Mahabharata 3.232.1-18

Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
अस्मान् अभिगतांस् तात भयार्ताञ् शरणैषिणः ॥
कौरवान् विषमप्राप्तान् कथं ब्रूयास् त्वम् ईदृशम् ॥
भवन्ति भेदा ज्ञातीनां कलहाश् च वृकोदर ॥
प्रसक्तानि च वैराणि ज्ञातिधर्मो न नश्यति ॥
यदा तु कश् चिज् ज्ञातीनां बाह्यः प्रार्थयते कुलम् ॥
न मर्षयन्ति तत् सन्तो बाह्येनाभिप्रमर्षणम् ॥
जानाति ह्य् एष दुर्बुद्धिर् अस्मान् इह चिरोषितान् ॥
स एष परिभूयास्मान् अकार्षीद् इदम् अप्रियम् ॥
दुर्योधनस्य ग्रहणाद् गन्धर्वेण बलाद् रणे ॥
स्त्रीणां बाह्याभिमर्शाच् च हतं भवति नः कुलम् ॥
शरणं च प्रपन्नानां त्राणार्थं च कुलस्य नः ॥
उत्तिष्ठध्वं नरव्याघ्राः सज्जीभवत माचिरम् ॥
अर्जुनश् च यमौ चैव त्वं च भीमापराजितः ॥
मोक्षयध्वं धार्तराष्ट्रं ह्रियमाणं सुयोधनम् ॥
एते रथा नरव्याघ्राः सर्वशस्त्रसमन्विताः ॥
इन्द्रसेनादिभिः सूतैः संयताः कनकध्वजाः ॥
एतान् आस्थाय वै तात गन्धर्वान् योद्धुम् आहवे ॥
सुयोधनस्य मोक्षाय प्रयतध्वम् अतन्द्रिताः ॥
य एव कश् चिद् राजन्यः शरणार्थम् इहागतम् ॥
परं शक्त्याभिरक्षेत किं पुनस् त्वं वृकोदर ॥
क इहान्यो भवेत् त्राणम् अभिधावेति चोदितः ॥
प्राञ्जलिं शरणापन्नं दृष्ट्वा शत्रुम् अपि ध्रुवम् ॥
वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च पाण्डव ॥
शत्रोश् च मोक्षणं क्लेशात् त्रीणि चैकं च तत् समम् ॥
किं ह्य् अभ्यधिकम् एतस्माद् यद् आपन्नः सुयोधनः ॥
त्वद्बाहुबलम् आश्रित्य जीवितं परिमार्गति ॥
स्वयम् एव प्रधावेयं यदि न स्याद् वृकोदर ॥
विततो ऽयं क्रतुर् वीर न हि मे ऽत्र विचारणा ॥
साम्नैव तु यथा भीम मोक्षयेथाः सुयोधनम् ॥
तथा सर्वैर् उपायैस् त्वं यतेथाः कुरुनन्दन ॥
न साम्ना प्रतिपद्येत यदि गन्धर्वराड् असौ ॥
पराक्रमेण मृदुना मोक्षयेथाः सुयोधनम् ॥
अथासौ मृदुयुद्धेन न मुञ्चेद् भीम कौरवान् ॥
सर्वोपायैर् विमोच्यास् ते निगृह्य परिपन्थिनः ॥
एतावद् धि मया शक्यं संदेष्टुं वै वृकोदर ॥
वैताने कर्मणि तते वर्तमाने च भारत ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
asmān abhigatāṃs tāta bhayārtāñ śaraṇaiṣiṇaḥ ||
kauravān viṣamaprāptān kathaṃ brūyās tvam īdṛśam ||
bhavanti bhedā jñātīnāṃ kalahāś ca vṛkodara ||
prasaktāni ca vairāṇi jñātidharmo na naśyati ||
yadā tu kaś cij jñātīnāṃ bāhyaḥ prārthayate kulam ||
na marṣayanti tat santo bāhyenābhipramarṣaṇam ||
jānāti hy eṣa durbuddhir asmān iha ciroṣitān ||
sa eṣa paribhūyāsmān akārṣīd idam apriyam ||
duryodhanasya grahaṇād gandharveṇa balād raṇe ||
strīṇāṃ bāhyābhimarśāc ca hataṃ bhavati naḥ kulam ||
śaraṇaṃ ca prapannānāṃ trāṇārthaṃ ca kulasya naḥ ||
uttiṣṭhadhvaṃ naravyāghrāḥ sajjībhavata māciram ||
arjunaś ca yamau caiva tvaṃ ca bhīmāparājitaḥ ||
mokṣayadhvaṃ dhārtarāṣṭraṃ hriyamāṇaṃ suyodhanam ||
ete rathā naravyāghrāḥ sarvaśastrasamanvitāḥ ||
indrasenādibhiḥ sūtaiḥ saṃyatāḥ kanakadhvajāḥ ||
etān āsthāya vai tāta gandharvān yoddhum āhave ||
suyodhanasya mokṣāya prayatadhvam atandritāḥ ||
ya eva kaś cid rājanyaḥ śaraṇārtham ihāgatam ||
