Mahabharata 3.215.1-12

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
ऋषयस् तु महाघोरान् दृष्ट्वोत्पातान् पृथग्विधान् ॥
अकुर्वञ् शान्तिम् उद्विग्ना लोकानां लोकभावनाः ॥
निवसन्ति वने ये तु तस्मिंश् चैत्ररथे जनाः ॥
ते ऽब्रुवन्न् एष नो ऽनर्थः पावकेनाहृतो महान् ॥
संगम्य षड्भिः पत्नीभिः सप्तर्षीणाम् इति स्म ह ॥
अपरे गरुडीम् आहुस् त्वयानर्थो ऽयम् आहृतः ॥
यैर् दृष्टा सा तदा देवी तस्या रूपेण गच्छती ॥
न तु तत् स्वाहया कर्म कृतं जानाति वै जनः ॥
सुपर्णी तु वचः श्रुत्वा ममायं तनयस् त्व् इति ॥
उपगम्य शनैः स्कन्दम् आहाहं जननी तव ॥
अथ सप्तर्षयः श्रुत्वा जातं पुत्रं महौजसम् ॥
तत्यजुः षट् तदा पत्नीर् विना देवीम् अरुन्धतीम् ॥
षड्भिर् एव तदा जातम् आहुस् तद् वनवासिनः ॥
सप्तर्षीन् आह च स्वाहा मम पुत्रो ऽयम् इत्य् उत ॥
अहं जाने नैतद् एवम् इति राजन् पुनः पुनः ॥
विश्वामित्रस् तु कृत्वेष्टिं सप्तर्षीणां महामुनिः ॥
पावकं कामसंतप्तम् अदृष्टः पृष्ठतो ऽन्वगात् ॥
तत् तेन निखिलं सर्वम् अवबुद्धं यथातथम् ॥
विश्वामित्रस् तु प्रथमं कुमारं शरणं गतः ॥
स्तवं दिव्यं संप्रचक्रे महासेनस्य चापि सः ॥
मङ्गलानि च सर्वाणि कौमाराणि त्रयोदश ॥
जातकर्मादिकास् तस्य क्रियाश् चक्रे महामुनिः ॥
षड्वक्त्रस्य तु माहात्म्यं कुक्कुटस्य च साधनम् ॥
शक्त्या देव्याः साधनं च तथा पारिषदाम् अपि ॥
विश्वामित्रश् चकारैतत् कर्म लोकहिताय वै ॥
तस्माद् ऋषिः कुमारस्य विश्वामित्रो ऽभवत् प्रियः ॥
अन्वजानाच् च स्वाहाया रूपान्यत्वं महामुनिः ॥
अब्रवीच् च मुनीन् सर्वान् नापराध्यन्ति वै स्त्रियः ॥
श्रुत्वा तु तत्त्वतस् तस्मात् ते पत्नीः सर्वतो ऽत्यजन् ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
ṛṣayas tu mahāghorān dṛṣṭvotpātān pṛthagvidhān ||
akurvañ śāntim udvignā lokānāṃ lokabhāvanāḥ ||
nivasanti vane ye tu tasmiṃś caitrarathe janāḥ ||
te 'bruvann eṣa no 'narthaḥ pāvakenāhṛto mahān ||
saṃgamya ṣaḍbhiḥ patnībhiḥ saptarṣīṇām iti sma ha ||
apare garuḍīm āhus tvayānartho 'yam āhṛtaḥ ||
yair dṛṣṭā sā tadā devī tasyā rūpeṇa gacchatī ||
na tu tat svāhayā karma kṛtaṃ jānāti vai janaḥ ||
suparṇī tu vacaḥ śrutvā mamāyaṃ tanayas tv iti ||
upagamya śanaiḥ skandam āhāhaṃ jananī tava ||
atha saptarṣayaḥ śrutvā jātaṃ putraṃ mahaujasam ||
tatyajuḥ ṣaṭ tadā patnīr vinā devīm arundhatīm ||
ṣaḍbhir eva tadā jātam āhus tad vanavāsinaḥ ||
saptarṣīn āha ca svāhā mama putro 'yam ity uta ||
ahaṃ jāne naitad evam iti rājan punaḥ punaḥ ||
viśvāmitras tu kṛtveṣṭiṃ saptarṣīṇāṃ mahāmuniḥ ||
pāvakaṃ kāmasaṃtaptam adṛṣṭaḥ pṛṣṭhato 'nvagāt ||
tat tena nikhilaṃ sarvam avabuddhaṃ yathātatham ||
viśvāmitras tu prathamaṃ kumāraṃ śaraṇaṃ gataḥ ||
stavaṃ divyaṃ saṃpracakre mahāsenasya cāpi saḥ ||
maṅgalāni ca sarvāṇi kaumārāṇi trayodaśa ||
jātakarmādikās tasya kriyāś cakre mahāmuniḥ ||
ṣaḍvaktrasya tu māhātmyaṃ kukkuṭasya ca sādhanam ||
śaktyā devyāḥ sādhanaṃ ca tathā pāriṣadām api ||
viśvāmitraś cakāraitat karma lokahitāya vai ||
tasmād ṛṣiḥ kumārasya viśvāmitro 'bhavat priyaḥ ||
anvajānāc ca svāhāyā rūpānyatvaṃ mahāmuniḥ ||
abravīc ca munīn sarvān nāparādhyanti vai striyaḥ ||
