Mahabharata 3.232.1-18

Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
अस्मान् अभिगतांस् तात भयार्ताञ् शरणैषिणः ॥
कौरवान् विषमप्राप्तान् कथं ब्रूयास् त्वम् ईदृशम् ॥
भवन्ति भेदा ज्ञातीनां कलहाश् च वृकोदर ॥
प्रसक्तानि च वैराणि ज्ञातिधर्मो न नश्यति ॥
यदा तु कश् चिज् ज्ञातीनां बाह्यः प्रार्थयते कुलम् ॥
न मर्षयन्ति तत् सन्तो बाह्येनाभिप्रमर्षणम् ॥
जानाति ह्य् एष दुर्बुद्धिर् अस्मान् इह चिरोषितान् ॥
स एष परिभूयास्मान् अकार्षीद् इदम् अप्रियम् ॥
दुर्योधनस्य ग्रहणाद् गन्धर्वेण बलाद् रणे ॥
स्त्रीणां बाह्याभिमर्शाच् च हतं भवति नः कुलम् ॥
शरणं च प्रपन्नानां त्राणार्थं च कुलस्य नः ॥
उत्तिष्ठध्वं नरव्याघ्राः सज्जीभवत माचिरम् ॥
अर्जुनश् च यमौ चैव त्वं च भीमापराजितः ॥
मोक्षयध्वं धार्तराष्ट्रं ह्रियमाणं सुयोधनम् ॥
एते रथा नरव्याघ्राः सर्वशस्त्रसमन्विताः ॥
इन्द्रसेनादिभिः सूतैः संयताः कनकध्वजाः ॥
एतान् आस्थाय वै तात गन्धर्वान् योद्धुम् आहवे ॥
सुयोधनस्य मोक्षाय प्रयतध्वम् अतन्द्रिताः ॥
य एव कश् चिद् राजन्यः शरणार्थम् इहागतम् ॥
परं शक्त्याभिरक्षेत किं पुनस् त्वं वृकोदर ॥
क इहान्यो भवेत् त्राणम् अभिधावेति चोदितः ॥
प्राञ्जलिं शरणापन्नं दृष्ट्वा शत्रुम् अपि ध्रुवम् ॥
वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च पाण्डव ॥
शत्रोश् च मोक्षणं क्लेशात् त्रीणि चैकं च तत् समम् ॥
किं ह्य् अभ्यधिकम् एतस्माद् यद् आपन्नः सुयोधनः ॥
त्वद्बाहुबलम् आश्रित्य जीवितं परिमार्गति ॥
स्वयम् एव प्रधावेयं यदि न स्याद् वृकोदर ॥
विततो ऽयं क्रतुर् वीर न हि मे ऽत्र विचारणा ॥
साम्नैव तु यथा भीम मोक्षयेथाः सुयोधनम् ॥
तथा सर्वैर् उपायैस् त्वं यतेथाः कुरुनन्दन ॥
न साम्ना प्रतिपद्येत यदि गन्धर्वराड् असौ ॥
पराक्रमेण मृदुना मोक्षयेथाः सुयोधनम् ॥
अथासौ मृदुयुद्धेन न मुञ्चेद् भीम कौरवान् ॥
सर्वोपायैर् विमोच्यास् ते निगृह्य परिपन्थिनः ॥
एतावद् धि मया शक्यं संदेष्टुं वै वृकोदर ॥
वैताने कर्मणि तते वर्तमाने च भारत ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
asmān abhigatāṃs tāta bhayārtāñ śaraṇaiṣiṇaḥ ||
kauravān viṣamaprāptān kathaṃ brūyās tvam īdṛśam ||
bhavanti bhedā jñātīnāṃ kalahāś ca vṛkodara ||
prasaktāni ca vairāṇi jñātidharmo na naśyati ||
yadā tu kaś cij jñātīnāṃ bāhyaḥ prārthayate kulam ||
na marṣayanti tat santo bāhyenābhipramarṣaṇam ||
jānāti hy eṣa durbuddhir asmān iha ciroṣitān ||
sa eṣa paribhūyāsmān akārṣīd idam apriyam ||
duryodhanasya grahaṇād gandharveṇa balād raṇe ||
strīṇāṃ bāhyābhimarśāc ca hataṃ bhavati naḥ kulam ||
śaraṇaṃ ca prapannānāṃ trāṇārthaṃ ca kulasya naḥ ||
uttiṣṭhadhvaṃ naravyāghrāḥ sajjībhavata māciram ||
arjunaś ca yamau caiva tvaṃ ca bhīmāparājitaḥ ||
mokṣayadhvaṃ dhārtarāṣṭraṃ hriyamāṇaṃ suyodhanam ||
ete rathā naravyāghrāḥ sarvaśastrasamanvitāḥ ||
indrasenādibhiḥ sūtaiḥ saṃyatāḥ kanakadhvajāḥ ||
etān āsthāya vai tāta gandharvān yoddhum āhave ||