paraṃ śaktyābhirakṣeta kiṃ punas tvaṃ vṛkodara ||
ka ihānyo bhavet trāṇam abhidhāveti coditaḥ ||
prāñjaliṃ śaraṇāpannaṃ dṛṣṭvā śatrum api dhruvam ||
varapradānaṃ rājyaṃ ca putrajanma ca pāṇḍava ||
śatroś ca mokṣaṇaṃ kleśāt trīṇi caikaṃ ca tat samam ||
kiṃ hy abhyadhikam etasmād yad āpannaḥ suyodhanaḥ ||
tvadbāhubalam āśritya jīvitaṃ parimārgati ||
svayam eva pradhāveyaṃ yadi na syād vṛkodara ||
vitato 'yaṃ kratur vīra na hi me 'tra vicāraṇā ||
sāmnaiva tu yathā bhīma mokṣayethāḥ suyodhanam ||
tathā sarvair upāyais tvaṃ yatethāḥ kurunandana ||
na sāmnā pratipadyeta yadi gandharvarāḍ asau ||
parākrameṇa mṛdunā mokṣayethāḥ suyodhanam ||
athāsau mṛduyuddhena na muñced bhīma kauravān ||
sarvopāyair vimocyās te nigṛhya paripanthinaḥ ||
etāvad dhi mayā śakyaṃ saṃdeṣṭuṃ vai vṛkodara ||
vaitāne karmaṇi tate vartamāne ca bhārata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिर उवाच अस्मान् अभिगतांस् तात भयार्ताञ् शरणैषिणः ॥ कौरवान् विषमप्राप्तान् कथं ब्रूयास् त्वम् ईदृशम् ॥ भवन्ति भेदा ज्ञातीनां कलहाश् च वृकोदर ॥ प्रसक्तानि च वैराणि ज्ञातिधर्मो न नश्यति ॥ यदा तु कश् चिज् ज्ञातीनां बाह्यः प्रार्थयते कुलम् ॥ न मर्षयन्ति तत् सन्तो बाह्येनाभिप्रमर्षणम् ॥ जानाति ह्य् एष दुर्बुद्धिर् अस्मान् इह चिरोषितान् ॥ स एष परिभूयास्मान् अकार्षीद् इदम् अप्रियम् ॥ दुर्योधनस्य ग्रहणाद् गन्धर्वेण बलाद् रणे ॥ स्त्रीणां बाह्याभिमर्शाच् च हतं भवति नः कुलम् ॥ शरणं च प्रपन्नानां त्राणार्थं च कुलस्य नः ॥ उत्तिष्ठध्वं नरव्याघ्राः सज्जीभवत माचिरम् ॥ अर्जुनश् च यमौ चैव त्वं च भीमापराजितः ॥ मोक्षयध्वं धार्तराष्ट्रं ह्रियमाणं सुयोधनम् ॥ एते रथा नरव्याघ्राः सर्वशस्त्रसमन्विताः ॥ इन्द्रसेनादिभिः सूतैः संयताः कनकध्वजाः ॥ एतान् आस्थाय वै तात गन्धर्वान् योद्धुम् आहवे ॥ सुयोधनस्य मोक्षाय प्रयतध्वम् अतन्द्रिताः ॥ य एव कश् चिद् राजन्यः शरणार्थम् इहागतम् ॥ परं शक्त्याभिरक्षेत किं पुनस् त्वं वृकोदर ॥ क इहान्यो भवेत् त्राणम् अभिधावेति चोदितः ॥ प्राञ्जलिं शरणापन्नं दृष्ट्वा शत्रुम् अपि ध्रुवम् ॥ वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च पाण्डव ॥ शत्रोश् च मोक्षणं क्लेशात् त्रीणि चैकं च तत् समम् ॥ किं ह्य् अभ्यधिकम् एतस्माद् यद् आपन्नः सुयोधनः ॥ त्वद्बाहुबलम् आश्रित्य जीवितं परिमार्गति ॥ स्वयम् एव प्रधावेयं यदि न स्याद् वृकोदर ॥ विततो ऽयं क्रतुर् वीर न हि मे ऽत्र विचारणा ॥ साम्नैव तु यथा भीम मोक्षयेथाः सुयोधनम् ॥ तथा सर्वैर् उपायैस् त्वं यतेथाः कुरुनन्दन ॥ न साम्ना प्रतिपद्येत यदि गन्धर्वराड् असौ ॥ पराक्रमेण मृदुना मोक्षयेथाः सुयोधनम् ॥ अथासौ मृदुयुद्धेन न मुञ्चेद् भीम कौरवान् ॥ सर्वोपायैर् विमोच्यास् ते निगृह्य परिपन्थिनः ॥ एतावद् धि मया शक्यं संदेष्टुं वै वृकोदर ॥ वैताने कर्मणि तते वर्तमाने च भारत ॥