śrutvā tu tattvatas tasmāt te patnīḥ sarvato 'tyajan ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच ऋषयस् तु महाघोरान् दृष्ट्वोत्पातान् पृथग्विधान् ॥ अकुर्वञ् शान्तिम् उद्विग्ना लोकानां लोकभावनाः ॥ निवसन्ति वने ये तु तस्मिंश् चैत्ररथे जनाः ॥ ते ऽब्रुवन्न् एष नो ऽनर्थः पावकेनाहृतो महान् ॥ संगम्य षड्भिः पत्नीभिः सप्तर्षीणाम् इति स्म ह ॥ अपरे गरुडीम् आहुस् त्वयानर्थो ऽयम् आहृतः ॥ यैर् दृष्टा सा तदा देवी तस्या रूपेण गच्छती ॥ न तु तत् स्वाहया कर्म कृतं जानाति वै जनः ॥ सुपर्णी तु वचः श्रुत्वा ममायं तनयस् त्व् इति ॥ उपगम्य शनैः स्कन्दम् आहाहं जननी तव ॥ अथ सप्तर्षयः श्रुत्वा जातं पुत्रं महौजसम् ॥ तत्यजुः षट् तदा पत्नीर् विना देवीम् अरुन्धतीम् ॥ षड्भिर् एव तदा जातम् आहुस् तद् वनवासिनः ॥ सप्तर्षीन् आह च स्वाहा मम पुत्रो ऽयम् इत्य् उत ॥ अहं जाने नैतद् एवम् इति राजन् पुनः पुनः ॥ विश्वामित्रस् तु कृत्वेष्टिं सप्तर्षीणां महामुनिः ॥ पावकं कामसंतप्तम् अदृष्टः पृष्ठतो ऽन्वगात् ॥ तत् तेन निखिलं सर्वम् अवबुद्धं यथातथम् ॥ विश्वामित्रस् तु प्रथमं कुमारं शरणं गतः ॥ स्तवं दिव्यं संप्रचक्रे महासेनस्य चापि सः ॥ मङ्गलानि च सर्वाणि कौमाराणि त्रयोदश ॥ जातकर्मादिकास् तस्य क्रियाश् चक्रे महामुनिः ॥ षड्वक्त्रस्य तु माहात्म्यं कुक्कुटस्य च साधनम् ॥ शक्त्या देव्याः साधनं च तथा पारिषदाम् अपि ॥ विश्वामित्रश् चकारैतत् कर्म लोकहिताय वै ॥ तस्माद् ऋषिः कुमारस्य विश्वामित्रो ऽभवत् प्रियः ॥ अन्वजानाच् च स्वाहाया रूपान्यत्वं महामुनिः ॥ अब्रवीच् च मुनीन् सर्वान् नापराध्यन्ति वै स्त्रियः ॥ श्रुत्वा तु तत्त्वतस् तस्मात् ते पत्नीः सर्वतो ऽत्यजन् ॥mārkaṇḍeya uvāca ṛṣayas tu mahāghorān dṛṣṭvotpātān pṛthagvidhān || akurvañ śāntim udvignā lokānāṃ lokabhāvanāḥ || nivasanti vane ye tu tasmiṃś caitrarathe janāḥ || te 'bruvann eṣa no 'narthaḥ pāvakenāhṛto mahān || saṃgamya ṣaḍbhiḥ patnībhiḥ saptarṣīṇām iti sma ha || apare garuḍīm āhus tvayānartho 'yam āhṛtaḥ || yair dṛṣṭā sā tadā devī tasyā rūpeṇa gacchatī || na tu tat svāhayā karma kṛtaṃ jānāti vai janaḥ || suparṇī tu vacaḥ śrutvā mamāyaṃ tanayas tv iti || upagamya śanaiḥ skandam āhāhaṃ jananī tava || atha saptarṣayaḥ śrutvā jātaṃ putraṃ mahaujasam || tatyajuḥ ṣaṭ tadā patnīr vinā devīm arundhatīm || ṣaḍbhir eva tadā jātam āhus tad vanavāsinaḥ || saptarṣīn āha ca svāhā mama putro 'yam ity uta || ahaṃ jāne naitad evam iti rājan punaḥ punaḥ || viśvāmitras tu kṛtveṣṭiṃ saptarṣīṇāṃ mahāmuniḥ || pāvakaṃ kāmasaṃtaptam adṛṣṭaḥ pṛṣṭhato 'nvagāt || tat tena nikhilaṃ sarvam avabuddhaṃ yathātatham || viśvāmitras tu prathamaṃ kumāraṃ śaraṇaṃ gataḥ || stavaṃ divyaṃ saṃpracakre mahāsenasya cāpi saḥ || maṅgalāni ca sarvāṇi kaumārāṇi trayodaśa || jātakarmādikās tasya kriyāś cakre mahāmuniḥ || ṣaḍvaktrasya tu māhātmyaṃ kukkuṭasya ca sādhanam || śaktyā devyāḥ sādhanaṃ ca tathā pāriṣadām api || viśvāmitraś cakāraitat karma lokahitāya vai || tasmād ṛṣiḥ kumārasya viśvāmitro 'bhavat priyaḥ || anvajānāc ca svāhāyā rūpānyatvaṃ mahāmuniḥ || abravīc ca munīn sarvān nāparādhyanti vai striyaḥ || śrutvā tu tattvatas tasmāt te patnīḥ sarvato 'tyajan ||Риши, увидев страшные знамения, совершают умиротворение для миров; жители Чайтраратхи обвиняют Агни и жен шести риши, другие обвиняют гаруди, не зная о поступке Свахи; Супарни говорит Сканде, что она его мать; семь риши, услышав о сыне, оставляют шесть жен, кроме Арундхати; Сваха снова и снова говорит, что ребенок ее, но ей не верят; Вишвамитра, незаметно следовавший за Агни после ишти, знает все как было, первым принимает прибежище у Кумары, составляет божественный гимн Махасене, совершает тринадцать обрядов Кумары от джата-кармы, устанавливает величие шестиликого, петуха, шакти и паришад; он говорит риши, что женщины не виноваты, но они все равно оставляют жен.

