Mahabharata 3.225.9-20

Devanāgarī

कथं नु सत्यः शुचिर् आर्यवृत्तो; ज्येष्ठः सुतानां मम धर्मराजः ॥
अजातशत्रुः पृथिवीतलस्थः; शेते पुरा राङ्कवकूटशायी ॥
प्रबोध्यते मागधसूतपूगैर्; नित्यं स्तुवद्भिः स्वयम् इन्द्रकल्पः ॥
पतत्रिसंघैः स जघन्यरात्रे; प्रबोध्यते नूनम् इडातलस्थः ॥
कथं नु वातातपकर्शिताङ्गो; वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः ॥
शेते पृथिव्याम् अतथोचिताङ्गः; कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः ॥
तथार्जुनः सुकुमारो मनस्वी; वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः ॥
विदूयमानैर् इव सर्वगात्रैर्; ध्रुवं न शेते वसतीर् अमर्षात् ॥
यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च; भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तान् ॥
विनिःश्वसन् सर्प इवोग्रतेजा; ध्रुवं न शेते वसतीर् अमर्षात् ॥
तथा यमौ चाप्य् असुखौ सुखार्हौ; समृद्धरूपाव् अमरौ दिवीव ॥
प्रजागरस्थौ ध्रुवम् अप्रशान्तौ; धर्मेण सत्येन च वार्यमाणौ ॥
समीरणेनापि समो बलेन; समीरणस्यैव सुतो बलीयान् ॥
स धर्मपाशेन सितोग्रतेजा; ध्रुवं विनिःश्वस्य सहत्य् अमर्षम् ॥
स चापि भूमौ परिवर्तमानो; वधं सुतानां मम काङ्क्षमाणः ॥
सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः; कालं प्रतीक्षत्य् अधिको रणे ऽन्यैः ॥
अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या; दुःशासनो यत् परुषाण्य् अवोचत् ॥
तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं; दहन्ति मर्माग्निर् इवेन्धनानि ॥
न पापकं ध्यास्यति धर्मपुत्रो; धनंजयश् चाप्य् अनुवर्तते तम् ॥
अरण्यवासेन विवर्धते तु; भीमस्य कोपो ऽग्निर् इवानिलेन ॥
स तेन कोपेन विदीर्यमाणः; करं करेणाभिनिपीड्य वीरः ॥
विनिःश्वसत्य् उष्णम् अतीव घोरं; दहन्न् इवेमान् मम पुत्रपौत्रान् ॥
गाण्डीवधन्वा च वृकोदरश् च; संरम्भिणाव् अन्तककालकल्पौ ॥
न शेषयेतां युधि शत्रुसेनां; शरान् किरन्ताव् अशनिप्रकाशान् ॥

Transliteration (IAST)

kathaṃ nu satyaḥ śucir āryavṛtto; jyeṣṭhaḥ sutānāṃ mama dharmarājaḥ ||
ajātaśatruḥ pṛthivītalasthaḥ; śete purā rāṅkavakūṭaśāyī ||
prabodhyate māgadhasūtapūgair; nityaṃ stuvadbhiḥ svayam indrakalpaḥ ||
patatrisaṃghaiḥ sa jaghanyarātre; prabodhyate nūnam iḍātalasthaḥ ||
kathaṃ nu vātātapakarśitāṅgo; vṛkodaraḥ kopapariplutāṅgaḥ ||
śete pṛthivyām atathocitāṅgaḥ; kṛṣṇāsamakṣaṃ vasudhātalasthaḥ ||
tathārjunaḥ sukumāro manasvī; vaśe sthito dharmasutasya rājñaḥ ||
vidūyamānair iva sarvagātrair; dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt ||
yamau ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca; bhīmaṃ ca dṛṣṭvā sukhaviprayuktān ||
viniḥśvasan sarpa ivogratejā; dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt ||
tathā yamau cāpy asukhau sukhārhau; samṛddharūpāv amarau divīva ||
prajāgarasthau dhruvam apraśāntau; dharmeṇa satyena ca vāryamāṇau ||
samīraṇenāpi samo balena; samīraṇasyaiva suto balīyān ||
sa dharmapāśena sitogratejā; dhruvaṃ viniḥśvasya sahaty amarṣam ||
sa cāpi bhūmau parivartamāno; vadhaṃ sutānāṃ mama kāṅkṣamāṇaḥ ||
satyena dharmeṇa ca vāryamāṇaḥ; kālaṃ pratīkṣaty adhiko raṇe 'nyaiḥ ||
ajātaśatrau tu jite nikṛtyā; duḥśāsano yat paruṣāṇy avocat ||
tāni praviṣṭāni vṛkodarāṅgaṃ; dahanti marmāgnir ivendhanāni ||
na pāpakaṃ dhyāsyati dharmaputro; dhanaṃjayaś cāpy anuvartate tam ||
araṇyavāsena vivardhate tu; bhīmasya kopo 'gnir ivānilena ||
sa tena kopena vidīryamāṇaḥ; karaṃ kareṇābhinipīḍya vīraḥ ||
viniḥśvasaty uṣṇam atīva ghoraṃ; dahann ivemān mama putrapautrān ||
gāṇḍīvadhanvā ca vṛkodaraś ca; saṃrambhiṇāv antakakālakalpau ||
na śeṣayetāṃ yudhi śatrusenāṃ; śarān kirantāv aśaniprakāśān ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

