Mahabharata 3.228.18-29

Devanāgarī

शकुनिर् उवाच
धर्मज्ञः पाण्डवो ज्येष्ठः प्रतिज्ञातं च संसदि ॥
तेन द्वादश वर्षाणि वस्तव्यानीति भारत ॥
अनुवृत्ताश् च ते सर्वे पाण्डवा धर्मचारिणः ॥
युधिष्ठिरश् च कौन्तेयो न नः कोपं करिष्यति ॥
मृगयां चैव नो गन्तुम् इच्छा संवर्धते भृशम् ॥
स्मारणं च चिकीर्षामो न तु पाण्डवदर्शनम् ॥
न चानार्यसमाचारः कश् चित् तत्र भविष्यति ॥
न च तत्र गमिष्यामो यत्र तेषां प्रतिश्रयः ॥
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तः शकुनिना धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ॥
दुर्योधनं सहामात्यम् अनुजज्ञे न कामतः ॥
अनुज्ञातस् तु गान्धारिः कर्णेन सहितस् तदा ॥
निर्ययौ भरतश्रेष्ठो बलेन महता वृतः ॥
दुःशासनेन च तथा सौबलेन च देविना ॥
संवृतो भ्रातृभिश् चान्यैः स्त्रीभिश् चापि सहस्रशः ॥
तं निर्यान्तं महाबाहुं द्रष्टुं द्वैतवनं सरः ॥
पौराश् चानुययुः सर्वे सहदारा वनं च तत् ॥
अष्टौ रथसहस्राणि त्रीणि नागायुतानि च ॥
पत्तयो बहुसाहस्रा हयाश् च नवतिः शताः ॥
शकटापणवेश्याश् च वणिजो बन्दिनस् तथा ॥
नराश् च मृगयाशीलाः शतशो ऽथ सहस्रशः ॥
ततः प्रयाणे नृपतेः सुमहान् अभवत् स्वनः ॥
प्रावृषीव महावायोर् उद्धतस्य विशां पते ॥
गव्यूतिमात्रे न्यवसद् राजा दुर्योधनस् तदा ॥
प्रयातो वाहनैः सर्वैस् ततो द्वैतवनं सरः ॥

Transliteration (IAST)

śakunir uvāca
dharmajñaḥ pāṇḍavo jyeṣṭhaḥ pratijñātaṃ ca saṃsadi ||
tena dvādaśa varṣāṇi vastavyānīti bhārata ||
anuvṛttāś ca te sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ ||
yudhiṣṭhiraś ca kaunteyo na naḥ kopaṃ kariṣyati ||
mṛgayāṃ caiva no gantum icchā saṃvardhate bhṛśam ||
smāraṇaṃ ca cikīrṣāmo na tu pāṇḍavadarśanam ||
na cānāryasamācāraḥ kaś cit tatra bhaviṣyati ||
na ca tatra gamiṣyāmo yatra teṣāṃ pratiśrayaḥ ||
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktaḥ śakuninā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ ||
duryodhanaṃ sahāmātyam anujajñe na kāmataḥ ||
anujñātas tu gāndhāriḥ karṇena sahitas tadā ||
niryayau bharataśreṣṭho balena mahatā vṛtaḥ ||
duḥśāsanena ca tathā saubalena ca devinā ||
saṃvṛto bhrātṛbhiś cānyaiḥ strībhiś cāpi sahasraśaḥ ||
taṃ niryāntaṃ mahābāhuṃ draṣṭuṃ dvaitavanaṃ saraḥ ||
paurāś cānuyayuḥ sarve sahadārā vanaṃ ca tat ||
aṣṭau rathasahasrāṇi trīṇi nāgāyutāni ca ||
pattayo bahusāhasrā hayāś ca navatiḥ śatāḥ ||
śakaṭāpaṇaveśyāś ca vaṇijo bandinas tathā ||
narāś ca mṛgayāśīlāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ ||
tataḥ prayāṇe nṛpateḥ sumahān abhavat svanaḥ ||
prāvṛṣīva mahāvāyor uddhatasya viśāṃ pate ||
gavyūtimātre nyavasad rājā duryodhanas tadā ||
prayāto vāhanaiḥ sarvais tato dvaitavanaṃ saraḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

