Mahabharata 3.228.6-17

Devanāgarī

धृतराष्ट्र उवाच
मृगया शोभना तात गवां च समवेक्षणम् ॥
विश्रम्भस् तु न गन्तव्यो बल्लवानाम् इति स्मरे ॥
ते तु तत्र नरव्याघ्राः समीप इति नः श्रुतम् ॥
अतो नाभ्यनुजानामि गमनं तत्र वः स्वयम् ॥
छद्मना निर्जितास् ते हि कर्शिताश् च महावने ॥
तपोनित्याश् च राधेय समर्थाश् च महारथाः ॥
धर्मराजो न संक्रुध्येद् भीमसेनस् त्व् अमर्षणः ॥
यज्ञसेनस्य दुहिता तेज एव तु केवलम् ॥
यूयं चाप्य् अपराध्येयुर् दर्पमोहसमन्विताः ॥
ततो विनिर्दहेयुस् ते तपसा हि समन्विताः ॥
अथ वा सायुधा वीरा मन्युनाभिपरिप्लुताः ॥
सहिता बद्धनिस्त्रिंशा दहेयुः शस्त्रतेजसा ॥
अथ यूयं बहुत्वात् तान् आरभध्वं कथं चन ॥
अनार्यं परमं तत् स्याद् अशक्यं तच् च मे मतम् ॥
उषितो हि महाबाहुर् इन्द्रलोके धनंजयः ॥
दिव्यान्य् अस्त्राण्य् अवाप्याथ ततः प्रत्यागतो वनम् ॥
अकृतास्त्रेण पृथिवी जिता बीभत्सुना पुरा ॥
किं पुनः स कृतास्त्रो ऽद्य न हन्याद् वो महारथः ॥
अथ वा मद्वचः श्रुत्वा तत्र यत्ता भविष्यथ ॥
उद्विग्नवासो विश्रम्भाद् दुःखं तत्र भविष्यति ॥
अथ वा सैनिकाः के चिद् अपकुर्युर् युधिष्ठिरे ॥
तद् अबुद्धिकृतं कर्म दोषम् उत्पादयेच् च वः ॥
तस्माद् गच्छन्तु पुरुषाः स्मारणायाप्तकारिणः ॥
न स्वयं तत्र गमनं रोचये तव भारत ॥

Transliteration (IAST)

dhṛtarāṣṭra uvāca
mṛgayā śobhanā tāta gavāṃ ca samavekṣaṇam ||
viśrambhas tu na gantavyo ballavānām iti smare ||
te tu tatra naravyāghrāḥ samīpa iti naḥ śrutam ||
ato nābhyanujānāmi gamanaṃ tatra vaḥ svayam ||
chadmanā nirjitās te hi karśitāś ca mahāvane ||
taponityāś ca rādheya samarthāś ca mahārathāḥ ||
dharmarājo na saṃkrudhyed bhīmasenas tv amarṣaṇaḥ ||
yajñasenasya duhitā teja eva tu kevalam ||
yūyaṃ cāpy aparādhyeyur darpamohasamanvitāḥ ||
tato vinirdaheyus te tapasā hi samanvitāḥ ||
atha vā sāyudhā vīrā manyunābhipariplutāḥ ||
sahitā baddhanistriṃśā daheyuḥ śastratejasā ||
atha yūyaṃ bahutvāt tān ārabhadhvaṃ kathaṃ cana ||
anāryaṃ paramaṃ tat syād aśakyaṃ tac ca me matam ||
uṣito hi mahābāhur indraloke dhanaṃjayaḥ ||
divyāny astrāṇy avāpyātha tataḥ pratyāgato vanam ||
akṛtāstreṇa pṛthivī jitā bībhatsunā purā ||
kiṃ punaḥ sa kṛtāstro 'dya na hanyād vo mahārathaḥ ||
atha vā madvacaḥ śrutvā tatra yattā bhaviṣyatha ||
udvignavāso viśrambhād duḥkhaṃ tatra bhaviṣyati ||
atha vā sainikāḥ ke cid apakuryur yudhiṣṭhire ||
tad abuddhikṛtaṃ karma doṣam utpādayec ca vaḥ ||
tasmād gacchantu puruṣāḥ smāraṇāyāptakāriṇaḥ ||
na svayaṃ tatra gamanaṃ rocaye tava bhārata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

