras tasyā vacaḥ śrutvā duḥkhito 'cintayad bhṛśam ||
asyā devyāḥ patir nāsti yādṛśaṃ saṃprabhāṣate ||
athāpaśyat sa udaye bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ ||
somaṃ caiva mahābhāgaṃ viśamānaṃ divākaram ||
amāvāsyāṃ saṃpravṛttaṃ muhūrtaṃ raudram eva ca ||
devāsuraṃ ca saṃgrāmaṃ so 'paśyad udaye girau ||
lohitaiś ca ghanair yuktāṃ pūrvāṃ saṃdhyāṃ śatakratuḥ ||
apaśyal lohitodaṃ ca bhagavān varuṇālayam ||
bhṛgubhiś cāṅgirobhiś ca hutaṃ mantraiḥ pṛthagvidhaiḥ ||
havyaṃ gṛhītvā vahniṃ ca praviśantaṃ divākaram ||
parva caiva caturviṃśaṃ tadā sūryam upasthitam ||
tathā dharmagataṃ raudraṃ somaṃ sūryagataṃ ca tam ||
samālokyaikatām eva śaśino bhāskarasya ca ||
samavāyaṃ tu taṃ raudraṃ dṛṣṭvā śakro vyacintayat ||
eṣa raudraś ca saṃghāto mahān yuktaś ca tejasā ||
somasya vahnisūryābhyām adbhuto 'yaṃ samāgamaḥ ||
janayed yaṃ sutaṃ somaḥ so 'syā devyāḥ patir bhavet ||
agniś caitair guṇair yuktaḥ sarvair agniś ca devatā ||
eṣa cej janayed garbhaṃ so 'syā devyāḥ patir bhavet ||
evaṃ saṃcintya bhagavān brahmalokaṃ tadā gataḥ ||
gṛhītvā devasenāṃ tām avandat sa pitāmaham ||
uvāca cāsyā devyās tvaṃ sādhu śūraṃ patiṃ diśa ||
brahmovāca
yathaitac cintitaṃ kāryaṃ tvayā dānavasūdana ||
tathā sa bhavitā garbho balavān uruvikramaḥ ||
sa bhaviṣyati senānīs tvayā saha śatakrato ||
asyā devyāḥ patiś caiva sa bhaviṣyati vīryavān ||
mārkaṇḍeya uvāca
etac chrutvā namas tasmai kṛtvāsau saha kanyayā ||
tatrābhyagacchad devendro yatra devarṣayo 'bhavan ||
vasiṣṭhapramukhā mukhyā viprendrāḥ sumahāvratāḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच इन्द्रस् तस्या वचः श्रुत्वा दुःखितो ऽचिन्तयद् भृशम् ॥ अस्या देव्याः पतिर् नास्ति यादृशं संप्रभाषते ॥ अथापश्यत् स उदये भास्करं भास्करद्युतिः ॥ सोमं चैव महाभागं विशमानं दिवाकरम् ॥ अमावास्यां संप्रवृत्तं मुहूर्तं रौद्रम् एव च ॥ देवासुरं च संग्रामं सो ऽपश्यद् उदये गिरौ ॥ लोहितैश् च घनैर् युक्तां पूर्वां संध्यां शतक्रतुः ॥ अपश्यल् लोहितोदं च भगवान् वरुणालयम् ॥ भृगुभिश् चाङ्गिरोभिश् च हुतं मन्त्रैः पृथग्विधैः ॥ हव्यं गृहीत्वा वह्निं च प्रविशन्तं दिवाकरम् ॥ पर्व चैव चतुर्विंशं तदा सूर्यम् उपस्थितम् ॥ तथा धर्मगतं रौद्रं सोमं सूर्यगतं च तम् ॥ समालोक्यैकताम् एव शशिनो भास्करस्य च ॥ समवायं तु तं रौद्रं दृष्ट्वा शक्रो व्यचिन्तयत् ॥ एष रौद्रश् च संघातो महान् युक्तश् च तेजसा ॥ सोमस्य वह्निसूर्याभ्याम् अद्भुतो ऽयं समागमः ॥ जनयेद् यं सुतं सोमः सो ऽस्या देव्याः पतिर् भवेत् ॥ अग्निश् चैतैर् गुणैर् युक्तः सर्वैर् अग्निश् च देवता ॥ एष चेज् जनयेद् गर्भं सो ऽस्या देव्याः पतिर् भवेत् ॥ एवं संचिन्त्य भगवान् ब्रह्मलोकं तदा गतः ॥ गृहीत्वा देवसेनां ताम् अवन्दत् स पितामहम् ॥ उवाच चास्या देव्यास् त्वं साधु शूरं पतिं दिश ॥ ब्रह्मोवाच यथैतच् चिन्तितं कार्यं त्वया दानवसूदन ॥ तथा स भविता गर्भो बलवान् उरुविक्रमः ॥ स भविष्यति सेनानीस् त्वया सह शतक्रतो ॥ अस्या देव्याः पतिश् चैव स भविष्यति वीर्यवान् ॥ मार्कण्डेय उवाच एतच् छ्रुत्वा नमस् तस्मै कृत्वासौ सह कन्यया ॥ तत्राभ्यगच्छद् देवेन्द्रो यत्र देवर्षयो ऽभवन् ॥ वसिष्ठप्रमुखा मुख्या विप्रेन्द्राः सुमहाव्रताः ॥mārkaṇḍeya uvāca indras tasyā vacaḥ śrutvā duḥkhito 'cintayad bhṛśam || asyā devyāḥ patir nāsti yādṛśaṃ saṃprabhāṣate || athāpaśyat sa udaye bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ || somaṃ caiva mahābhāgaṃ viśamānaṃ divākaram || amāvāsyāṃ saṃpravṛttaṃ muhūrtaṃ raudram eva ca || devāsuraṃ ca saṃgrāmaṃ so 'paśyad udaye girau || lohitaiś ca ghanair yuktāṃ pūrvāṃ saṃdhyāṃ śatakratuḥ || apaśyal lohitodaṃ ca bhagavān varuṇālayam || bhṛgubhiś cāṅgirobhiś ca hutaṃ mantraiḥ pṛthagvidhaiḥ || havyaṃ gṛhītvā vahniṃ ca praviśantaṃ divākaram || parva caiva caturviṃśaṃ tadā sūryam upasthitam || tathā dharmagataṃ raudraṃ somaṃ sūryagataṃ ca tam || samālokyaikatām eva śaśino bhāskarasya ca || samavāyaṃ tu taṃ raudraṃ dṛṣṭvā śakro vyacintayat || eṣa raudraś ca saṃghāto mahān yuktaś ca tejasā || somasya vahnisūryābhyām adbhuto 'yaṃ samāgamaḥ || janayed yaṃ sutaṃ somaḥ so 'syā devyāḥ patir bhavet || agniś caitair guṇair yuktaḥ sarvair agniś ca devatā || eṣa cej janayed garbhaṃ so 'syā devyāḥ patir bhavet || evaṃ saṃcintya bhagavān brahmalokaṃ tadā gataḥ || gṛhītvā devasenāṃ tām avandat sa pitāmaham || uvāca cāsyā devyās tvaṃ sādhu śūraṃ patiṃ diśa || brahmovāca yathaitac cintitaṃ kāryaṃ tvayā dānavasūdana || tathā sa bhavitā garbho balavān uruvikramaḥ || sa bhaviṣyati senānīs tvayā saha śatakrato || asyā devyāḥ patiś caiva sa bhaviṣyati vīryavān || mārkaṇḍeya uvāca etac chrutvā namas tasmai kṛtvāsau saha kanyayā || tatrābhyagacchad devendro yatra devarṣayo 'bhavan || vasiṣṭhapramukhā mukhyā viprendrāḥ sumahāvratāḥ ||Индра, услышав Девасену, печалится, не видя подходящего мужа; на восходе он видит солнце, луну, входящую в солнце, страшный момент новолуния, битву богов и асуров, красные облака, красную воду океана, хавью, принесенную Бхригу и Ангирасами и входящую в солнце через огонь; увидев соединение луны, огня и солнца, Индра думает, что сын, рожденный Сомой или Агни при таком соединении, станет мужем Девасены; он идет с ней к Брахме, и Брахма подтверждает, что мощный зародыш будет военачальником богов и ее мужем; Индра с девушкой кланяются и идут к риши.