कथं नु सत्यः शुचिर् आर्यवृत्तो; ज्येष्ठः सुतानां मम धर्मराजः ॥ अजातशत्रुः पृथिवीतलस्थः; शेते पुरा राङ्कवकूटशायी ॥ प्रबोध्यते मागधसूतपूगैर्; नित्यं स्तुवद्भिः स्वयम् इन्द्रकल्पः ॥ पतत्रिसंघैः स जघन्यरात्रे; प्रबोध्यते नूनम् इडातलस्थः ॥ कथं नु वातातपकर्शिताङ्गो; वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः ॥ शेते पृथिव्याम् अतथोचिताङ्गः; कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः ॥ तथार्जुनः सुकुमारो मनस्वी; वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः ॥ विदूयमानैर् इव सर्वगात्रैर्; ध्रुवं न शेते वसतीर् अमर्षात् ॥ यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च; भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तान् ॥ विनिःश्वसन् सर्प इवोग्रतेजा; ध्रुवं न शेते वसतीर् अमर्षात् ॥ तथा यमौ चाप्य् असुखौ सुखार्हौ; समृद्धरूपाव् अमरौ दिवीव ॥ प्रजागरस्थौ ध्रुवम् अप्रशान्तौ; धर्मेण सत्येन च वार्यमाणौ ॥ समीरणेनापि समो बलेन; समीरणस्यैव सुतो बलीयान् ॥ स धर्मपाशेन सितोग्रतेजा; ध्रुवं विनिःश्वस्य सहत्य् अमर्षम् ॥ स चापि भूमौ परिवर्तमानो; वधं सुतानां मम काङ्क्षमाणः ॥ सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः; कालं प्रतीक्षत्य् अधिको रणे ऽन्यैः ॥ अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या; दुःशासनो यत् परुषाण्य् अवोचत् ॥ तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं; दहन्ति मर्माग्निर् इवेन्धनानि ॥ न पापकं ध्यास्यति धर्मपुत्रो; धनंजयश् चाप्य् अनुवर्तते तम् ॥ अरण्यवासेन विवर्धते तु; भीमस्य कोपो ऽग्निर् इवानिलेन ॥ स तेन कोपेन विदीर्यमाणः; करं करेणाभिनिपीड्य वीरः ॥ विनिःश्वसत्य् उष्णम् अतीव घोरं; दहन्न् इवेमान् मम पुत्रपौत्रान् ॥ गाण्डीवधन्वा च वृकोदरश् च; संरम्भिणाव् अन्तककालकल्पौ ॥ न शेषयेतां युधि शत्रुसेनां; शरान् किरन्ताव् अशनिप्रकाशान् ॥kathaṃ nu satyaḥ śucir āryavṛtto; jyeṣṭhaḥ sutānāṃ mama dharmarājaḥ || ajātaśatruḥ pṛthivītalasthaḥ; śete purā rāṅkavakūṭaśāyī || prabodhyate māgadhasūtapūgair; nityaṃ stuvadbhiḥ svayam indrakalpaḥ || patatrisaṃghaiḥ sa jaghanyarātre; prabodhyate nūnam iḍātalasthaḥ || kathaṃ nu vātātapakarśitāṅgo; vṛkodaraḥ kopapariplutāṅgaḥ || śete pṛthivyām atathocitāṅgaḥ; kṛṣṇāsamakṣaṃ vasudhātalasthaḥ || tathārjunaḥ sukumāro manasvī; vaśe sthito dharmasutasya rājñaḥ || vidūyamānair iva sarvagātrair; dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt || yamau ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca; bhīmaṃ ca dṛṣṭvā sukhaviprayuktān || viniḥśvasan sarpa ivogratejā; dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt || tathā yamau cāpy asukhau sukhārhau; samṛddharūpāv amarau divīva || prajāgarasthau dhruvam apraśāntau; dharmeṇa satyena ca vāryamāṇau || samīraṇenāpi samo balena; samīraṇasyaiva suto balīyān || sa dharmapāśena sitogratejā; dhruvaṃ viniḥśvasya sahaty amarṣam || sa cāpi bhūmau parivartamāno; vadhaṃ sutānāṃ mama kāṅkṣamāṇaḥ || satyena dharmeṇa ca vāryamāṇaḥ; kālaṃ pratīkṣaty adhiko raṇe 'nyaiḥ || ajātaśatrau tu jite nikṛtyā; duḥśāsano yat paruṣāṇy avocat || tāni praviṣṭāni vṛkodarāṅgaṃ; dahanti marmāgnir ivendhanāni || na pāpakaṃ dhyāsyati dharmaputro; dhanaṃjayaś cāpy anuvartate tam || araṇyavāsena vivardhate tu; bhīmasya kopo 'gnir ivānilena || sa tena kopena vidīryamāṇaḥ; karaṃ kareṇābhinipīḍya vīraḥ || viniḥśvasaty uṣṇam atīva ghoraṃ; dahann ivemān mama putrapautrān || gāṇḍīvadhanvā ca vṛkodaraś ca; saṃrambhiṇāv antakakālakalpau || na śeṣayetāṃ yudhi śatrusenāṃ; śarān kirantāv aśaniprakāśān ||Дхритараштра скорбит: как правдивый, чистый, благородный и старший сын Дхармараджа лежит на земле, хотя прежде спал на дорогих покрывалах; как тот, кого будили магадхи и суты, теперь пробуждается от птиц; как Бхима, иссушенный ветром и солнцем и полный гнева, лежит на земле перед Кришной; как мягкий и разумный Арджуна, подчиненный Юдхиштхире, мучится всем телом и не спит от негодования; как близнецы, Кришна, Юдхиштхира и Бхима, лишенные счастья, бодрствуют, удерживаемые дхармой и истиной; сын Ветра терпит гнев, связанный узами дхармы, желая смерти его сыновьям и ожидая времени; оскорбления Духшасаны вошли в тело Бхимы и жгут его как огонь в сердце; Дхармапутра не замыслит зла, Дхананджая следует ему, но гнев Бхимы растет от лесной жизни как огонь от ветра, и Бхима с Арджуной не оставили бы в бою вражеское войско.