शकुनिर् उवाच धर्मज्ञः पाण्डवो ज्येष्ठः प्रतिज्ञातं च संसदि ॥ तेन द्वादश वर्षाणि वस्तव्यानीति भारत ॥ अनुवृत्ताश् च ते सर्वे पाण्डवा धर्मचारिणः ॥ युधिष्ठिरश् च कौन्तेयो न नः कोपं करिष्यति ॥ मृगयां चैव नो गन्तुम् इच्छा संवर्धते भृशम् ॥ स्मारणं च चिकीर्षामो न तु पाण्डवदर्शनम् ॥ न चानार्यसमाचारः कश् चित् तत्र भविष्यति ॥ न च तत्र गमिष्यामो यत्र तेषां प्रतिश्रयः ॥ वैशंपायन उवाच एवम् उक्तः शकुनिना धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ॥ दुर्योधनं सहामात्यम् अनुजज्ञे न कामतः ॥ अनुज्ञातस् तु गान्धारिः कर्णेन सहितस् तदा ॥ निर्ययौ भरतश्रेष्ठो बलेन महता वृतः ॥ दुःशासनेन च तथा सौबलेन च देविना ॥ संवृतो भ्रातृभिश् चान्यैः स्त्रीभिश् चापि सहस्रशः ॥ तं निर्यान्तं महाबाहुं द्रष्टुं द्वैतवनं सरः ॥ पौराश् चानुययुः सर्वे सहदारा वनं च तत् ॥ अष्टौ रथसहस्राणि त्रीणि नागायुतानि च ॥ पत्तयो बहुसाहस्रा हयाश् च नवतिः शताः ॥ शकटापणवेश्याश् च वणिजो बन्दिनस् तथा ॥ नराश् च मृगयाशीलाः शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ ततः प्रयाणे नृपतेः सुमहान् अभवत् स्वनः ॥ प्रावृषीव महावायोर् उद्धतस्य विशां पते ॥ गव्यूतिमात्रे न्यवसद् राजा दुर्योधनस् तदा ॥ प्रयातो वाहनैः सर्वैस् ततो द्वैतवनं सरः ॥śakunir uvāca dharmajñaḥ pāṇḍavo jyeṣṭhaḥ pratijñātaṃ ca saṃsadi || tena dvādaśa varṣāṇi vastavyānīti bhārata || anuvṛttāś ca te sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ || yudhiṣṭhiraś ca kaunteyo na naḥ kopaṃ kariṣyati || mṛgayāṃ caiva no gantum icchā saṃvardhate bhṛśam || smāraṇaṃ ca cikīrṣāmo na tu pāṇḍavadarśanam || na cānāryasamācāraḥ kaś cit tatra bhaviṣyati || na ca tatra gamiṣyāmo yatra teṣāṃ pratiśrayaḥ || vaiśaṃpāyana uvāca evam uktaḥ śakuninā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ || duryodhanaṃ sahāmātyam anujajñe na kāmataḥ || anujñātas tu gāndhāriḥ karṇena sahitas tadā || niryayau bharataśreṣṭho balena mahatā vṛtaḥ || duḥśāsanena ca tathā saubalena ca devinā || saṃvṛto bhrātṛbhiś cānyaiḥ strībhiś cāpi sahasraśaḥ || taṃ niryāntaṃ mahābāhuṃ draṣṭuṃ dvaitavanaṃ saraḥ || paurāś cānuyayuḥ sarve sahadārā vanaṃ ca tat || aṣṭau rathasahasrāṇi trīṇi nāgāyutāni ca || pattayo bahusāhasrā hayāś ca navatiḥ śatāḥ || śakaṭāpaṇaveśyāś ca vaṇijo bandinas tathā || narāś ca mṛgayāśīlāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ || tataḥ prayāṇe nṛpateḥ sumahān abhavat svanaḥ || prāvṛṣīva mahāvāyor uddhatasya viśāṃ pate || gavyūtimātre nyavasad rājā duryodhanas tadā || prayāto vāhanaiḥ sarvais tato dvaitavanaṃ saraḥ ||Шакуни отвечает, что старший Пандава знает дхарму и в собрании обещал жить двенадцать лет в лесу; все Пандавы следуют дхарме, и Юдхиштхира не разгневается; они хотят идти на охоту и пересчет, а не смотреть на Пандавов, и не пойдут туда, где их убежище; Дхритараштра, услышав Шакуни, не по желанию разрешает Дурьодхане с советниками; Дурьодхана с Карной выходит, окруженный большим войском, Духшасаной, Саубалой, братьями и тысячами женщин; горожане с семьями следуют смотреть озеро Двайтавана; с ним идут восемь тысяч колесниц, тридцать тысяч слонов, много пеших, девять тысяч коней, повозки, лавки, блудницы, торговцы, певцы и охотники; шум похода подобен реву великого ветра в сезон дождей, и царь останавливается в одной говьюти от озера Двайтавана.

Translation

Шакуни сказал: «Старший Пандава знает дхарму. В собрании он дал обещание, что двенадцать лет они должны жить в лесу. Все Пандавы следуют ему, эти хранители дхармы; Юдхиштхира, сын Кунти, не разгневается на нас. Наше желание идти на охоту сильно выросло; мы хотим совершить пересчет, а не увидеть Пандавов. Никакого неарийского поступка там не будет, и мы не пойдем туда, где их убежище». Так сказал Шакуни, и Дхритараштра, владыка людей, не по своему желанию разрешил Дурьодхане с советниками. Получив разрешение, сын Гандхари вместе с Карной вышел, окруженный великой силой, с Духшасаной, Саубалой, другими братьями и тысячами женщин. Все горожане с женами последовали за могучим, чтобы увидеть озеро Двайтавана и тот лес. Восемь тысяч колесниц, тридцать тысяч слонов, многие тысячи пеших и девять тысяч коней, повозки, лавки, блудницы, торговцы, певцы и сотни и тысячи охотников двинулись вместе. Когда царь выступил, поднялся великий шум, как от могучего ветра в сезон дождей. Пройдя со всеми повозками, царь Дурьодхана остановился в одной говьюти от озера Двайтавана».

Commentary

Дхритараштра уступает не потому, что убежден, а потому что слаб. Так дурной замысел получает царскую печать.

Version

9054b316fbf8 · published Jun 18, 2026, 6:49:32 AM UTC