Translation

Услышав ее слова, Индра опечалился: «Для этой богини нет мужа, соответствующего ее словам». На восходе он увидел блистающее солнце и луну, входящую в солнце, страшный момент новолуния, а также битву богов и асуров на горе восхода. Он увидел восточную зарю с красными облаками и красную воду океана. Хавья, принесенная Бхригу и Ангирасами разными мантрами, вместе с огнем входила в солнце. Индра увидел двадцать четвертое парва, увидел единство луны и солнца, страшное соединение Сомы с огнем и солнцем и подумал: «Этот великий огненный союз чудесен. Сын, которого родит Сома, мог бы стать мужем этой богини. И Агни, соединенный со всеми этими качествами, если породит зародыш, станет причиной ее мужа». Так размышляя, благословенный пошел в мир Брахмы, взял с собой Девасену, поклонился Питамахе и сказал: «Назначь этой богине доброго, храброго мужа». Брахма ответил: «Как ты задумал, уничтожитель данавов, так и будет. Этот сильный, широко шагающий зародыш станет твоим военачальником, Шатакрату, и будет доблестным мужем этой богини». Услышав это, Индра с девушкой поклонился Брахме и отправился туда, где были великие дева-рши во главе с Васиштхой».

Commentary

Рождение Сканды предвещено соединением светил и жертвенного огня. Его сила не случайна: она собирает в себе Сому, Сурью, Агни и волю Брахмы.

Version

02e41acedb3b · published Jun 18, 2026, 6:40:37 AM UTC