Mahabharata 3.225.21-31

Devanāgarī

दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रो; दुःशासनश् चापि सुमन्दचेताः ॥
मधु प्रपश्यन्ति न तु प्रपातं; वृकोदरं चैव धनंजयं च ॥
शुभाशुभं पुरुषः कर्म कृत्वा; प्रतीक्षते तस्य फलं स्म कर्ता ॥
स तेन युज्यत्य् अवशः फलेन; मोक्षः कथं स्यात् पुरुषस्य तस्मात् ॥
क्षेत्रे सुकृष्टे ह्य् उपिते च बीजे; देवे च वर्षत्य् ऋतुकालयुक्तम् ॥
न स्यात् फलं तस्य कुतः प्रसिद्धिर्; अन्यत्र दैवाद् इति चिन्तयामि ॥
कृतं मताक्षेण यथा न साधु; साधुप्रवृत्तेन च पाण्डवेन ॥
मया च दुष्पुत्रवशानुगेन; यथा कुरूणाम् अयम् अन्तकालः ॥
ध्रुवं प्रवास्यत्य् असमीरितो ऽपि; ध्रुवं प्रजास्यत्य् उत गर्भिणी या ॥
ध्रुवं दिनादौ रजनीप्रणाशस्; तथा क्षपादौ च दिनप्रणाशः ॥
क्रियेत कस्मान् न परे च कुर्युर्; वित्तं न दद्युः पुरुषाः कथं चित् ॥
प्राप्यार्थकालं च भवेद् अनर्थः; कथं नु तत् स्याद् इति तत् कुतः स्यात् ॥
कथं न भिद्येत न च स्रवेत; न च प्रसिच्येद् इति रक्षितव्यम् ॥
अरक्ष्यमाणः शतधा विशीर्येद्; ध्रुवं न नाशो ऽस्ति कृतस्य लोके ॥
गतो ह्य् अरण्याद् अपि शक्रलोकं; धनंजयः पश्यत वीर्यम् अस्य ॥
अस्त्राणि दिव्यानि चतुर्विधानि; ज्ञात्वा पुनर् लोकम् इमं प्रपन्नः ॥
स्वर्गं हि गत्वा सशरीर एव; को मानुषः पुनर् आगन्तुम् इच्छेत् ॥
अन्यत्र कालोपहतान् अनेकान्; समीक्षमाणस् तु कुरून् मुमूर्षून् ॥
धनुर्ग्राहश् चार्जुनः सव्यसाची; धनुश् च तद् गाण्डिवं लोकसारम् ॥
अस्त्राणि दिव्यानि च तानि तस्य; त्रयस्य तेजः प्रसहेत को नु ॥
निशम्य तद् वचनं पार्थिवस्य; दुर्योधनो रहिते सौबलश् च ॥
अबोधयत् कर्णम् उपेत्य सर्वं; स चाप्य् अहृष्टो ऽभवद् अल्पचेताः ॥

Transliteration (IAST)

duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputro; duḥśāsanaś cāpi sumandacetāḥ ||
madhu prapaśyanti na tu prapātaṃ; vṛkodaraṃ caiva dhanaṃjayaṃ ca ||
śubhāśubhaṃ puruṣaḥ karma kṛtvā; pratīkṣate tasya phalaṃ sma kartā ||
sa tena yujyaty avaśaḥ phalena; mokṣaḥ kathaṃ syāt puruṣasya tasmāt ||
kṣetre sukṛṣṭe hy upite ca bīje; deve ca varṣaty ṛtukālayuktam ||
na syāt phalaṃ tasya kutaḥ prasiddhir; anyatra daivād iti cintayāmi ||
kṛtaṃ matākṣeṇa yathā na sādhu; sādhupravṛttena ca pāṇḍavena ||
mayā ca duṣputravaśānugena; yathā kurūṇām ayam antakālaḥ ||
dhruvaṃ pravāsyaty asamīrito 'pi; dhruvaṃ prajāsyaty uta garbhiṇī yā ||
dhruvaṃ dinādau rajanīpraṇāśas; tathā kṣapādau ca dinapraṇāśaḥ ||
kriyeta kasmān na pare ca kuryur; vittaṃ na dadyuḥ puruṣāḥ kathaṃ cit ||
prāpyārthakālaṃ ca bhaved anarthaḥ; kathaṃ nu tat syād iti tat kutaḥ syāt ||
kathaṃ na bhidyeta na ca sraveta; na ca prasicyed iti rakṣitavyam ||
arakṣyamāṇaḥ śatadhā viśīryed; dhruvaṃ na nāśo 'sti kṛtasya loke ||
gato hy araṇyād api śakralokaṃ; dhanaṃjayaḥ paśyata vīryam asya ||
astrāṇi divyāni caturvidhāni; jñātvā punar lokam imaṃ prapannaḥ ||
svargaṃ hi gatvā saśarīra eva; ko mānuṣaḥ punar āgantum icchet ||
anyatra kālopahatān anekān; samīkṣamāṇas tu kurūn mumūrṣūn ||
dhanurgrāhaś cārjunaḥ savyasācī; dhanuś ca tad gāṇḍivaṃ lokasāram ||
astrāṇi divyāni ca tāni tasya; trayasya tejaḥ prasaheta ko nu ||
niśamya tad vacanaṃ pārthivasya; duryodhano rahite saubalaś ca ||
abodhayat karṇam upetya sarvaṃ; sa cāpy ahṛṣṭo 'bhavad alpacetāḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रो; दुःशासनश् चापि सुमन्दचेताः ॥ मधु प्रपश्यन्ति न तु प्रपातं; वृकोदरं चैव धनंजयं च ॥ शुभाशुभं पुरुषः कर्म कृत्वा; प्रतीक्षते तस्य फलं स्म कर्ता ॥ स तेन युज्यत्य् अवशः फलेन; मोक्षः कथं स्यात् पुरुषस्य तस्मात् ॥ क्षेत्रे सुकृष्टे ह्य् उपिते च बीजे; देवे च वर्षत्य् ऋतुकालयुक्तम् ॥ न स्यात् फलं तस्य कुतः प्रसिद्धिर्; अन्यत्र दैवाद् इति चिन्तयामि ॥ कृतं मताक्षेण यथा न साधु; साधुप्रवृत्तेन च पाण्डवेन ॥ मया च दुष्पुत्रवशानुगेन; यथा कुरूणाम् अयम् अन्तकालः ॥ ध्रुवं प्रवास्यत्य् असमीरितो ऽपि; ध्रुवं प्रजास्यत्य् उत गर्भिणी या ॥ ध्रुवं दिनादौ रजनीप्रणाशस्; तथा क्षपादौ च दिनप्रणाशः ॥ क्रियेत कस्मान् न परे च कुर्युर्; वित्तं न दद्युः पुरुषाः कथं चित् ॥ प्राप्यार्थकालं च भवेद् अनर्थः; कथं नु तत् स्याद् इति तत् कुतः स्यात् ॥ कथं न भिद्येत न च स्रवेत; न च प्रसिच्येद् इति रक्षितव्यम् ॥ अरक्ष्यमाणः शतधा विशीर्येद्; ध्रुवं न नाशो ऽस्ति कृतस्य लोके ॥ गतो ह्य् अरण्याद् अपि शक्रलोकं; धनंजयः पश्यत वीर्यम् अस्य ॥ अस्त्राणि दिव्यानि चतुर्विधानि; ज्ञात्वा पुनर् लोकम् इमं प्रपन्नः ॥ स्वर्गं हि गत्वा सशरीर एव; को मानुषः पुनर् आगन्तुम् इच्छेत् ॥ अन्यत्र कालोपहतान् अनेकान्; समीक्षमाणस् तु कुरून् मुमूर्षून् ॥ धनुर्ग्राहश् चार्जुनः सव्यसाची; धनुश् च तद् गाण्डिवं लोकसारम् ॥ अस्त्राणि दिव्यानि च तानि तस्य; त्रयस्य तेजः प्रसहेत को नु ॥ निशम्य तद् वचनं पार्थिवस्य; दुर्योधनो रहिते सौबलश् च ॥ अबोधयत् कर्णम् उपेत्य सर्वं; स चाप्य् अहृष्टो ऽभवद् अल्पचेताः ॥duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputro; duḥśāsanaś cāpi sumandacetāḥ || madhu prapaśyanti na tu prapātaṃ; vṛkodaraṃ caiva dhanaṃjayaṃ ca || śubhāśubhaṃ puruṣaḥ karma kṛtvā; pratīkṣate tasya phalaṃ sma kartā || sa tena yujyaty avaśaḥ phalena; mokṣaḥ kathaṃ syāt puruṣasya tasmāt || kṣetre sukṛṣṭe hy upite ca bīje; deve ca varṣaty ṛtukālayuktam || na syāt phalaṃ tasya kutaḥ prasiddhir; anyatra daivād iti cintayāmi || kṛtaṃ matākṣeṇa yathā na sādhu; sādhupravṛttena ca pāṇḍavena || mayā ca duṣputravaśānugena; yathā kurūṇām ayam antakālaḥ || dhruvaṃ pravāsyaty asamīrito 'pi; dhruvaṃ prajāsyaty uta garbhiṇī yā || dhruvaṃ dinādau rajanīpraṇāśas; tathā kṣapādau ca dinapraṇāśaḥ || kriyeta kasmān na pare ca kuryur; vittaṃ na dadyuḥ puruṣāḥ kathaṃ cit || prāpyārthakālaṃ ca bhaved anarthaḥ; kathaṃ nu tat syād iti tat kutaḥ syāt || kathaṃ na bhidyeta na ca sraveta; na ca prasicyed iti rakṣitavyam || arakṣyamāṇaḥ śatadhā viśīryed; dhruvaṃ na nāśo 'sti kṛtasya loke || gato hy araṇyād api śakralokaṃ; dhanaṃjayaḥ paśyata vīryam asya || astrāṇi divyāni caturvidhāni; jñātvā punar lokam imaṃ prapannaḥ || svargaṃ hi gatvā saśarīra eva; ko mānuṣaḥ punar āgantum icchet || anyatra kālopahatān anekān; samīkṣamāṇas tu kurūn mumūrṣūn || dhanurgrāhaś cārjunaḥ savyasācī; dhanuś ca tad gāṇḍivaṃ lokasāram || astrāṇi divyāni ca tāni tasya; trayasya tejaḥ prasaheta ko nu || niśamya tad vacanaṃ pārthivasya; duryodhano rahite saubalaś ca || abodhayat karṇam upetya sarvaṃ; sa cāpy ahṛṣṭo 'bhavad alpacetāḥ ||Дхритараштра говорит, что Дурьодхана, Шакуни, Сын возничего и Духшасана смотрят на мед, но не на пропасть — на Бхиму и Дхананджаю; совершивший добро или зло ждет его плода, и человек беспомощно соединяется с плодом своего поступка; даже хорошо вспаханное поле с семенем и своевременным дождем может не дать плода только по судьбе; он признает, что игра в кости, благой Пандава и он сам, подчинившийся дурному сыну, стали временем конца Куру; как неизбежны роды, беременность и смена дня и ночи, так неизбежен плод дела; Арджуна был в мире Шакры, получил четыре вида божественного оружия и вернулся, хотя кто из людей захотел бы уйти из неба, кроме того, кто видит Куру, пораженных временем и готовых умереть; кто выдержит силу Арджуны, Гандивы и дивных оружий? Услышав это, Дурьодхана и Шакуни втайне рассказали все Карне, но тот, маломысленный, не обрадовался.

