Mahabharata 3.225.21-31

Devanāgarī

दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रो; दुःशासनश् चापि सुमन्दचेताः ॥
मधु प्रपश्यन्ति न तु प्रपातं; वृकोदरं चैव धनंजयं च ॥
शुभाशुभं पुरुषः कर्म कृत्वा; प्रतीक्षते तस्य फलं स्म कर्ता ॥
स तेन युज्यत्य् अवशः फलेन; मोक्षः कथं स्यात् पुरुषस्य तस्मात् ॥
क्षेत्रे सुकृष्टे ह्य् उपिते च बीजे; देवे च वर्षत्य् ऋतुकालयुक्तम् ॥
न स्यात् फलं तस्य कुतः प्रसिद्धिर्; अन्यत्र दैवाद् इति चिन्तयामि ॥
कृतं मताक्षेण यथा न साधु; साधुप्रवृत्तेन च पाण्डवेन ॥
मया च दुष्पुत्रवशानुगेन; यथा कुरूणाम् अयम् अन्तकालः ॥
ध्रुवं प्रवास्यत्य् असमीरितो ऽपि; ध्रुवं प्रजास्यत्य् उत गर्भिणी या ॥
ध्रुवं दिनादौ रजनीप्रणाशस्; तथा क्षपादौ च दिनप्रणाशः ॥
क्रियेत कस्मान् न परे च कुर्युर्; वित्तं न दद्युः पुरुषाः कथं चित् ॥
प्राप्यार्थकालं च भवेद् अनर्थः; कथं नु तत् स्याद् इति तत् कुतः स्यात् ॥
कथं न भिद्येत न च स्रवेत; न च प्रसिच्येद् इति रक्षितव्यम् ॥
अरक्ष्यमाणः शतधा विशीर्येद्; ध्रुवं न नाशो ऽस्ति कृतस्य लोके ॥
गतो ह्य् अरण्याद् अपि शक्रलोकं; धनंजयः पश्यत वीर्यम् अस्य ॥
अस्त्राणि दिव्यानि चतुर्विधानि; ज्ञात्वा पुनर् लोकम् इमं प्रपन्नः ॥
स्वर्गं हि गत्वा सशरीर एव; को मानुषः पुनर् आगन्तुम् इच्छेत् ॥
अन्यत्र कालोपहतान् अनेकान्; समीक्षमाणस् तु कुरून् मुमूर्षून् ॥
धनुर्ग्राहश् चार्जुनः सव्यसाची; धनुश् च तद् गाण्डिवं लोकसारम् ॥
अस्त्राणि दिव्यानि च तानि तस्य; त्रयस्य तेजः प्रसहेत को नु ॥
निशम्य तद् वचनं पार्थिवस्य; दुर्योधनो रहिते सौबलश् च ॥
अबोधयत् कर्णम् उपेत्य सर्वं; स चाप्य् अहृष्टो ऽभवद् अल्पचेताः ॥

Transliteration (IAST)

duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputro; duḥśāsanaś cāpi sumandacetāḥ ||
madhu prapaśyanti na tu prapātaṃ; vṛkodaraṃ caiva dhanaṃjayaṃ ca ||
śubhāśubhaṃ puruṣaḥ karma kṛtvā; pratīkṣate tasya phalaṃ sma kartā ||
sa tena yujyaty avaśaḥ phalena; mokṣaḥ kathaṃ syāt puruṣasya tasmāt ||
kṣetre sukṛṣṭe hy upite ca bīje; deve ca varṣaty ṛtukālayuktam ||
na syāt phalaṃ tasya kutaḥ prasiddhir; anyatra daivād iti cintayāmi ||
kṛtaṃ matākṣeṇa yathā na sādhu; sādhupravṛttena ca pāṇḍavena ||
mayā ca duṣputravaśānugena; yathā kurūṇām ayam antakālaḥ ||
dhruvaṃ pravāsyaty asamīrito 'pi; dhruvaṃ prajāsyaty uta garbhiṇī yā ||
dhruvaṃ dinādau rajanīpraṇāśas; tathā kṣapādau ca dinapraṇāśaḥ ||
kriyeta kasmān na pare ca kuryur; vittaṃ na dadyuḥ puruṣāḥ kathaṃ cit ||
prāpyārthakālaṃ ca bhaved anarthaḥ; kathaṃ nu tat syād iti tat kutaḥ syāt ||
kathaṃ na bhidyeta na ca sraveta; na ca prasicyed iti rakṣitavyam ||
arakṣyamāṇaḥ śatadhā viśīryed; dhruvaṃ na nāśo 'sti kṛtasya loke ||
gato hy araṇyād api śakralokaṃ; dhanaṃjayaḥ paśyata vīryam asya ||
astrāṇi divyāni caturvidhāni; jñātvā punar lokam imaṃ prapannaḥ ||
svargaṃ hi gatvā saśarīra eva; ko mānuṣaḥ punar āgantum icchet ||
anyatra kālopahatān anekān; samīkṣamāṇas tu kurūn mumūrṣūn ||
dhanurgrāhaś cārjunaḥ savyasācī; dhanuś ca tad gāṇḍivaṃ lokasāram ||
astrāṇi divyāni ca tāni tasya; trayasya tejaḥ prasaheta ko nu ||
niśamya tad vacanaṃ pārthivasya; duryodhano rahite saubalaś ca ||
abodhayat karṇam upetya sarvaṃ; sa cāpy ahṛṣṭo 'bhavad alpacetāḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रो; दुःशासनश् चापि सुमन्दचेताः ॥ मधु प्रपश्यन्ति न तु प्रपातं; वृकोदरं चैव धनंजयं च ॥ शुभाशुभं पुरुषः कर्म कृत्वा; प्रतीक्षते तस्य फलं स्म कर्ता ॥ स तेन युज्यत्य् अवशः फलेन; मोक्षः कथं स्यात् पुरुषस्य तस्मात् ॥ क्षेत्रे सुकृष्टे ह्य् उपिते च बीजे; देवे च वर्षत्य् ऋतुकालयुक्तम् ॥ न स्यात् फलं तस्य कुतः प्रसिद्धिर्; अन्यत्र दैवाद् इति चिन्तयामि ॥ कृतं मताक्षेण यथा न साधु; साधुप्रवृत्तेन च पाण्डवेन ॥ मया च दुष्पुत्रवशानुगेन; यथा कुरूणाम् अयम् अन्तकालः ॥ ध्रुवं प्रवास्यत्य् असमीरितो ऽपि; ध्रुवं प्रजास्यत्य् उत गर्भिणी या ॥ ध्रुवं दिनादौ रजनीप्रणाशस्; तथा क्षपादौ च दिनप्रणाशः ॥ क्रियेत कस्मान् न परे च कुर्युर्; वित्तं न दद्युः पुरुषाः कथं चित् ॥ प्राप्यार्थकालं च भवेद् अनर्थः; कथं नु तत् स्याद् इति तत् कुतः स्यात् ॥ कथं न भिद्येत न च स्रवेत; न च प्रसिच्येद् इति रक्षितव्यम् ॥ अरक्ष्यमाणः शतधा विशीर्येद्; ध्रुवं न नाशो ऽस्ति कृतस्य लोके ॥ गतो ह्य् अरण्याद् अपि शक्रलोकं; धनंजयः पश्यत वीर्यम् अस्य ॥ अस्त्राणि दिव्यानि चतुर्विधानि; ज्ञात्वा पुनर् लोकम् इमं प्रपन्नः ॥ स्वर्गं हि गत्वा सशरीर एव; को मानुषः पुनर् आगन्तुम् इच्छेत् ॥ अन्यत्र कालोपहतान् अनेकान्; समीक्षमाणस् तु कुरून् मुमूर्षून् ॥ धनुर्ग्राहश् चार्जुनः सव्यसाची; धनुश् च तद् गाण्डिवं लोकसारम् ॥ अस्त्राणि दिव्यानि च तानि तस्य; त्रयस्य तेजः प्रसहेत को नु ॥ निशम्य तद् वचनं पार्थिवस्य; दुर्योधनो रहिते सौबलश् च ॥ अबोधयत् कर्णम् उपेत्य सर्वं; स चाप्य् अहृष्टो ऽभवद् अल्पचेताः ॥duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputro; duḥśāsanaś cāpi sumandacetāḥ || madhu prapaśyanti na tu prapātaṃ; vṛkodaraṃ caiva dhanaṃjayaṃ ca || śubhāśubhaṃ puruṣaḥ karma kṛtvā; pratīkṣate tasya phalaṃ sma kartā || sa tena yujyaty avaśaḥ phalena; mokṣaḥ kathaṃ syāt puruṣasya tasmāt || kṣetre sukṛṣṭe hy upite ca bīje; deve ca varṣaty ṛtukālayuktam || na syāt phalaṃ tasya kutaḥ prasiddhir; anyatra daivād iti cintayāmi || kṛtaṃ matākṣeṇa yathā na sādhu; sādhupravṛttena ca pāṇḍavena || mayā ca duṣputravaśānugena; yathā kurūṇām ayam antakālaḥ || dhruvaṃ pravāsyaty asamīrito 'pi; dhruvaṃ prajāsyaty uta garbhiṇī yā || dhruvaṃ dinādau rajanīpraṇāśas; tathā kṣapādau ca dinapraṇāśaḥ || kriyeta kasmān na pare ca kuryur; vittaṃ na dadyuḥ puruṣāḥ kathaṃ cit || prāpyārthakālaṃ ca bhaved anarthaḥ; kathaṃ nu tat syād iti tat kutaḥ syāt || kathaṃ na bhidyeta na ca sraveta; na ca prasicyed iti rakṣitavyam || arakṣyamāṇaḥ śatadhā viśīryed; dhruvaṃ na nāśo 'sti kṛtasya loke || gato hy araṇyād api śakralokaṃ; dhanaṃjayaḥ paśyata vīryam asya || astrāṇi divyāni caturvidhāni; jñātvā punar lokam imaṃ prapannaḥ || svargaṃ hi gatvā saśarīra eva; ko mānuṣaḥ punar āgantum icchet || anyatra kālopahatān anekān; samīkṣamāṇas tu kurūn mumūrṣūn || dhanurgrāhaś cārjunaḥ savyasācī; dhanuś ca tad gāṇḍivaṃ lokasāram || astrāṇi divyāni ca tāni tasya; trayasya tejaḥ prasaheta ko nu || niśamya tad vacanaṃ pārthivasya; duryodhano rahite saubalaś ca || abodhayat karṇam upetya sarvaṃ; sa cāpy ahṛṣṭo 'bhavad alpacetāḥ ||Dhritarashtra says that Duryodhana, Shakuni, the charioteer's son, and Duhshasana look at the honey but not the precipice — at Bhima and Dhananjaya; whoever does good or evil awaits its fruit, and a man is helplessly bound to the fruit of his deed; even a well-plowed field with seed sown and timely rain may yield no fruit, by fate alone; he admits that the game of dice, the noble Pandava, and he himself, having yielded to his wicked son, brought about this hour of the end of the Kurus; just as birth, pregnancy, and the alternation of day and night are inevitable, so is the fruit of a deed inevitable; Arjuna was in the world of Shakra, obtained four kinds of divine weapons, and returned, though what man would wish to leave heaven except one who sees the Kurus stricken by time and ready to die? Who could withstand the power of Arjuna, Gandiva, and the divine weapons? Hearing this, Duryodhana and Shakuni privately told everything to Karna, but he, feeble-minded, was not glad.