yudhiṣṭhira uvāca asmān abhigatāṃs tāta bhayārtāñ śaraṇaiṣiṇaḥ || kauravān viṣamaprāptān kathaṃ brūyās tvam īdṛśam || bhavanti bhedā jñātīnāṃ kalahāś ca vṛkodara || prasaktāni ca vairāṇi jñātidharmo na naśyati || yadā tu kaś cij jñātīnāṃ bāhyaḥ prārthayate kulam || na marṣayanti tat santo bāhyenābhipramarṣaṇam || jānāti hy eṣa durbuddhir asmān iha ciroṣitān || sa eṣa paribhūyāsmān akārṣīd idam apriyam || duryodhanasya grahaṇād gandharveṇa balād raṇe || strīṇāṃ bāhyābhimarśāc ca hataṃ bhavati naḥ kulam || śaraṇaṃ ca prapannānāṃ trāṇārthaṃ ca kulasya naḥ || uttiṣṭhadhvaṃ naravyāghrāḥ sajjībhavata māciram || arjunaś ca yamau caiva tvaṃ ca bhīmāparājitaḥ || mokṣayadhvaṃ dhārtarāṣṭraṃ hriyamāṇaṃ suyodhanam || ete rathā naravyāghrāḥ sarvaśastrasamanvitāḥ || indrasenādibhiḥ sūtaiḥ saṃyatāḥ kanakadhvajāḥ || etān āsthāya vai tāta gandharvān yoddhum āhave || suyodhanasya mokṣāya prayatadhvam atandritāḥ || ya eva kaś cid rājanyaḥ śaraṇārtham ihāgatam || paraṃ śaktyābhirakṣeta kiṃ punas tvaṃ vṛkodara || ka ihānyo bhavet trāṇam abhidhāveti coditaḥ || prāñjaliṃ śaraṇāpannaṃ dṛṣṭvā śatrum api dhruvam || varapradānaṃ rājyaṃ ca putrajanma ca pāṇḍava || śatroś ca mokṣaṇaṃ kleśāt trīṇi caikaṃ ca tat samam || kiṃ hy abhyadhikam etasmād yad āpannaḥ suyodhanaḥ || tvadbāhubalam āśritya jīvitaṃ parimārgati || svayam eva pradhāveyaṃ yadi na syād vṛkodara || vitato 'yaṃ kratur vīra na hi me 'tra vicāraṇā || sāmnaiva tu yathā bhīma mokṣayethāḥ suyodhanam || tathā sarvair upāyais tvaṃ yatethāḥ kurunandana || na sāmnā pratipadyeta yadi gandharvarāḍ asau || parākrameṇa mṛdunā mokṣayethāḥ suyodhanam || athāsau mṛduyuddhena na muñced bhīma kauravān || sarvopāyair vimocyās te nigṛhya paripanthinaḥ || etāvad dhi mayā śakyaṃ saṃdeṣṭuṃ vai vṛkodara || vaitāne karmaṇi tate vartamāne ca bhārata ||Yudhishthira rebukes Bhima: how can one speak this way of the Kauravas, who have come in fear and are seeking refuge; among kinsmen there are discord and enmity, but the duty of kinship does not perish; when an outside enemy attacks the family, the worthy do not tolerate such an insult; Duryodhana knew they had long dwelt here, yet did an unpleasant deed, but because of his capture and the outsiders' touching of the women their family will be disgraced; for the sake of protecting those who have come for refuge, and for the sake of the family, the Pandavas must swiftly arm themselves and free Suyodhana; any kshatriya must protect one who has come for refuge, even an enemy with joined palms; a boon, a kingdom, the birth of a son, and freeing an enemy from distress are equal; Yudhishthira himself would go, were it not for the current rite; first one must act through peace, then through gentle force, and if the Gandharvas do not release them, free the Kauravas by every means, subduing those who obstruct.