Translation

«Дурьодхана, Шакуни, сын возничего и Духшасана, маломысленные, видят мед, но не видят пропасть - Врикодару и Дхананджаю. Совершив благой или дурной поступок, человек ждет его плода; беспомощный, он соединяется с этим плодом. Как же он освободится от него? Если поле хорошо вспахано, семя посеяно и бог вовремя проливает дождь, а плода нет, откуда успех? Я думаю: только от судьбы. Нехорошо было сделано в игре в кости; Пандава же поступал благородно. Я, подчинившийся дурному сыну, поступил так, что это стало временем конца Куру. Неподгоняемое непременно уходит, беременная непременно рожает; в начале дня гибнет ночь, а в начале ночи гибнет день. Почему бы одному не сделать, а другому не сделать? Почему люди ни за что не отдали бы богатство? Когда приходит время цели, может стать беда; откуда это берется? Как не дать разбиться, потечь и пролиться - это надо охранять; неохраняемое распадется на сотню частей. В мире нет исчезновения сделанного. Дхананджая, даже из леса, ушел в мир Шакры; посмотрите на его доблесть. Узнав четыре вида божественного оружия, он снова вернулся в этот мир. Какой человек, войдя на небо в этом же теле, захотел бы вернуться, кроме того, кто видит многих Куру, пораженных временем и желающих умереть? Лучник Арджуна, Савьясачин, его Гандива, опора мира, и эти божественные оружия: кто выдержит силу этих троих?» Услышав эти слова царя, Дурьодхана и Саубала в уединении сообщили все Карне; и тот, маломысленный, не был рад».

Commentary

Здесь звучит ясная формула кармы: сделанное не исчезает. Но знание без решимости исправить зло остается только страхом.

Version

05553ef2a1ff · published Jun 18, 2026, 6:49:32 AM UTC