suyodhanasya mokṣāya prayatadhvam atandritāḥ ||
ya eva kaś cid rājanyaḥ śaraṇārtham ihāgatam ||
paraṃ śaktyābhirakṣeta kiṃ punas tvaṃ vṛkodara ||
ka ihānyo bhavet trāṇam abhidhāveti coditaḥ ||
prāñjaliṃ śaraṇāpannaṃ dṛṣṭvā śatrum api dhruvam ||
varapradānaṃ rājyaṃ ca putrajanma ca pāṇḍava ||
śatroś ca mokṣaṇaṃ kleśāt trīṇi caikaṃ ca tat samam ||
kiṃ hy abhyadhikam etasmād yad āpannaḥ suyodhanaḥ ||
tvadbāhubalam āśritya jīvitaṃ parimārgati ||
svayam eva pradhāveyaṃ yadi na syād vṛkodara ||
vitato 'yaṃ kratur vīra na hi me 'tra vicāraṇā ||
sāmnaiva tu yathā bhīma mokṣayethāḥ suyodhanam ||
tathā sarvair upāyais tvaṃ yatethāḥ kurunandana ||
na sāmnā pratipadyeta yadi gandharvarāḍ asau ||
parākrameṇa mṛdunā mokṣayethāḥ suyodhanam ||
athāsau mṛduyuddhena na muñced bhīma kauravān ||
sarvopāyair vimocyās te nigṛhya paripanthinaḥ ||
etāvad dhi mayā śakyaṃ saṃdeṣṭuṃ vai vṛkodara ||
vaitāne karmaṇi tate vartamāne ca bhārata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिर उवाच अस्मान् अभिगतांस् तात भयार्ताञ् शरणैषिणः ॥ कौरवान् विषमप्राप्तान् कथं ब्रूयास् त्वम् ईदृशम् ॥ भवन्ति भेदा ज्ञातीनां कलहाश् च वृकोदर ॥ प्रसक्तानि च वैराणि ज्ञातिधर्मो न नश्यति ॥ यदा तु कश् चिज् ज्ञातीनां बाह्यः प्रार्थयते कुलम् ॥ न मर्षयन्ति तत् सन्तो बाह्येनाभिप्रमर्षणम् ॥ जानाति ह्य् एष दुर्बुद्धिर् अस्मान् इह चिरोषितान् ॥ स एष परिभूयास्मान् अकार्षीद् इदम् अप्रियम् ॥ दुर्योधनस्य ग्रहणाद् गन्धर्वेण बलाद् रणे ॥ स्त्रीणां बाह्याभिमर्शाच् च हतं भवति नः कुलम् ॥ शरणं च प्रपन्नानां त्राणार्थं च कुलस्य नः ॥ उत्तिष्ठध्वं नरव्याघ्राः सज्जीभवत माचिरम् ॥ अर्जुनश् च यमौ चैव त्वं च भीमापराजितः ॥ मोक्षयध्वं धार्तराष्ट्रं ह्रियमाणं सुयोधनम् ॥ एते रथा नरव्याघ्राः सर्वशस्त्रसमन्विताः ॥ इन्द्रसेनादिभिः सूतैः संयताः कनकध्वजाः ॥ एतान् आस्थाय वै तात गन्धर्वान् योद्धुम् आहवे ॥ सुयोधनस्य मोक्षाय प्रयतध्वम् अतन्द्रिताः ॥ य एव कश् चिद् राजन्यः शरणार्थम् इहागतम् ॥ परं शक्त्याभिरक्षेत किं पुनस् त्वं वृकोदर ॥ क इहान्यो भवेत् त्राणम् अभिधावेति चोदितः ॥ प्राञ्जलिं शरणापन्नं दृष्ट्वा शत्रुम् अपि ध्रुवम् ॥ वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च पाण्डव ॥ शत्रोश् च मोक्षणं क्लेशात् त्रीणि चैकं च तत् समम् ॥ किं ह्य् अभ्यधिकम् एतस्माद् यद् आपन्नः सुयोधनः ॥ त्वद्बाहुबलम् आश्रित्य जीवितं परिमार्गति ॥ स्वयम् एव प्रधावेयं यदि न स्याद् वृकोदर ॥ विततो ऽयं क्रतुर् वीर न हि मे ऽत्र विचारणा ॥ साम्नैव तु यथा भीम मोक्षयेथाः सुयोधनम् ॥ तथा सर्वैर् उपायैस् त्वं यतेथाः कुरुनन्दन ॥ न साम्ना प्रतिपद्येत यदि गन्धर्वराड् असौ ॥ पराक्रमेण मृदुना मोक्षयेथाः सुयोधनम् ॥ अथासौ मृदुयुद्धेन न मुञ्चेद् भीम कौरवान् ॥ सर्वोपायैर् विमोच्यास् ते निगृह्य परिपन्थिनः ॥ एतावद् धि मया शक्यं संदेष्टुं वै वृकोदर ॥ वैताने कर्मणि तते वर्तमाने च भारत ॥