धृतराष्ट्र उवाच मृगया शोभना तात गवां च समवेक्षणम् ॥ विश्रम्भस् तु न गन्तव्यो बल्लवानाम् इति स्मरे ॥ ते तु तत्र नरव्याघ्राः समीप इति नः श्रुतम् ॥ अतो नाभ्यनुजानामि गमनं तत्र वः स्वयम् ॥ छद्मना निर्जितास् ते हि कर्शिताश् च महावने ॥ तपोनित्याश् च राधेय समर्थाश् च महारथाः ॥ धर्मराजो न संक्रुध्येद् भीमसेनस् त्व् अमर्षणः ॥ यज्ञसेनस्य दुहिता तेज एव तु केवलम् ॥ यूयं चाप्य् अपराध्येयुर् दर्पमोहसमन्विताः ॥ ततो विनिर्दहेयुस् ते तपसा हि समन्विताः ॥ अथ वा सायुधा वीरा मन्युनाभिपरिप्लुताः ॥ सहिता बद्धनिस्त्रिंशा दहेयुः शस्त्रतेजसा ॥ अथ यूयं बहुत्वात् तान् आरभध्वं कथं चन ॥ अनार्यं परमं तत् स्याद् अशक्यं तच् च मे मतम् ॥ उषितो हि महाबाहुर् इन्द्रलोके धनंजयः ॥ दिव्यान्य् अस्त्राण्य् अवाप्याथ ततः प्रत्यागतो वनम् ॥ अकृतास्त्रेण पृथिवी जिता बीभत्सुना पुरा ॥ किं पुनः स कृतास्त्रो ऽद्य न हन्याद् वो महारथः ॥ अथ वा मद्वचः श्रुत्वा तत्र यत्ता भविष्यथ ॥ उद्विग्नवासो विश्रम्भाद् दुःखं तत्र भविष्यति ॥ अथ वा सैनिकाः के चिद् अपकुर्युर् युधिष्ठिरे ॥ तद् अबुद्धिकृतं कर्म दोषम् उत्पादयेच् च वः ॥ तस्माद् गच्छन्तु पुरुषाः स्मारणायाप्तकारिणः ॥ न स्वयं तत्र गमनं रोचये तव भारत ॥dhṛtarāṣṭra uvāca mṛgayā śobhanā tāta gavāṃ ca samavekṣaṇam || viśrambhas tu na gantavyo ballavānām iti smare || te tu tatra naravyāghrāḥ samīpa iti naḥ śrutam || ato nābhyanujānāmi gamanaṃ tatra vaḥ svayam || chadmanā nirjitās te hi karśitāś ca mahāvane || taponityāś ca rādheya samarthāś ca mahārathāḥ || dharmarājo na saṃkrudhyed bhīmasenas tv amarṣaṇaḥ || yajñasenasya duhitā teja eva tu kevalam || yūyaṃ cāpy aparādhyeyur darpamohasamanvitāḥ || tato vinirdaheyus te tapasā hi samanvitāḥ || atha vā sāyudhā vīrā manyunābhipariplutāḥ || sahitā baddhanistriṃśā daheyuḥ śastratejasā || atha yūyaṃ bahutvāt tān ārabhadhvaṃ kathaṃ cana || anāryaṃ paramaṃ tat syād aśakyaṃ tac ca me matam || uṣito hi mahābāhur indraloke dhanaṃjayaḥ || divyāny astrāṇy avāpyātha tataḥ pratyāgato vanam || akṛtāstreṇa pṛthivī jitā bībhatsunā purā || kiṃ punaḥ sa kṛtāstro 'dya na hanyād vo mahārathaḥ || atha vā madvacaḥ śrutvā tatra yattā bhaviṣyatha || udvignavāso viśrambhād duḥkhaṃ tatra bhaviṣyati || atha vā sainikāḥ ke cid apakuryur yudhiṣṭhire || tad abuddhikṛtaṃ karma doṣam utpādayec ca vaḥ || tasmād gacchantu puruṣāḥ smāraṇāyāptakāriṇaḥ || na svayaṃ tatra gamanaṃ rocaye tava bhārata ||Дхритараштра отвечает, что охота и осмотр коров хороши, но пастухам нельзя слишком доверяться; он слышал, что рядом находятся эти тигры среди людей, поэтому сам не разрешает им идти туда; Пандавы побеждены обманом, измучены, но всегда в тапасе и являются сильными великими колесничими; Дхармараджа может не гневаться, но Бхима нетерпелив, а дочь Яджнясены — само пламя; Дурьодхана и спутники могут, будучи гордыми, провиниться, и Пандавы сожгут их тапасом или оружием; нападать числом на них было бы неарийским и невозможным; Арджуна жил в мире Индры, получил божественное оружие, и если он раньше покорил землю без такого оружия, тем более теперь может уничтожить их; даже если они будут осторожны, жизнь в тревоге будет тяжелой, а ошибка воинов против Юдхиштхиры принесет им вину; поэтому пусть идут надежные люди для пересчета, а самому Дурьодхане он не одобряет поездку.

Translation

Дхритараштра сказал: «Охота хороша, сын, и осмотр коров тоже, но, помню, не следует слишком доверяться пастухам. Мы слышали, что те тигры среди людей находятся поблизости; поэтому я сам не разрешаю вам идти туда. Они побеждены обманом, истощены в великом лесу, постоянно заняты тапасом, но они сильны и великие колесничие. Дхармараджа может не разгневаться, но Бхимасена нетерпелив, а дочь Яджнясены - одно пламя. Вы же, исполненные гордости и заблуждения, можете снова провиниться; тогда они сожгут вас, ибо исполнены тапаса. Или же эти вооруженные герои, переполненные гневом, вместе и с мечами на поясе сожгут вас сиянием оружия. Если вы из-за многочисленности как-нибудь нападете на них, это будет предельно неарийским; и, по моему мнению, это невозможно. Великий Арджуна жил в мире Индры, получил божественные оружия и вернулся в лес. Когда Бибхатсу еще не имел этих оружий, он прежде покорил землю; что же теперь, вооруженный ими, не убьет он вас, великий колесничий? Или, услышав мои слова, вы будете там осторожны; но тревожная жизнь от недоверия будет там тяжелой. Или какие-нибудь воины причинят вред Юдхиштхире; этот поступок, совершенный без разума, породит вам вину. Поэтому пусть идут надежные люди для пересчета; самому тебе, Бхарата, идти туда я не одобряю».

Commentary

Дхритараштра говорит здесь здраво: он видит и силу Пандавов, и нравственную опасность собственного сына. Но видение еще не стало решением.

Version

baae41d9a791 · published Jun 18, 2026, 6:49:32 AM UTC