Translation

Риши, увидев разные страшные знамения, встревоженно совершили умиротворение ради миров. Жители леса Чайтраратхи говорили: «Это великое бедствие принес Павака, соединившись с шестью женами семи риши». Другие, видевшие богиню в образе гаруди, говорили: «Это бедствие принесла ты». Но никто не знал, что дело совершила Сваха. Супарни, услышав эти слова, подошла к Сканде и сказала: «Это мой сын; я твоя мать». Услышав, что родился сын великой силы, семь риши оставили шесть жен, кроме богини Арундхати. Люди говорили, что он рожден шестью; Сваха снова и снова говорила семи риши: «Это мой сын, я знаю, что все было не так», но ей не верили. Вишвамитра, совершив ишти, незаметно шел за Агни, сожженным желанием, и узнал все как было. Он первым принял прибежище у Кумары, составил божественный гимн Махасене, совершил все тринадцать каумара-мангал, начиная с джата-кармы, и ради блага мира установил величие шестиликого, петуха, шакти и паришад. Поэтому Вишвамитра стал дорог Кумаре. Он признал изменение образов Свахи и сказал всем муни: «Женщины не виноваты». Но, услышав истину, они все равно полностью оставили жен».

Commentary

Даже когда истина открыта, общественное подозрение уже наносит рану. Рассказ строго выделяет невиновность жен риши и особую чистоту Арундхати.

Version

72036f2448d0 · published Jun 18, 2026, 6:40:37 AM UTC