yudhiṣṭhira uvāca asmān abhigatāṃs tāta bhayārtāñ śaraṇaiṣiṇaḥ || kauravān viṣamaprāptān kathaṃ brūyās tvam īdṛśam || bhavanti bhedā jñātīnāṃ kalahāś ca vṛkodara || prasaktāni ca vairāṇi jñātidharmo na naśyati || yadā tu kaś cij jñātīnāṃ bāhyaḥ prārthayate kulam || na marṣayanti tat santo bāhyenābhipramarṣaṇam || jānāti hy eṣa durbuddhir asmān iha ciroṣitān || sa eṣa paribhūyāsmān akārṣīd idam apriyam || duryodhanasya grahaṇād gandharveṇa balād raṇe || strīṇāṃ bāhyābhimarśāc ca hataṃ bhavati naḥ kulam || śaraṇaṃ ca prapannānāṃ trāṇārthaṃ ca kulasya naḥ || uttiṣṭhadhvaṃ naravyāghrāḥ sajjībhavata māciram || arjunaś ca yamau caiva tvaṃ ca bhīmāparājitaḥ || mokṣayadhvaṃ dhārtarāṣṭraṃ hriyamāṇaṃ suyodhanam || ete rathā naravyāghrāḥ sarvaśastrasamanvitāḥ || indrasenādibhiḥ sūtaiḥ saṃyatāḥ kanakadhvajāḥ || etān āsthāya vai tāta gandharvān yoddhum āhave || suyodhanasya mokṣāya prayatadhvam atandritāḥ || ya eva kaś cid rājanyaḥ śaraṇārtham ihāgatam || paraṃ śaktyābhirakṣeta kiṃ punas tvaṃ vṛkodara || ka ihānyo bhavet trāṇam abhidhāveti coditaḥ || prāñjaliṃ śaraṇāpannaṃ dṛṣṭvā śatrum api dhruvam || varapradānaṃ rājyaṃ ca putrajanma ca pāṇḍava || śatroś ca mokṣaṇaṃ kleśāt trīṇi caikaṃ ca tat samam || kiṃ hy abhyadhikam etasmād yad āpannaḥ suyodhanaḥ || tvadbāhubalam āśritya jīvitaṃ parimārgati || svayam eva pradhāveyaṃ yadi na syād vṛkodara || vitato 'yaṃ kratur vīra na hi me 'tra vicāraṇā || sāmnaiva tu yathā bhīma mokṣayethāḥ suyodhanam || tathā sarvair upāyais tvaṃ yatethāḥ kurunandana || na sāmnā pratipadyeta yadi gandharvarāḍ asau || parākrameṇa mṛdunā mokṣayethāḥ suyodhanam || athāsau mṛduyuddhena na muñced bhīma kauravān || sarvopāyair vimocyās te nigṛhya paripanthinaḥ || etāvad dhi mayā śakyaṃ saṃdeṣṭuṃ vai vṛkodara || vaitāne karmaṇi tate vartamāne ca bhārata ||Юдхиштхира упрекает Бхиму: как можно так говорить о Кауравовах, пришедших в страхе и ищущих прибежища; среди родственников бывают раздоры и вражда, но родовой долг не исчезает; когда внешний враг нападает на род, достойные не терпят такого оскорбления; Дурьодхана знал, что они давно живут здесь, и сделал неприятное, но из-за его пленения и прикосновения внешних к женщинам их род будет опозорен; ради защиты тех, кто пришел за прибежищем, и ради рода Пандавы должны быстро вооружиться и освободить Суйодхану; любой кшатрий должен защищать пришедшего за прибежищем, даже врага с сложенными ладонями; дар, царство, рождение сына и освобождение врага из беды равны; Юдхиштхира сам пошел бы, если бы не текущий обряд; сначала надо действовать миром, затем мягкой силой, а если гандхарвы не отпустят, всеми средствами освободить Кауравов, подавив препятствующих.