Translation

'Duryodhana, Shakuni, the charioteer's son, and Duhshasana, feeble-minded, see the honey but not the precipice — Vrikodara and Dhananjaya. Having performed a good or evil deed, a man awaits its fruit; helpless, he becomes bound to that fruit. How then shall he be freed from it? If a field is well plowed, the seed sown, and the god sends rain at the proper season, yet there is no fruit — whence comes success? I think: only from fate. It was not right, what was done in the game of dice; the Pandava, for his part, acted nobly. I, who yielded to the will of my wicked son, acted in such a way that this has become the hour of the end of the Kurus. What is not driven onward surely departs on its own; a pregnant woman surely gives birth; at the start of day, night surely perishes, and at the start of night, day perishes. Why should one man do a thing and another not do it? Why would men, for no reason at all, give up their wealth? When the moment for a purpose arrives, misfortune may follow — how could that be, and whence would it come? How may a thing not break, not leak, not spill? This is what must be guarded; unguarded, it will fall to pieces a hundredfold. In this world nothing that has been done ever vanishes. Dhananjaya, even from the forest, went to the world of Shakra — behold his valor. Having learned the four kinds of divine weapons, he has returned again to this world. What man, having entered heaven in this very body, would wish to come back again, except one who sees the many Kurus, stricken by time and longing to die? Arjuna the bowman, Savyasachin, his bow Gandiva, the essence of the world, and those divine weapons — who could withstand the power of these three?' Hearing these words of the king, Duryodhana and the son of Subala, in private, told everything to Karna; and he, feeble-minded, was not glad.'

Commentary

Here sounds a clear formula of karma: what is done does not vanish. But knowledge without resolve to correct the wrong remains mere fear.

Version

eaed14d667b9 · published Jul 16, 2026, 5:23:50 PM UTC

Available inRUEN