Translation

Дхритараштра сказал: «Как правдивый, чистый, благородный, старший из моих сыновей, Дхармараджа Аджаташатру, лежит теперь на земле, хотя прежде спал на драгоценных покрывалах? Тот, подобный Индре, кого ежедневно будили толпы магадхов и сут, теперь, наверное, в конце ночи пробуждается от птичьих стай, лежа на земле. Как Врикодара, иссушенный ветром и солнцем, тело которого переполнено гневом, лежит на земле перед Кришной, хотя его тело не создано для этого? И Арджуна, мягкий и разумный, стоящий под властью царя, сына Дхармы, наверное, не спит ночами от негодования, будто все его члены терзаются. Увидев близнецов, Кришну, Юдхиштхиру и Бхиму, лишенных счастья, этот страшносильный, вздыхая как змей, наверное, не спит ночами от гнева. И близнецы, достойные счастья, прекрасные и подобные бессмертным в небе, наверное, бодрствуют без покоя, удерживаемые дхармой и истиной. Сын Ветра, равный ветру силой и превосходящий его, связанный узами дхармы, наверное, вздыхая, терпит свой страшный гнев. Переворачиваясь на земле и желая смерти моим сыновьям, он, удерживаемый истиной и дхармой, ждет времени, превосходя прочих в бою. Грубые слова, которые Духшасана произнес, когда Аджаташатру был побежден обманом, вошли в тело Врикодары и жгут его жизненные места, как внутренний огонь - топливо. Дхармапутра не станет замышлять греха, и Дхананджая следует ему; но от лесного пребывания гнев Бхимы растет, как огонь от ветра. Разъяренные Бхима и Арджуна, с Гандивой в руках, подобные концу времени, не оставили бы в бою вражеского войска, осыпая его стрелами, сверкающими как молнии».

Commentary

Старый царь боится не внешней силы Пандавов, а накопленного плода адхармы. Сдержанный Бхима страшнее немедленного гнева.

Version

9704e0f05eaa · published Jun 18, 2026, 6:49:32 AM UTC