Translation

Юдхиштхира сказал: «Сын, как ты можешь говорить так о Кауравовах, которые пришли к нам, мучимые страхом, ищущие прибежища и попавшие в беду? Между родственниками бывают разделения, ссоры и затяжная вражда, Врикодара, но родовой долг не исчезает. Когда кто-то внешний стремится задеть род, достойные не терпят, чтобы род был попран чужим. Этот дурной умом знал, что мы давно живем здесь, и, презрев нас, сделал нам неприятное. Но из-за пленения Дурьодханы гандхарвой в бою и из-за внешнего прикосновения к женщинам наш род оказывается пораженным. Ради защиты тех, кто пришел за прибежищем, и ради спасения нашего рода вставайте, тигры среди людей, и быстро готовьтесь. Арджуна, близнецы и ты, непобедимый Бхима, освободите уводимого Дхритараштровича Суйодхану. Вот колесницы, снабженные всем оружием, с золотыми знаменами, запряженные возницами во главе с Индрасеной. Садитесь на них и неустанно старайтесь освободить Суйодхану, сражаясь с гандхарвами. Всякий кшатрий должен по мере силы защищать того, кто пришел сюда за прибежищем; тем более ты, Врикодара. Кто другой, увидев даже врага со сложенными ладонями, ищущего прибежища, не бросился бы на защиту? Дар дара, царство, рождение сына, и освобождение врага из беды - эти три и одно равны. Что может быть выше того, что попавший в беду Суйодхана ищет жизнь, опираясь на силу твоих рук? Я сам побежал бы, Врикодара, если бы не этот развернутый обряд; здесь у меня нет сомнения. Сначала, Бхима, старайся всеми способами освободить Суйодхану миром. Если царь гандхарвов не согласится на мир, освободи Суйодхану мягкой силой. Если же он не отпустит Кауравов и после мягкого боя, их следует освободить всеми средствами, подавив препятствующих. Только это я могу тебе поручить, Врикодара, пока продолжается мой обряд».

Commentary

Юдхиштхира формулирует трудную дхарму: враг остается родственником, а пришедший за защитой не может быть отвергнут.

Version

8f44393c0a95 · published Jun 18, 2026, 7:01:06 AM UTC