Translation

Yudhishthira said: "Son, how can you speak thus of the Kauravas, who have come to us tormented by fear, seeking refuge, and fallen into distress? Among kinsmen there are divisions, quarrels, and prolonged enmity, Vrikodara, but the duty of kinship does not perish. When someone from outside seeks to harm the family, the worthy do not tolerate the family being trampled by an outsider. This man of evil mind knew that we have long dwelt here, and, scorning us, did us this unpleasant deed. But because of Duryodhana's capture by the Gandharva in battle, and because of the outsiders' touching of the women, our family is struck. For the sake of protecting those who have come for refuge, and for the sake of saving our family, rise up, tigers among men, and make ready swiftly. Arjuna, the twins, and you, unconquered Bhima, free Suyodhana, son of Dhritarashtra, who is being led away. Here are chariots furnished with every weapon, with golden banners, yoked with charioteers headed by Indrasena. Mount them and strive tirelessly to free Suyodhana, fighting the Gandharvas. Every kshatriya should, to the best of his strength, protect one who has come here for refuge; how much more should you, Vrikodara. Who else, seeing even an enemy with joined palms seeking refuge, would not rush to protect him? The giving of a boon, a kingdom, the birth of a son, and the freeing of an enemy from distress -- these three, and this one, are equal. What could be higher than this, that Suyodhana, fallen into distress, seeks his life relying on the strength of your arms? I myself would run to him, Vrikodara, were it not for this rite now under way; here I have no doubt. First, Bhima, strive by every means to free Suyodhana through peace. If the king of the Gandharvas will not agree to peace, free Suyodhana by gentle force. But if even after gentle battle he does not release the Kauravas, they must be freed by every means, subduing those who obstruct. This much alone can I charge you with, Vrikodara, while my rite continues, O Bharata."

Commentary

Yudhishthira here articulates a difficult dharma: an enemy remains a kinsman, and one who comes seeking protection cannot be turned away.

Version

d9f32d1f4eb6 · published Jul 16, 2026, 5:27:10 PM UTC

Available inRUEN